ქართული ფეხბურთის ისტორიას მრავალი მნიშვნელოვანი თარიღი უკავშირდება. ერთ-ერთი ასეთი ღირსშესანიშნავი დღე 1937 წლის 24 ივლისი გამოდგა. იმ წელიწადს ფიზკულტურისა და სპორტის საკავშირო კომიტეტის მოწვევით, საბჭოთა კავშირში ბასკების ფეხბურთელთა ნაკრები ჩამოვიდა. ამ ტურნეს მიმდინარეობისას სტუმრები საქართველოსაც ეწვივნენ. ეს მოვლენა ჩვენს ქვეყანაში, მაშინდელი საბჭოეთის განსაკუთრებული რეპრესიების დროს გრანდიოზულ მოვლენად იქცა და საქართველოშიც უზარმაზარი კვალი დატოვა. ბასკთა თბილისში სტუმრობის შემდეგ 78 წელია გასული და ალბათ უპრიანი იქნებოდა თუ ამ ისტორიულ ვიზიტს კიდევ ერთხელ გავიხსენებდით.
თავდაპირველად ისტორიით დავიწყოთ. მეოცე საუკუნის 30-იანი წლები ბასკებისათვის ისეთივე ტრაგიკული გამოდგა, როგორც იმავე საუკუნის დასაწყისი ქართველებისათვის. 1931 წელს ესპანეთში რესპუბლიკური წყობა გამოცხადდა და ამისი ლოგიკური გაგრძელება 1936 წელს, "ბასკთა ქვეყნის" (ავტონომიის) შექმნა გახდა. 1918-21 წლების საქართველოს მსგავსად ბასკთა თავისუფლება მეტად ხანმოკლე აღმოჩნდა. ქვეყანა 1937 წლის ივნისის მეორე ნახევარში ფრანკისტებმა დაიკავეს და ავტონომიაც დაუყოვნებლივ გააუქმეს.
ბასკი ფეხბურთელების ევროპის სახელმწიფოებში გამგზავრების იდეა, მათი ქვეყნის მეთაურს, წარსულში ესპანეთის ერთ-ერთ უძლიერეს თავდამსხმელს აგირეს დაებადა. ნაკრების მოთამაშეები რესპუბლიკური არმიის მებრძოლები იყვნენ. ისინი სპეციალურად გამოიწვიეს ფრონტიდან, რათა სხვა სახელმწიფოებისათვის ეჩვენებინათ ქვეყნის საფეხბურთო ძლიერება. ფრანკისტებისათვის საინფორმაციო ომის გაჩაღებასთან ერთად, უნდა შეეგროვებინათ საჭირო ფულადი სახსრები გერმანელი და იტალიელი ინტერვენტების წინააღმდეგ მებრძოლი თანამემამულეების დასახმარებლად.
ევროპული ტურნე 1937 წლის აპრილში დაიწყო. ბასკებმა სძლიეს პარიზის "რასინგს" – 3:0 და 3:2. მოუგეს საფრანგეთის იმდროინდელ ჩემპიონს, მარსელის "ოლიმპიკს" – 5:2. მაისში წააგეს პრაღის ნაკრებთან – 2:3. შემდეგ პოლონეთში გადაინაცვლეს და კატოვიცეს გუნდი დაამარცხეს – 4:3.
16 ივნისს, როდესაც ალყაშემორტყმული ბილბაოს დაცემამდე რამდენიმე დღე რჩებოდა, დაიწყო ბასკთა ტურნე საბჭოთა კავშირში. საქართველომდე მათ შვიდი შეხვედრა გამართეს და ხუთ მათგანში იმარჯვეს. აღსანიშნავია, რომ ეს ერთადერთი მატჩი მოსკოვის "სპარტაკთან" დათმეს (2:6). იმ დღეებში მთელ საბჭოთა ქვეყანაში გავრცელდა ხმები, რომ "სპარტაკთან" შეხვედრის წინ, ესპანელთა მთელი დელეგაცია საგანგებოდ დაათვრეს. გამოსაყოფია ის ფაქტიც, რომ უკვე შემდგომში საბჭოეთში ფართოდ დანერგილი "დუბლვე"-ს სათამაშო სისტემა პირველად სწორედ რომ ბასკებმა შემოიტანეს.
