„ნოდარ დუმბაძის ცნობილი ფრაზას თუ ოდნავ შევცვლი, ბავშვობა ულამაზესი ხანაა ჩვენს ცხოვრებაში. ჩემს სოფელში, კოხნარში, თითოეული პატარა ბილიკიც ნაცნობი და საყვარელია ჩემთვის“, _ ასე იხსენებს ბავშვობას ჩოხატაურელი პოეტი, პროზაიკოსი, რამდენიმე ლიტერატურული კონკურსის ფინალისტი, პრიზიორი, მასწავლებელთა შორის გამართული ესეების კონკურსის გამარჯვებული, სკოლა „ლომისის“ პედაგოგი ლევან ლორია, რომელიც, როგორც თავად ამბობს, თავის ნოველებში ბავშვობის ამბებს ხშირად იყენებს.
ჩვენი რესპონდენტი ლიტერატურის სიყვარულს დედას უმადლის.
„გავიხსენებ ლიტერატურასთან პირველ პაემანს. დედაჩემი, ძილის წინ, ან თუ სიცხეს მომცემდა ან ყური ამტკივდებოდა, რაიმე საბავშვოს მიკითხავდა ან მოგონილ თუ ნამდვილ ამბებს მიამბობდა და შემეძლო, დაუსრულებლად მესმინა. ხან უფროსი და-ძმა მიკითხავდა ლექსებს თუ ზღაპრებს, მერე ხან „ვეშმაკობდი“ და რაიმეს ავიტკივებდი. სანამ გამიგებდნენ, მივხვდი, რომ ეს ჯადოსნური სამყარო, სადაც დევები, უფლისწულები და პრინცესები სახლობდნენ, წიგნები იყო.
სოფელში სულ საქმეა, ყოველთვის სად სცალიათ შენთვის, რომ წიგნი გიკითხონ და მაშინ მომინდა, მეც მესწავლა კითხვა და მასწავლეს. ცალკე თემაა დედაჩემის ბიბლიოთეკა, რომლითაც, ლამის, მთელი სოფელი სარგებლობდა და დღიურები, რომლებსაც დიდი ხანია აწარმოებს და სოფლის თავისებური მატიანეა.
მამაჩემსაც გავიხსენებ _ სკოლა რომ დავამთავრე, თბილისში, უმაღლესში ჩასაბარებლად მამამ წამიყვანა. პირველ ორ გამოცდაში ოთხები მივიღე, მესამე მქონდა ქართული წერა. მამამ, მგონი, მთელი საქართველო დაიარა და ასამდე „შპარგალკა“ მომიტანა, რომელიც ისე წვრილად იყო დაწერილი, გამოცდაზე კი არა, სახლში გამიჭირდა წაკითხვა, ერთიც არ წამიკითხავს.
გამოცდაზე, აგვისტოს თაკარა სიცხეში, ჩემი დის მიერ სკოლის დამამთავრებელ საბანკეტოდ ნაყიდი პიჯაკით შევედი, რომელიც ,,შპარკალგებით“ იყო დატენილი. ორი თემა სასკოლო პროგრამიდან იყო, მესამე _ თავისუფალი, სათაურით ,,ოცდამეერთე საუკუნის მიჯნაზე“. ის ორი თემა არც მახსოვს, მამას ჰქონდა სია, ადრე თემებს ეზოშიც აცხადებდნენ, მოუსმენია და უხაროდა, რომ ორივე მქონდა. მე მაინც თავისუფალი დავწერე, თან ვფიქრობდი, თუ ჩავიჭერი, სხვას ხომ არ დავაბრალებ, ჩემი ბრალი იქნება-მეთქი. მამამ, გამოცდიდან რომ გამოვედი და ჩემი ამბავი გაიგო, ყოჩაღ, ასე უნდა მოქცეულიყავიო, _ მითხრა. სახლში დაბრუნებულს ბიძაჩემი მეკითხება, ლენინი და კომუნისტური პარტია თუ ახსენეო, არა-მეთქი; არც ბორის ძნელაძე ან კომკავშირიო? არც ესენი-მეთქი. აბა, რა დაწერეო. მაშინ ჩვენი ,,ჩაკრულო“ ახალი გაშვებული იყო კოსმოსში ამერიკელების მიერ. დავწერე, როგორ გაფრინდება ქართველი კოსმონავტი და აღმოვაჩენთ სხვა გონიერი არსებებით დასახლებულ პლანეტას და იქაც ქართულად იმღერებენ და იცეკვებენ, ქართულად ილაპარაკებენ და დაწერენ-მეთქი. ეჰ, ჩაჭრილი ხარო, _ მითხრა გულდაწყვეტილმა. იმ თემაში სამიანი მივიღე, თუმცა, სტუდენტი მაინც გავხდი.
