ვანის ქვაბთა მამათა მონასტერი VIII-XVI საუკუნეების ქართული ხუროთმოძღვრებისა და კულტურის ძეგლი ისტორიულ ჯავახეთში, ასპინძის მუნიციპალიტეტში (ასპინძიდან 27 კმ დაშორებით) მდებარეობს.
ერთ დროს აქ 70 ბერი მოღვაწეობდა, ახლა კი ერთი ბერი და ერთი მორჩილია.
"მწირი ინფორმაცია არის შემორჩენილი მონასტრის შესახებ. მტრის შემოსევების დროს ნადგურდებოდა ისტორიული ცნობები. ვიცით, რომ არის მერვე საუკუნის და 70 ბერი ცხოვრობდა. მეცხრამეტე საუკუნის ბოლოს მოხდა მიწისძვრა და მონასტრის დიდი ნაწილი დაინგრა."- ამბობს ჩვენთან საუბრის დროს ბერი მათე.
მისივე თქმით, მტრის შემოსევები ანადგურებდა მონასტერს.
ბერი მათე: "მონასტერი სამეფო კარს მიეკუთვნებოდა მეთერთმეტე-მეთორმეტე საუკუნის დროს, მოგეხსენებათ ამ დროს საქართველო წარმატებულ წლებს ითვლიდა. იყო პერიოდი, როდესაც მონასტერი ფეოდალური ხდებოდა და ამ კუთხის მმართველის მფარველობის ქვეშ იმყოფებოდა.
ასევე მინდა გითხრათ, რომ შემორჩენილია ხელნაწერი. სადაც აღწერილია თუ როგორ ცხოვრობდნენ ბერები. ხელნაწერთა მუზეუმში არის ეს ყველაფერი დაცული.
მონასტერი 16 სართულიანი იყო და ბოლო სართულზე არის ტაძარი. სიტყვა ვანი ძველქართულში იხსენება, როგორც სულიერი განსასვენებელი – დაისვენა, დაივანა, ქვაბები კი გამოქვაბულია.
ახლა ორი ვართ. ვმოღვაწეობთ აქ. ჩემთან ერთად არის მორჩილი ნიკოლოზი. ხუთი წელია რაც აღდგა აქ საბერო მოღვაწეობა. მე კიდევ 16 წელია ბერი ვარ, ვარძიიდან გადმოვედი.“
ადგილობრივების თქმით, ვანის ქვაბებამდე, დაახლოებით ხუთი თვე მზის სხივები ვერ აღწევს.
"როდესაც დღე მოკლდება ვანის ქვაბებამდე მზე არ აღწევს. არც დიდი თოვლი იცის." – გვითხრეს ასპინძის მუნიციპალიტეტში.
ისტორიული ცნობების მიხედვით IX-XI სს. ვანის ქვაბების უდაბნო ფართოვდება – უდაბნოს ცენტრში წმ. გიორგის ტაძარი და ქვაბ-სენაკების ახალი ჯგუფები გამოკვეთეს. 1089 წელს ძლიერი მიწისძვრის შედეგად ვანის ქვაბების ცენტრალური ნაწილი ტაძრიანად დაინგრა. თამარის მეფობის ხანაში (1184-1213) დაიწყო ვანის ქვაბების რეკონსტრუქცია. XIV-XVI საუკუნეებში აქ კვლავ გამოცოცხლდა სამონასტრო ცხოვრება. 1551 წელს სპარსელებმა, ხოლო 1576 წელს ოსმალებმა აიღეს და დაარბიეს, რის შემდეგაც იგი გაუკაცრიელდა. ვანის ქვაბების კლდეში ნაკვეთი 200-მდე გამოქვებული 16 სართულადაა განლაგებული. სამონასტრო კომპლექსში შედის კლდეში ნაკვეთი სადგომები, ქვაბები და სამეურნეო დანიშნულების სათავსები, ეგვტერ-სამარხები, საძვალე, თავშესაფარი, სამიმოსვლო გვირაბები და 6 ეკლესია. შემორჩენილია წყალსადენის 3 ტრასისა და წყალსაცავის ნაშთი, მხატვრობის ფრაგმენტები და ისტორიული ხასიათის მნიშვნელოვანი წარწერები. ოვალური კლდის უბეში ტერასულად განლაგებული ქვითკირის ზღუდით გამაგრებული სენაკები მონასტრის წინ ჩაკეტილ შიგა ეზოს ქმნის.
ძველი ქართული ლიტერატურის ისტორიისათვის მნიშვნელოვანია ვანის ქვაბთა პოეზიაც. გამოქვაბულთა ბოლო სართულზე, კლდეში ჩაშენებულია პატარა ეკლესია, რომლის კედლებზე შემორჩენილია XV საუკუნის II ნახევარში შეხიზნული ქალების მიერ მელნით შესრულებული მხედრული წარწერები. წარწერების ავტორები არიან გულქანი, ანა რჩეულიშვილი, თუმიან გოჯიშვილი, მისი და შაღაბანი სულთანი და სხვა. წარწერებიდან ჩანს, რომ ისინი აქ იძულებით მოუყვანიათ და ემდურიან თავის ბედს. პროზაულ წარწერებთან ერთად გვხვდება წარწერები ლექსად. ქალებს ზეპირად წაუწერიათ ძვ. ქართული პოეზიის ნიმუშები. გვხვდება "ვეფხისტყაოსნის" ფრაგმენტი – ორი სტროფი ნესტანის წერილიდან, ქაჯეთის ციხიდან რომ წერს ტარიელს (1300, 1301), როსტომიანის ერთი სტროფი (2903), ლირიკული ლექსები სასულიერო და საერო ხასიათისა (უმთავრესად სატრფიალო-სამიჯნურო), რომელთაგან რამდენიმე ეკუთვნის წარწერათა შემსრულებლებს ანას და თუმიანს და ხალხური ლექსები. ვანის ქვაბთა მონასტრის წარწერებს დიდი მნიშვნელობა აქვს ქართული მწერლობის ისტორიისათვის. მათ შმოინახეს ქართული ლირიკული პოეზიის, "ვეფხისტყაოსნისა" და "როსტომიანის" სტროფთა უძველესი ნიმუშები. წარწერების მიხედვით ვეცნობით XV საუკუნის ქართველი საზოგადოების ლიტერატურის გემოვნებასა და კულტურის დონეს სენაკები მონასტრის წინ ჩაკეტილ შიგა ეზოს ქმნის.