თბილისში ესპანელები 21 ივლისს მატარებლით ჩამოვიდნენ. სადგურის მოედანზე მათ ათასობით დედაქალაქელი ტრანსპარანტებითა და ყვავილებით შეეგება. მოედანი ისე იყო გადაჭედილი, რომ თბილისის დინამოელებმა ძლივს მოახერხეს პირველნი მისალმებოდნენ მატარებლიდან ჩამოსულებს.
მეორე დღეს ბასკებმა პირველი ვარჯიში ჩაატარეს "დინამოს" მცირე მოედანზე, რომელსაც ჟურნალისტებთან ერთად მრავალი გულშემატკივარიც ესწრებოდა. აი რას სწერდა ამის შესახებ გაზეთი "ფიზკულტურელი".
"10 საათზე გამოჩნდნენ ბასკები. მოთამაშეები შევიდნენ გასახდელ ოთახში. მალე მოედანზე სავარჯიშოდ გამოდიან თეთრ ტრუსებსა და მწვანე მაისურებში გამოწყობილი ბასკები. მეკარე გრიგორიო ბლასკოს კი ლურჯი სვიტრი აცვია და ხელებზე მსუბუქი ხელთათმანები აქვს. მასაჟისტი მირიტანაგა სპეციალურ საცხებს უსვამს კუნთებზე და ყოველ მოთამაშეს უკეთებს მსუბუქ მასაჟს. შუა მოედანზე დგას გუნდის ტრენერი პედრო ვალიანა. ვალიანა თავს უყრის ერთად ფეხბურთელებს.
იწყება გიმნასტიური ვარჯიშობანი. ბასკები ელასტიურად აკეთებენ ხელების, ფეხებისა და წელის თავისუფალ ვარჯიშებს. მოსამზადებელი ვარჯიშები დამთავრებულია. თავდამსხმელთა ხუთეული ნაწილდება მოედანზე. აი, მარჯვენა გარემარბმა გოროსტიცამ გაიტაცა ბურთი და გადასცა ცენტრს. ისიდორო ლანგარა აკეთებს ცრუ ნახტომს, მეკარე ეცემა კარების მარცხენა კუთხეში. თვალის დახამხამებაზე მარცხენა გარემარბი, ვისაც მიაწოდა ბურთი ლანგარამ, ახვევს ბურთს ბადეში".
თამაშამდე ბასკები ძალიან ბევრს ვარჯიშობდნენ, დადიოდნენ ქალაქში. სტუმრებს დიდი კონცერტიც გაუმართეს. ესპანელები თურმე განსაკუთრებით მეჩონგურე ქალთა ანსამბლით მოიხიბლნენ. უკვე მოგვიანებით ბორის პაიჭაძე იხსენებდა: " შესანიშნავი ბიჭები იყვნენ, ნამდვილი მებრძოლები. ახლაც თვალწინ მიდგას მათი სახეები, ფუნიკულიორიდან სევდაჩამდგარი თვალებით რომ გადაჰყურებდნენ თბილისს. "შეხედეთ, როგორ ჰგავს ჩვენს ბილბაოსო”"- ჩაიდუდუნა თავისთვის ლანგარამ. ამ სიტყვების მწუხარებითა და სითბოთი გაბრუებულნი, დიდხანს ვდუმდით. ვიღაცამ "სულიკო" წამოიწყო, ჯერ გაუბედავად, მერე კი თითქმის ყველა ბასკი აგვყვა. შემდეგ გადმოგვცეს, ბასკები თურმე "სულიკოს" ღიღინებდნენ მოსკოვში, ლენინგრადში, კიევში".
