"საქართველოს ეროვნული ბოტანიკური ბაღი ერთერთი უძველესი ბოტანიკური დაწესებულებაა, რომელმაც თავისი ხანგრძლივი ისტორიის მანძილზე რამდენიმე მნიშვნელოვანი ეტაპი განვლო. მათ შორის იყო როგორც აღმავლობისა და განვითარების ნათელი პერიოდები, ისე კრიზისის უმძიმესი წლებიც" _ ვკითხულობთ საქართველოს ეროვნული ბოტანიკური ბაღის ოფიციალურ ვებგვერდზე.
ამავე გვერდიდან ვიგებთ, რომ მეჩვიდმეტე-მეთვრამეტე საუკუნეებში (1636 წლიდან), დღევანდელი ბოტანიკური ბაღის ტერიტორიის სხვადასხვა ნაწილში, სამი მცირე სიდიდის ბაღი იყო გაშენებული, რომლებიც საქართველოს სამეფო კარს ეკუთვნოდა.
მათ შესახებ პირველი, არც თუ მდიდარი ცნობები, მოცემულია ფრანგი მოგზაურის, შარდენის ჩანაწერებში (1672). საქართველოს სამეფო კარის ბაღი ნ. კეცხოველის (1956), მ. გოგოლიშვილისა და ვ. სხიერელის (1986), მ. შენგელიას(1988) გამოკვლევებით, ბოტანიკური ბაღის ფუნქციასაც ასრულებდა.
1795 წელს, აღა-მაჰმად-ხანის მიერ თბილისის გადაწვის დროს, ბაღი თითქმის მთლიანად განადგურდა.
1801 წლიდან, საქართველოს რუსეთთან შეერთების შემდეგ, საქართველოს სამეფო კარის ბაღი სახელმწიფო საკუთრებაში გადავიდა და „სახელმწიფო სახაზინო ბაღი ეწოდა“.
1809 წლიდან კი, კავკასიის მმართველის განკარგულებით, იგი ამიერკავკასიის სოფლის მეურნეობისა და მანუფაქტურის მრეწველობის წამახალისებელ საზოგადოებას გადაეცა, რათა აქ მოწყობილიყო სააფთიაქო ბაღი სამკურნალო მცენარეების მოსაშენებლად, თუმცა, აქ, სამკურნალო მცენარეების გარდა, გაშენებული იყო ვაზი, ხეხილი და დეკორატიული მცენარეები, ჰქონდათ სანერგეც.
1845 წლის 1 მაისს კავკასიის მეფისნაცვლის, გრაფ მიხეილ ვორონცოვის ბრძანებით სამეფო ბაღს „თბილისის ბოტანიკური ბაღი“ ეწოდა, მებაღის შტატიც დაუმტკიცდა და სათანადო პროფილის ამოცანების შესრულებაც დაევალა.
მაგრამ, პირველ ხანებში მას არ გააჩნდა საჭირო დაფინანსება, არც საკმარისი რაოდენობის მუშახელი ჰყავდა, რის გამოც ძალიან ნელა ვითარდებოდა და საინტროდუქციო საქმიანობაც ინტენსიურად ვერ ტარდებოდა. ამის მიუხედავად, თითქმის საუკუნის განმავლობაში, იგი ერთადერთი სამეცნიერო კერა იყო კავკასიაში.
1856 წელს კავკასიის მეფისნაცვალმა, ბარიატინსკიმ თბილისის ბოტანიკური ბაღი ხაზინისათვის არარენტაბელურ დაწესებულებად მიიჩნია და მოქალაქეთა დასასვენებელ და სასეირნო ბაღად გადააქცია. მას ბოტანიკური ბაღის სტატუსი 1860 წელს დაუბრუნდა კარლ ბერის შუამდგომლობით.
1883 წელს, ცნობილი დენდროლოგის, ი. მედვედევის ინიციატივით, ბაღის მატერიალური მდგომარეობა მნიშვნელოვნად გაუმჯობესდა, რასაც მოჰყვა მოსაზღვრე მიწების შესყიდვით ბაღის ფართობის გაზრდა.
1845-46 წლებში ბაღში გაიყვანეს სარწყავი სისტემა. 1886 წელს მოეწყო მუზეუმი.
1887 წელს გამოიცა ბოტანიკური ბაღის ღია გრუნტის მცენარეთა პირველი კატალოგი (მედვედევის ხელმძღვანელობით). 1892 წლიდან დაიწყეს კავკასიის მცენარეების ჰერბარიუმის შეგროვება. ამავე წელს ჩაეყარა საფუძველი ბიბლიოთეკას.
ბოტანიკური ბაღის თავდაპირველი მიზანი იყო რეგიონისათვის ეკონომიკური და დეკორატიული მცენარეების შემოტანა (ინტროდუქცია), გამრავლება, გაშენების ტექნოლოგიის დამუშავება და გავრცელება.ასეთი მცენარეების ნერგების გავრცელება ბაღმა 1850 წლიდან დაიწყო. თავდაპირველად ნერგების გაცემა მოსახლეობაზე უფასოდ ხდებოდა.
