რეფინანსირების სესხების მოცულობამ ისტორიულ მაქსიმუმს 965 მილიონ ლარს მიაღწია და კიდევ ერთხელ გახდა ცხარე მითქმა-მოთქმის საგანი. ეროვნული ბანკი რეფინანსირების სესხებს მონეტარული პოლიტიკის განაკვეთის უზრუნველსაყოფად და სხვადასხვა ინსტრუმენტების გამოყენებით ჭარბი ლიკვიდობის შემთხვევაში ახდენს მის ამოღებას ან/და ლიკვიდობის დეფიციტს ავსებს რეფინანსირების სესხებით, ანუ ბანკებს აწვდის რესურსს.
რეფინანსირების სესხები, მიუხედავად იმისა, რომ ერთკვირიანია, ფულის მასაზე გავლენას მაინც ახდენს. ვინაიდან, ყოველკვირეულად მისი ხელახლა გაცემა ხდება და რაც ყველაზე მთავარია – რეფინანსირების სესხების მოცულობა ბოლო პერიოდია პერმანენტულად იზრდება. ანუ, თუ ეროვნული ბანკი კომერციულ ბანკებზე გასცემს მაგალითად 100 მილიონ ლარს, ამით ერთჯერადად გაზრდის ფულის მასას. თუ არ მოხდება სესხის მოცულობის გაზრდა, ყოველი შემდგომი დაბრუნება-გაყიდვა 100 მილიონის ფარგლებში ფულის მასაზე ზეგავლენას ვერ მოახდენს. მაგრამ, როცა იზრდება რეფინანსირების სესხების ნაშთი, ეს გავლენას ახდენს ფულის მასაზეც. სწორედ ეს ხდება ბოლო პერიოდში. მაგალითად, 2013 წელს რეფინანსირების სესხების ნაშთი 36 მილიონი ლარით გაიზარდა და წლის ბოლოსთვის 400 მილიონი ლარი შეადგინა (წლის განმავლობაში 1 მილიონ ლარსაც კი ჩამოსცდა). 2014 წელს ნაშთი 400-დან 712 მილიონ ლარამდე გაიზარდა, მიმდინარე წელს კი ბოლო მდგომარეობით 965 მილიონამდეა გაზრდილი. ანუ ბოლო ერთ წელიწადში რეფინანსირების სესხების მოცულობა თითქმის ნახევარი მილიარდი ლარით გაიზარდა. ასე რომ, რეფინანსირების სესხების “ერთკვირიანობის” არგუმენტი ნაკლებად საფუძვლიანია, მაგალითად, თუ წყალსაცავში იმაზე მეტ წყალს ჩაედინება, ვიდრე გამოედინება, წყლის დონე მატულობს.
რა იწვევს რეფინანსირების სესხებზე მოთხოვნის ზრდას
თუ ბანკებს რეფინანსირების სესხები მოკლევადიანი ლიკვიდობის დეფიციტის შესავსებად ჭირდებათ, საინტერესოა, რამ წარმოშვა მოკლევადიანი ლიკვიდობის თითქმის მილიარდიანი დეფიციტი. თუმცა, საკითხავია ისიც, რამდენად შეიძლება ლიკვიდობის დეფიციტს მოკლევადიანი, როცა ეს დეფიციტი წელიწადზე მეტია “სტაბილუროად” მატულობს.
ვინაიდან რეფინანსირების სესხების მოცულობის ზრდა 2014 წლიდან დაიწყო, გავაანალიზოთ ის ფაქტორები, რომლებსაც კომერციული ბანკების ლიკვიდობაზე შეიძლებოდა გავლენა მოეხდინა.
სავალუტო აუქციონები – მოგეხსენებათ, სავალუტო აუქციონებზე ეროვნული ბანკი ახორციელებს უცხოური ვალუტის შესყიდვას ან გაყიდვას. შესყიდვის შემთხვევაში იგი ზრდის ლარის მიწოდებას და პირიქით, გაყიდვის შემთხვევაში იღებს ლარის მასას.
ვნახოთ, რა სურათია ამ მხრივ:
– 2014 წელს, 6 იანვრიდან 24 იანვრის ჩათვლით ეროვნულმა ბანკმა გაყიდა 220 მილიონი დოლარი, საშუალო კურსით 1,75, ანუ ამოიღო 385 მილიონი ლარი;
– 7 თებერვლიდან 26 აგვისტოს ჩათვლით შეისყიდა 200 მილიონი დოლარი, საშუალო კურსით – 1,75, ანუ მოახდინა 350 მილიონი ლარის მიწოდება;
– 2014 წლის 25 ნოემბრიდან მიმდინარე წლის 19 მარტის ჩათვლით სებ-მა გაყიდა 240 მილიონი დოლარი, საშუალოდ 2,00 კურსით, ანუ ბანკებიდან ამოიღო 480 მილიონი ლარი.
საბოლოო ჯამში, სავალუტო აუქციონებით ეროვნულმა ბანკმა კომერციული ბანკებიდან ამოიღო დაახლოებით 515 მილიონი ლარის ლიკვიდურობა, 2014 წლის 1 იანვრიდან დღემდე.
ოპერაციები ღია ბაზარზე – ეროვნული ბანკის კიდევ ერთი ინსტრუმენტი, რომლითაც ლიკვიდურობის მართვა შეუძლია. ფასიანი ქაღალდების გაყიდვით იღებს ბანკებიდან ჭარბ ლიკვიდურობას და პირიქით, მისი გამოსყიდვით, აწვდის ბაზარს ლიკვიდურობას.