_ მშობლიური სკოლის პედაგოგებიდან ვის გაიხსენებ?
_ მინდა მოვეფერო ჩემს კოხნარის სკოლას, ყველა ჩემს მასწავლებელს. სკოლა მიყვარდა, ერთხელ ოჯახთან ერთად ნათესავის ქორწილში ვიყავით სხვა რაიონში. ისე მოხდა, რომ მეორე დღესაც ვერ წამოვედით დროულად და ტირილით ავიკელი იქაურობა, გაკვეთილებს ვერ გავაცდენ-მეთქი. გაგიჟდა ხალხი, პირველად ვნახეთ, ბავშვს სკოლა ასე უყვარდესო. მიყვარდა ჩემი მასწავლებლები, ახლაც მიყვარს. მათ თითქოს სხვა სამყაროდან გადმოსულ კეთილ ჯადოქრებად ვთვლიდი, რომლებმაც ყველაფერი იცოდნენ.
ერთხელ შატალოზე გავიპარეთ. ფილმი გადიოდა _ „აკაკის აკვანი“ და ერთი კლასელი მყავს, ნინო თოდუა, კლასელები „ირაკლის“ ვეძახით, ახლა სკოლა ,,ლომისში“ ვასწავლით ორივე, ჰოდა, ეტყობა აკვანი მოენატრა და იმან მოინდომა შატალო. მე კი ვიძახე, ნანახი მაქვს ეს ფილმი-მეთქი, მაგრამ ვინ გაგიგონა, უმცირესობაში აღმოვჩნდი.
ჰოდა, გაგვრიცხეს მე და ლაშა თევზაძე, ჩვენი კლასის უცვლელი თამადა, რომელიც მერე ჩემი ნათლიაც გახდა. ახლაც არ ვიცი, მე რა შუაში ვიყავი, ან ის…
არასდროს დამავიწყდება ქართულის მასწავლებლის, ქალბატონ მაყვალას სიტყვები. ერთმა კლასელმა, ჩემი პატარა სამშობლოო, _ ასე თქვა და შეუსწორა, სამშობლოზე არასდროს პატარა არ თქვაო. მიკვირდა, იმ მასალის გარდა, რომელიც წიგნში იყო, მაყვალა მასწავლებელი ისეთ ლექსებს და თუ მოთხრობებს გვაძლევდა დავალებად და გვასწავლიდა, რომელიც არც ერთ სასკოლო წიგნში არ იყო…
_ ფიზიკის ფაკულტეტის დაამთავრეთ, რატომ გადაწყვიტე ფიზიკოსობა, როცა ბავშვობიდან წიგნების და ლიტერატურის სიყვარულით სავსე გარემო გქონდათ?
_ ფიზიკა მიყვარდა, ალბათ, იმიტომ, რომ ფიზიკა ბუნების შემსწავლელი მეცნიერებაა. ბუნება და ზოგადად, სიცოცხლე, ყველაზე დიდი საოცრებაა, რაც შემოქმედმა შექმნა და მიყვარდა ფეხბურთი. ვიცოდი, რომ „გეპეის“ ჰყავდა ძალიან კარგი საფეხბურთო გუნდი და აქ იყო ფიზიკური ფაკულტეტი. ამ ორმა გარემოებამ გადამაწყვეტინა ფიზიკის ფაკულტეტზე ჩაბარება. სწავლის პერიოდში ვთამაშობდი „გეპეის“ გუნდში.
_ როდის ,,აგიტანათ წერამ“?
_ ბევრი რომ ვიკითხე, მერე ,,წერამ ამიტანა“… სკოლის პერიოდიდან ვწერდი ჩემთვის, ასფურცლიან რვეულებში, რომლებსაც ,,დასახევი რვეული“ დავარქვი და ათამდე კი დამიგროვდა. ვფიქრობდი, დროებითია, დავჭკვიანდები, გამივლის და მერე დავხევ-მეთქი, მაგრამ დღესაც არ გამიარა…
ნაწილი ჩემი ნაწერებისა ,,დასახევი რვეულებიდან“ გავბედე და ხალხსაც გავაცანი.
_ რა იყო პირველი ნოველა, რომელიც დაიბეჭდა და რა განცდა გქონდათ, დაბეჭდვის მერე?