იმ დღეებში თბილისელთა ერთადერთი საფიქრალი ბილეთი იყო. ბილეთზე ველოსიპედისა და საათის გაცვლა ჩვეულებრივ მოვლენად იქცა. მატჩის დღეს, 24 ივლისს, იმდენი ადამიანი მიაწყდა სტადიონს, რომ საჭირო გახდა ცხენოსან მილიციელთა მთელი რაზმის გამოყვანა. ხანდაზმულები ამტკიცებდნენ, ამდენი ხალხი ყეენობის, ბერიკაობისა და წყალკურთხევის დღესასწაულებზეც არ შეკრებილაო. საბოლოოდ, 30 ათასიან „დინამოს“ სტადიონზე, 300 ათასი მსურველიდან მხოლოდ 40 ათასი "ბედნიერი" მოხვდა. მათ შორის იყვნენ ისეთებიც, რომლებსაც აქამდე ფეხბურთი საერთოდ არ აინტერესებდა. პოეტ იოსებ გრიშაშვილს უღიარებია: "ფეხბურთისა არაფერი გამეგება, ბასკების სანახავად ვარ მოსულიო".
შეხვედრა 17 საათსა და 45 წუთზე დაიწყო. მოედანზე გუნდები შემდეგი შემადგენლობით გამოვიდნენ:
ბასკეთის ნაკრები: ბლასკო, არესუ, აედო, სოლურენა, მუგურსა, ეჩებერია, გოროსტიცა, რეგეირო, ლანგარა, ალონსო, ლარინგა.
თბილისის "დინამო": დოროხოვი, შავგულიძე, ჭუმბურიძე, ჯორბენაძე, მინაევი, გაგუა, გავაშელი, ბერძენიშვილი, პაიჭაძე, ლოლაძე, ასლამაზოვი.
მატჩი ორმხრივი დაზვერვით დაიწყო, თუმცა მალე ინიციატივა სტუმართა მხარეს გადავიდა და შტურმით მიაწვნენ დოროხოვის კარს. მეცხრე წუთზე პედრო რეგეირომ ანგარიში გახსნა, მაგრამ მსაჯმა ეს გოლი არ ჩათვალა. მე-14 წუთზე თავი უკვე სრულიად ახალგაზრდა პაიჭაძემ ისახელა და ბლასკოს კარი დალაშქრა. არც ეს გოლი ჩათვალა არბიტრმა. 27-ე წუთზე კი ანგარიში ოფიციალურად ნამდვილად გაიხსნა. ლანგარა დოროხოვთან პირისპირ დარჩა და 0:1. პირველი ტაიმი ასე დასრულდა.
შეხვედრის მეორე ნახევარი მთლიანად ბასკებისა გამოდგა. რომ არა დოროხოვი, ანგარიში გაცილებით დიდი იქნებოდა. მეორე ბურთი ავტოგოლი აღმოჩნდა – 87-ე წუთზე ბურთი მინაევს ბეჭზე მოხვდა და “დინამოს” კარის დარაჯმა რეაგირება ვერ მოასწრო. საბოლოოდ დავმარცხდით – 0:2.
ბასკთა თამაშმა იმდროინდელი ქართული საფეხბურთო სამყარო იმდენად მოხიბლა, რომ ადგილობრივმა “სპორტის მინისტრმა” მილშტეინმა მოსკოვში საქმე “ჩააწყო” და ფიზკულტურისა და სპორტის საქმეთა საკავშირო კომიტეტს მეორე შეხვედრის ნებართვაც დასტყუა.
30 ივლისს ბასკებს ლოკომოტიველი გაიოზ ჯეჯელავათი გაძლიერებული "დინამო" წარუდგა, რომელსაც საქართველოს ნაკრები დაარქვეს.
თამაში კვლავ სტუმრების უპირატესობით წარიმართა და უკვე მეხუთე წუთზე ანგარიშიც გახსნეს. ბასკებმა პირველ ტაიმში კიდევ ორი გოლი გაიტანეს. თამაშის ბოლოს მასპინძლებმა უკანასკნელი ძალ-ღონე მოიკრიბეს და ინიციატივასაც დაეუფლნენ. ბორის პაიჭაძემ თერთმეტმეტრიანი ზუსტად შეასრულა და ანგარიშიც შეამცირა. საბოლოოდ სტუმრებმა 3:1 გაიმარჯვეს.
31 ივლისს ესპანელებს საზეიმო ბანკეტი გაუმართეს, რის შემდეგაც ისინი სამხედრო გზით თბილისიდან გაემგზავრნენ. საქართველოს კი დარჩა 180 წუთიანი თანამედროვე ფეხბურთის პირველი ლექცია, რომელზეც მოგვიანებით თაობები აღიზარდნენ.