ამ მიმართულებით არსებობს შემდეგი ინსტრუმენტები – ეროვნული ბანკის სადეპოზიტო სერტიფიკატები, მთავრობის სახაზინო ვალდებულებები და სახაზინო ობლიგაციები.
ამ მიმართულებით 2014 წლიდან დღემდე საბანკო სექტორიდან ამოღებული იქნა 454 მილიონი ლარის ლიკვიდობა. სტრუქტურულად თუ შევხედავთ, ვითარება შემდეგია: სებ-მა სადეპოზიტო სერტიფიკატების შემცირებით ბანკებს მიაწოდა 265 მილიონი ლარის ლიკვიდობა, ფინანსთა სამინისტრომ კი ფასიანი ქაღალდების მოცულობის ზრდით ბანკებიდან “შეისრუტა” 720 მილიონამდე ლარი.
ამდენად, 2014 წლის 1 იანვრიდან დღემდე (2 აპრილის მდგომარეობით) საბანკო სექტორიდან ლიკვიდობის სუფთა ამოღება 970 მილიონ ლარს აღწევს (თითქმის იმდენივე, რამდენაც რეფინანსირების სესხების მოცულობა შეადგენს).
ვის აწყობს რეფინანსირების სესხების ზრდა
ფაქტების გაანალიზების შედეგად მივიღეთ შემდეგი სურათი: ბანკები ყიდულობენ მთავრობის ფასიან ქაღალდებს (ბანკების მოთხოვნა ყოველთვის 2-3-ჯერ აღემატება ფასიანი ქაღალდების მიწოდებას), ანუ ასესხებენ ფულს მთავრობაზე, ხოლო შემდეგ ლიკვიდობის შესავსებად მიმართავენ ეროვნულ ბანკს, ანუ სესხულობენ ეროვნული ბანკისგან. უფრო შემოკლებულად რომ ვთქვათ, კომერციული ბანკები სესხულობენ ეროვნული ბანკისგან და ასესხებენ მთავრობაზე.
მნიშვნელოვანია ამ “სქემის” ფინანსური მხარეც, კომერციული ბანკები სებ-სგან სესხს საშუალოდ 4.5%-ად იღებენ, ხოლო მთავრობაზე ვადიანობის მიხედვით 6%, 7%, 10% და 11%-ად ასესხებენ, ანუ ნახულობენ საკმაოდ სოლიდურ, ათეულობით მილიონი ლარის საპროცენტო შემოსავალს.
ლარის პრობლემების პირობებში კი რეფინანსირების სესხების მუდმივი ზრდა ნეგატიურ როლს ასრულებს. მითუმეტეს, რომ ეროვნულმა ბანკმა მონეტარული პოლიტიკის გამკაცრება დააანონსა. თუმცა, ეს გადაწყვეტილება ჯერ-ჯერობით მონეტარული პოლიტიკის განაკვეთის 50 საბაზისო პუნქტით გაზრდით გამოიხატა, რაც რეალობას თითქმის არ ცვლის.
ეროვნული ბანკის “გულუხვობას” მიჩვეული საბანკო სექტორი ჭარბ ლიკვიდობას მთავრობის ფასიან ქაღალდებში აბანდებს და სარგებელს ნახულობს, დეფიციტს კი ეროვნული ბანკი უვსებს, რაც ლარს აწვება. სებ-ი კი, როგორც ჩანს, მონეტარული პოლიტიკის რეალურად გამკაცრებას არ აპირებს. თუმცა, უნდა აღინიშნოს ისიც, რომ მიმდინარე წელს, ორჯერ დაფიქსირებული მუდმივმოქმედი რეფინანსირების სესხის გაცემა, სებ-ის მხრიდან შეიძლება ჩავთვალოთ მონეტარული პოლიტიკის გამკაცრებად (ვინაიდან, ეროვნულმა ბანკმა მონეტარული პოლიტიკის განაკვეთით ბანკებს სრულად არ მიაწოდა მათ მიერ მოთხოვნილი ლიკვიდობა, ბანკებმა კი დამატებითი რესურსის სასესხებლად პლიუს 1% გადაიხადეს, ანუ უფრო ძვირად ისესხეს).
იკვეთება სურათი, რომ არსებული რეფინანსირების განაკვეთის შენარჩუნება, რისთვისაც ეროვნული ბანკი რეფინანსირების სესხებს არ იშურებს, შედის მის ინტერესებში, რომელიც 5%-იანი მიზნობრივი ინფლაციის მაჩვენებლის მიღწევას გულისხმობს. ამდენად, ეროვნული ბანკის მხრიდან რეალურად ადგილი აქვს არა მონეტარული პოლიტიკის გამკაცრებას, არამედ რბილი მონეტარული პოლიტიკის მინიმუმ შენარჩუნებას, სებ-ი ზრდის ლარის მიწოდებას სადეპოზიტო სერტიფიკატების გამოსყიდვით და რეფინანსირების სესხების მიწოდებით, რითაც იგი ინფლაციის მიზნობრივი დონისკენ მიიწევს, ლარი კი კვლავ ეცემა.
ნოდარ ჭიჭინაძე
“ახალგაზრდა ფინანსისტთა და ბიზნესმენთა ასოციაცია – აფბას” პრეზიდენტი