_ ეს იყო ნოველა ,,ბამბო, ხვალ უნდა მოვიგოთ, ხო იცი?!“ ნოველა პატარა, ფუმფულა ლეკვზეა, რომელიც, გარდა იმისა, რომ ლაპარაკობს, ფიქრებსაც კითხულობს და გარკვეული წინასწარმეტყველების უნარიც აქვს. ეს ამბავი სიზმარში ვნახე. თითქმის უცვლელი სახით გადმოვიტანე ქაღალდზე. მაშინ საქართველოს ფეხბურთელთა ნაკრებს თამაში ჰქონდა და მოგების შემთხვევაში, გარკვეული შანსს ვინარჩუნებდით, მუნდიალის ფინალში მოვხვედრილიყავით. სიზმარშიც და ნოველაშიც ბამბოს ვეხვეწები, შენ ხომ ძაღლის ბედი გაქვს, იქნება მოგვაგებინო-მეთქი. თამაში, სამწუხაროდ, წავაგეთ, ნოველა დარჩა. როცა დავიბეჭდე, პატარა ბავშვივით გამიხარდა და იგივე შეგრძნება მაქვს ახლაც, თუ სადმე ვიბეჭდები.
_ რას გვეტყვით კონკურსების შესახებ… რომელია თქვენთვის ყველაზე ძვირფასი ჯილდო?
_ მიყვარს ლიტერატურული კონკურსები. ხან ფინალისტი ვარ, ხან პრემიაც შემხვდა, ხანაც არაფერი, მაგრამ ნოველა ხომ მრჩება ან ახალი ლექსი. ხარაგაულში, ლიტერატურულ კონკურს ,,ოდეონზე“ რამდენჯერმე მივიღე მონაწილეობა. ერთხელ მესამე ადგილზე გავედი, მეორედ _ ფინალურ ხუთეულში. არასდროს დამავიწყდება გიორგი კუბლაშვილის ორგანიზებით ჩატარებული ლიტერატურული მარათონი _ ,,თუთა“ და წალენჯიხაში სტუმრობა. ვიყავი საგურამოში, ილია ჭავჭვაძის სახლ-მუზეუმში ჩატარებული ,,პენ მარათონის“ ფინალისტი, ,,წეროს“ ფინალისტი. რამდენჯერმე ვიყავი რევაზ ინანიშვილის სახელობის კონკურსის პრიზიორი, რომელსაც ლიტერატურული ჟურნალი ,,ანეული“ ატარებს. ძალიან მიყვარს ,,ლექსების გამოფენა“, რომელსაც ბათუმში ზაზა ფირცხალაიშვილი შესანიშნავ აჭარელ ახალგაზრდა შემოქმედებთან ერთად ატარებს. იქაც რამდენჯერმე ვიყავი ფინალისტი. განსაკუთრებული მადლობა გასულ წელს, გოდერძი ჩოხელის სახელობის კონკურსში მეორე პრემია და გამარჯვება მასწავლებელთა შორის გამართულ ესეების კონკურსში გასულ წელს.
_ რომელიმე კონკრეტულ მოთხრობას ხომ არ გაიხსენებთ, რომელიც რაიმე საინტერესო რეალურ ისტორიას უკავშირდება?
_ ,,მე და დუდუ“ _ ნოველა თუთიყუშზე, რომელიც მართლა ჰყავს ერთ ჩემს ნაცნობს და სახელიც იგივე აქვს. დუდუს თუ დაინახავ, უნდა მიესალმო, თუ არა და, გაგაჩერებს: „რომ ჩამივლი, რა, გამარჯობა არ უნდა მითხრა?“ მიესალმები, კმაყოფილია და გეტყვის: ,,ეგრე, რა!“ ამ ამბავს მერე რაღაცები მე მივუმატე და მივიტანე ჩვენს მწერლობაში. იქ მაშინ არავის ვიცნობდი. გაზაფხულზე მიტანილი დაიბეჭდა შემოდგომაზე, არც ვიცოდი _ მეგობრებმა მომწერეს, შენი ნოველა „ჩვენს მწერლობაშიაო“. გამიხარდა, რა თქმა უნდა და რამდენიმე დღის მერე დავრეკე მადლობის სათქმელად. თურმე მეძებენ, თან უნდათ, რომ ჰონორარიც გადმომცენ, თან აინტერესებთ, ვინ ვარ. მაშინ გავიცანი ბატონი როსტომ ჩხეიძე და პროზის განყოფილების რედაქტორი ვანო ამირხანაშვილი. თურმე ბატონ როსტომს ეუბნებიან ნაცნობები, ვინ არის ეს ავტორიო, ეტყობა შენი ფსევდონიმია და არ გვეუბნებიო. ეს ნოველა იმითაც არის ძვირფასი, რომ რევაზ ინანიშვილის „ერთი მოთხრობის“ კონკურსის პრიზიორიცაა. ამის შემდეგ ,,ჩენს მწერლობაში“ კიდევ დამიბეჭდეს სხვა ნოველებიც.