1845 წლიდან ბოტანიკურ ბაღს ხელმძღვანელობდნენ სხვადასხვა სწავლული მებაღეები, რომლებიც სამეცნიერო საქმიანო-ბასაც ეწეოდნენ. 1899 წლიდან ბოტანიკური ბაღის დირექტორი გახდა ადოლფ როლოვი. სწორედ მისი დირექტორობის პერიოდში ბაღი გადაიქცა მსხვილ სამეცნირო დაწესებულებად, სათანადოდ აღჭურვილი ლაბორატორიითა და კაბინეტებით, რომელიც, ამავე დროს, ბოტანიკის ინსტიტუტის ფუნქციასაც ასრულებდა.
ბოტანიკურ ბაღში მცენარეთა კოლექციების გაშენებას 1900 წლიდან საფუძვლად დაედო სრულიად ახალი მეთოდი, რომე-ლიც დღესაც კოლექციების განლაგების ძირითად პრინციპადაა მიჩნეული ბოტანიკურ ბაღებში.
1902-1916 წლებში როლოვის მიერაა დაარსებული ბოტანიკური ბაღის ყველა სამეცნიერო განყოფილება და ლაბორატორია, ყველა რეგიონული გეოგრაფიული განყოფილება და საცდელი სადგური სამხრეთ კავკასიაში.
მისივე ინიციატივით დაარსდა პერიოდული გამოცემები: Вестник Тифлисскаго Вотаническаго Сада და თბილისის ბოტანიკური ბაღის სამეცნიერო-გამოყენებითი განყოფილებების ჩანაწერები (1919). 1905 წლამდე ბაღში შრომების მხოლოდ ერთი კრებული _ Труды Тифлисскаго Вотаническаго Сада გამოდიოდა.
როლოვის შემდეგ სხვადასხვა დროს ბაღს ხელმძღვანელობდნენ პეტრე ჟუკოვსკი, ვასილ გულისაშვილი, მამია გოგოლიშვი-ლი და სხვა მეცნიერები. აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ 1934 წელს თბილისის ბოტანიკური ბაღი რამდენიმე დამოუკიდებელ სამეცნიერო ორგანიზაციად დაშალეს, მას კი გაუუქმეს სამეცნიერო-კვლევითი დაწესებულების სტატუსი. მხოლოდ 1943 წლიდან დაუბრუნდა ბაღს სამეცნიერო-კვლევითი დაწესებულების სტატუსი და გადავიდა მეცნიერებათა აკადემიის დაქვემდებარებაში.
დღეს ბოტანიკური ბაღის ფართობი 98 ჰექტარია. დაახლოებით 40 ჰა ნარგაობებს, გზებსა და შენობებს უკავია, 58 ჰა ბუნებ-რივ მცენარეულობას. ადგილობრივი ფლორა საკმაოდ მდიდარია, აქ თავმოყრილია უმაღლეს მცენარეთა 800-მდე სახეობა, რაც თბილისის ფლორის თითქმის ნახევარს შეადგენს. ბოტანიკური ბაღის ბუნებრივი მცენარეულობა მდიდარია საქართველოს ფლორის ენდემური იშვიათი და გადაშენებადი სახეობებით. ადგილობრივი მცენარეულობის ასეთი მრავალფეროვნება განპირობებულია ბაღის სხვადასხვა რელიეფური და მიკროკლიმატური პირობებით.
ბოტანიკური ბაღის მცენარეთა კოლექცია მთლიანად 3500-მდე სახეობას, სახესხვაობასა და კულტივარს ითვლის. აქედან 1000-მდე სახეობა მერქნიანი მცენარეა, დანარჩენი _ ბალახოვანი. აქ გაშენებულია შემდეგი კოლექციები: კავკასიის მცენარეთა კოლექცია, ხმელთაშუაზღვეთის მარადმწვანე ხეშეშფოთლიანი ტყეების ხეებისა და ბუჩქების კოლექცია, წიწვოვანი ხეების კოლექცია, კედრნარი, ფიჭვების კოლექცია, აღმოსავლეთ ამიერკავკასიის ფართოფოთლოვანი ტყეების ხეებისა და ბუჩქების კოლექცია, ცენტრალური აზიისა და ირანის მლაშობების მცენარეების კოლექცია, თურქესტანული მცენარეების განყოფილება, პომოლოგიური ბაღი. ხოლო ადგილობრივი მცენარეულობის შენარჩუნების, დეგრადირებული ცენოზების აღდგენის, ბაღზე ბოტანიკურ-გეოგრაფიული და ეკოლოგიური დაკვირვებების მიზნით 1902 წლიდან ბაღის ზედა ნაწილში გამოყოფილია ნაკრძალი ტერიტორიები.
საქართველოს ეროვნულ ბოტანიკურ ბაღს კავშირი აქვს სახვადასხვა ქვეყნების ბოტანიკურ ბაღებთან თესლების დელექტუ-სისა (თესლების სია) და სამეცნიერო ლიტერატურის გაცვლის საშუალებით.