_ როგორ მოდის თქვენთან შთაგონება?
_ ალბათ, ყველას, ვინც წერს, თავისებური ფორმულა აქვს. მე ვთვლი, სხვა განზომილებაში გადადიხარ თითქოს. მაშინ იჯერებ ფიზიკოს გია დვალის ჰიპოთეზას, რომ სამყარო სამგანზომილებიანი კი არა, თორმეტგანზომილებიანია. შთაგონება კი მაშინ მოდის, როცა გულგრილი არ ხარ, ან ძალიან გიხარია, ან ძალიან გტკივა. უფრო, ალბათ _ როცა გტკივა. ზოგჯერაც ცხოვრებისეული დეტალები გეხმარება, მაგალითად, ერთი მოთხრობა მაქვს, „თამაზა“ ჰქვია. თამაზი ჩემი ბიძაშვილიცაა, კლასელიც და ძმაკაციც და მართლა დანჯღრეული მანქანები ჰყავს, დანარჩენი მოგონილი ამბებია.
_ რომელია თქვენი საყვარელი მწერალი?
_ ჩვენ ბედნიერი ერი ვართ, რომ გვყავს რუსთველი და გვაქვს ,,ვეფხისტყაოსანი“. რამდენის უფლება მაქვს, არ ვიცი _კიდევ სამს აღვნიშნავ. დავიწყებ ნოდარ დუმბაძით, ვერასდროს დავივიწყებ წიგნს, რომელსაც ,,ოთხი რომანი“ ერქვა, ხან გიჟივით რომ ვხარხარებდი და ხანაც ცრემლი მახრჩობდა; მერე ზვავივით შემოჭრილი გურამ დოჩანაშვილი, ,,სამოსელი პირველი“ და დიდი კანუდოსელები, ეს საოცარი წიგნი-წინასწარმეტყველება; მარკესის „მარტოობის ასი წელი“, წიგნი საოცრება, ყველა აბზაცი ფეიერვერკივით რომ გაოცებს.
_ ვიცი, რომ საინტერესო მოგონება გაქვს მურმან ლებანიძეზე…
_ მურმან ლებანიძე ქართველი ხალხის საყვარელი პოეტია, ასე იქნება, სანამ საქართველო იქნება. ხოდა, მიდის რუსთაველზე, კავკასიონივით თმა თეთრი და მყინვარწვერივით ბუმბერაზი. მე მის საპირისპიროდ მოვდივარ. მიხარია, რომ ვხედავ და გვერდი რომ ჩავუარე, გული დამწყდა და უკან დავბრუნდი და მეორეჯერაც შევხვდი. მეორეჯერაც ზუსტად ისე დამწყდა გული, უკან დავბრუნდი და მესამეჯერაც შევხვდი. მაშინ ეტყობა, ძალიან ახლოს ჩავუარე და გვერდი რომ უნდა ამევლო, გამაჩერა და გულზე ხელი დამადო და მეუბნება: შენ რაღაც ნაცნობი სახე გაქვსო. დაბნეულმა ლუღლუღი დავიწყე, ნაცნობი თქვენ ხართ, ყველას საყვარელი პოეტი. მიხარია, რომ გხედავთ და აგერ „კრუგებს“ გირტყამთ-მეთქი. „კრუგებს“ არ უნდა თქვაო, წრეო, მარა მაცალე ჯერ ცოტაო… დაბნევა-უხერხულობა რომ შემატყო, აგრძელებს: ეტყობა, შენ ლექსებს წერო. მე რა ლექსებს ვწერ, ლექსებს თქვენ წერთ, _ ვეუბნები, ხალხის საყვარელი პოეტი ხართ! – საუბარშიც წრეზე წავედი. კიდევ, სანამ კიდევ რამეს ვიტყოდი, შემაჩერა, პოეტი იმას უყვარს, ლექსი იმას უყვარს, ვინც თვითონ ლექსს წერსო, ხოდა შენი ლექსი წამიკითხეო. უარი როგორ მეთქვა, გავბედე და მაშინ ახალი დაწერილი მქონდა, ,,ალბათ სიყვარული ამფერია“, რაც ლექსების წიგნის სათაურადაც მაქვს…
,,ნეტა რაფერია ეს თვალები, ალბათ შემოდგომის ნაფერია,
ნეტა საით ქრიან ეს ქარები, ნეტა სიყვარული რაფერია.
განა ბევრი არის შენფერები, გულში მონატრების ნამქერია,
დავდივარ, ყველაფერს ვეფერები, ალბათ, სიყვარული ამფერია“.
ყურადღებით მომისმინა, ასე მგონია, ღვინოს რომ დააგემოვნებენ, რაჭულ ხვანჭკარას, ისე დააგემოვნა და იგივე კიდევ ერთხელ წამიკითხეო. უარს როგორ ვაკადრებდი, წავიკითხე ერთხელაც. მერე, რა დროს შენი შემოდგომააო, _ მითხრა. შემოდგომა და ზამთარი მე უნდა ვთქვაო. ბატონო მურმან, შემოდგომაზე რომ ბევრი ფერებია, ის ვიგულისხმე-მეთქი და ამ დროს მოვიდა ვიღაცა, გადაეხვია და წამართვა, მაგრამ მე დამრჩა ასე თბილი მოგონება. მიხარია, რომ შარშან ონში ჩატარებულ მურმან ლებანიძის სახელობის კონკურსში ,,ლიხს იქეთ და ლიხს აქეთ“ ჟიურიმ ჩემი ლექსი მოიწონა და წიგნში მოხვდა.
_ თქვენი ჰობი…
_ მეგობრებთან ყოფნა, ფეხბურთი, კარგი ფილმის ყურება, კარგი მუსიკის მოსმენა, მოგზაურობა, სიმღერა…
_ გაგვაცანით თქვენი ოჯახი…
_ მეუღლე – გურანდა ქარდავა, მათემატიკის სერტიფიცირებული პედაგოგია, მე – ფიზიკის, მოკლედ, სერტიფიცირებული ოჯახი გვაქვს. აფხაზეთიდანაა, სოხუმის ახლოს მდებარე სოფელ შრომადან…სიდედრი აფხაზია, ვალენტინა გვარამია, აფხაზი მოყვრები მყავს. ჩემი წილი აფხაზეთი სიყვარულით შემოვიერთე-მეთქი, _ ვამბობ.
_ როგორ ფიქრობთ, რა არის დღევანდელი საქართველოს პირველი სატკივარი?
_ სატკივარია _ ტაო-კლარჯეთი, საინგილო, სულ ახლახან ოკუპირებული აფხაზეთი და სამაჩაბლო; ფუტკრის სკებივით ჩაწყობილი ძირძველი ქართული მიწებიდან ძალად აყრილი ქართული ოჯახები; უამრავი ოჯახს მოცილებული ქართველი, რომელმაც სამუშაო თავის სამშობლოში ვერ ჰპოვა და უცხოეთში ეძებს შველას; სატკივარია უამრავი ნასახლარი, რომელიც უხვად გვხვდებოდა, როცა ,,ცოცხალ წიგნებთან“ ერთად სოფელ-სოფელ დავეხეტებოდით; სატკივარია, ახლახან რომ ხანძრები ჩნდებოდა და ქართველები სელფს რომ იღებდნენ ამ ხანძრების ფონზე, სატკივარია გახშირებული ჩხუბები, გარჩევები სკოლის მოსწავლეთა შორის…
_ და ბოლოს, შენი მოთხრობები იუმორით და სიკეთით არის გაჯერებული… საიდან მოდის ეს იუმორი?
_ იუმორი უფრო გურიიდან, აქ ცხოვრებას ღიმილით უყურებენ, შეიძლება უჭირთ, მაგრამ, უკან არ იხევენ, არ მარცხდებიან. თუმცა, გურულს რომ ჰკითხო, _ რაფერ ხარ, ძამაო, _ ეუჰ, აი, რა გამახსენეო, _ გიპასუხებს, მაგრამ ღიმილით გეტყვის ამას, ცხვირს არ ჩამოუშვებს. იმედიანადაა.
გარდა იმისა, რომ იუმორი უყვართ, აქ საოცრად კეთილი ადამიანები სახლობენ, მახსოვს, თბილისში რომ მოვდიოდი უმაღლესში ბედის საცდელად, მეზობლები _ ზოგი ჩურჩხელებს, ზოგი ფულს მჩუქნიდა. შეიძლება ბევრს არა, მაგრამ ამით განუზომელ სიკეთეს მატანდნენ საგზლად, ჰოდა მადლობა ჩემს სოფელ კოხნარს, ჩემს ჩოხატაურს.
ქეთევან კუკულავა
