“რაფერ შეიქნა ფირალად ნიკოლოზა მეხუზლა”

ეგნატე ნინოშვილი ზედმიწევნით კარგად იცნობდა XIX საუკუნის მეორე ნახევრის გურიის სოციალურ-პოლიტიკურ მდგომარეობას, საზოგადოების გუნება-განწყობილებას და მათ დამოკიდებულებას ფირალობისადმი. ამ თემისადმი მიძღვნილი მისი წერილები ივერიაში იბეჭდებოდა. “_ ეშველა, მოჰკლეს! _ მოდის გურიიდან თანისთან ამბავი. ვინ მოკლეს? აი, ღლონტი, მეხუზლაი, დათუნაიშვილი, გოგიტიძე, დარჩია და რა ვიცი, რავდენი კიდევ სხვაი. მერე ვინ არიან ეს ღლონტი, მეხუზლაი, დარჩია, თათრები, “ბურსუმანები”, თუ ჩვენივე მოძმენი? … გასული წლებისას რომ არ გამოვუდგეთ, მარტო შარშან და წრეულს აგერ ათზე მეტი “ფირალი” მოჰკლეს გურიაში. მერე, იცით, ვინ არიან ეს ფირალები? ცოლშვილიანი კაცები, რომლებიც გუშინ მშვიდი მიწის მუშა იყვნენ, სახელმწიფო ბეგარას იხდიდნენ და თავის მოძმეებთან ცხოვრების მძიმე უღელს ეწეოდნენ. აი, ასეთი ადამიანი რაღაც უხილავი, უბედური გარემოების მიზეზით დღეს ტოვებს ცოლ-შვილს, იღებს ხელში თოფს და ნადირივით გარბის ტყეში, _ ფირალდება!”

ფირალებს, როგორც გარეულ ნადირსა და ცოფიან ძაღლებს ისე დასდევდნენ. მათი მადევრები, უმეტესწილად, სხვა კუთხიდან მივლინებულები ან ჩინმედლებს გამოკიდებული ჩინოვნიკები იყვნენ, რომლებიც არანაირ ანგარიშს არ უწევდნენ ადგილობრივ პირობებს, მთავარია, არ იცნობდნენ ხალხს, მათ წეს-ჩვეულებებს და არც უნდოდათ, რომ გასცნობოდნენ. მათთვის მთელი გურია ეს ფირალებით დასახლებული ქვეყანა იყო, რომლის წამალი მხოლოდ ტყვიაა.  ამჯერად თქვენს ყურადღებას შევაჩერებ ნინოშვილის მიერ ნახსენებ ნიკოლოზ მეხუზლაზე.
ნიკოლოზ მეხუზლა (ზოგიერთ წყაროში მოხუზლა) ოზურგეთის მახლობლად, სოფ. გურიანთაში, ღარიბი ყმა-გლეხის ოჯახში დაიბადა, დაახლოებით, 1855-56 წლებში. ფიზიკურად მეხუზლა საშუალო ტანის, სქელი კაცი ყოფილა (თუმცა, ერთადერთ შემორჩენილ ფოტოზე, სადაც ფირალი სისონა დარჩიასთან ერთად არის გადაღებული, ის მსუქანი კაცის შთაბეჭდილებას არ ტოვებს). იცვამდა ჩაქურას და წუღა-მესტს, იხურავდა ყაბალახს, ატარებდა წვერს. იარაღად ხმარობდა ბერდენას, ორპირიან ფიშტოს და სატევარს.
სხვადასხვა დროს ის მუშაობდა ვაჭართან “პრიკაშიკად”, მანთაშევის ქარხანაში ბათუმში, შემდეგ მიატოვა სამუშაო და კონტრაბადისტობას მიჰყო ხელი. დადიოდა თურქეთში, “თათრული ლაპარაკი ძალიანი ისტავლა”. ერთხანს თურმე “კარტოჟნიკობას ვეჩვიე, ცოტ-ცოტა გიახელია”. კონტრაბანდისტობისთვის დაიჭირეს, მაგრამ გაიქცა და გვარი შეიცვალა: გახდა გუჯაბიძე. შემდეგ დაბრუნდა გურიაში და სოფლის საქმიანობაში ჩაება, მაგრამ ოჯახის სამყოფს მაინც ვერ შოულობდა.   აი, როგორ აღწერს ნიკოლოზ მეხუზლას გაფირალების მიზეზს მისი ძმა სიკო: ”…უწინ ყანაში დიდი ნადურობა იცოდენ, ერჯელ ნიკოლოზაი დაფაიჯეს ნადზე და უთხრეს: ნიკოლოზავ, ჩვენ დევიწყებთ და შენ გუუხმევო. გუუხმო ნიკოლოზამ… მერე, რუმ ისვენებდენ, ნიკოლოზამ დახედა თოხს და თქვა: ამის ნამუშიერმა რა უნდა მიქნასო, საპონს არ მიყიდისო. იგი, რუმ ჩივიან თოხი გეიქნია და გადააგდოვო, არაა მართალი. თოხი არ გადუუგდია, მარტო აგი თქვა და მერე ყანაში არც ჩასულა.” სხვა თანამედროვის თქმით კი: ”ჩევიდა ყანაში, შეხედა, მის თოხს, დაზომა, თოხი ერთი მტკაველი იყო, მერე ყანას შეხედა და თქვა: ამ ერთი ტკაველა თოხით ამხელა ყანა უნდა ვთოხნო და იგიც ჩემი არ იყოსო”. მეხუზლა ყანიდან გამოვიდა, თოფს ხელი დაავლო და ფირალად გავარდა.
მეხუზლასადმი მიძღვნილი ლექსიდან გამომდინარე ის ცილისწამების გამო მოხვდა ციხეში:  უბრალო ცილისწამებით ციხეც მიჩვენეს სამყოფათ. ოთხ წელიწათს ისთე მახჩვენ, სიკვტილს ვნატრობდი საოხათ. ქურდობა, რაზბონიკობა, იქ შევისტავლე სულ ოხრათ, რადგანც კატორღას მიწერდენ, ქე შევიქენი ფირალი;  სხვადასხვა ცნობების მიხედვით, ნიკოლოზ მეხუზლა ბათუმის ციხეში იჯდა ცნობილ ფირალთან, სისონა დარჩიასთან ერთად. იქიდან ის გადაიყვანეს ოზურგეთში, შემდეგ კი ქუთაისის ციხეში, სადაც მეხუზლამ წელიწადნახევარი დაჰყო, მაგრამ 1888 წლის თებერვალ-მარტში ის ციხიდან გამოიქცა.  პოლიცია მას თავს არ ანებებდა და ბოლოს მოინადირა კიდევაც. “წუხელ. ღამის 9 საათზე, შემდეგი დეპეშა მივიღეთ ოზურგეთიდგან: “დღეს ნაშუადღევის პირველ საათზე, სოფელ უჩხუბში პოლიციამ მოჰკლა გავარდნილი ყაჩაღები დათუნაიშვილი და მეხუზლა, რომელთაც თავისის მხრით, მოჰკლეს ოთხი და დასჭრეს ორი კაცი მდევართაგანი” (ივერია, 1892 წ. #10 ).
ივერია შემდეგ ნომერში თემას აგრძელებდა: ”15 ამ თვისას (იანვარს), დილით, პოლიციის ბოქაულის თანაშემწე მგელაძე და აქაურის დრუჟინის აფიცერი ბ-ნი გარდაფხაძე რამდენსამე ჯარისკაცით გავიდნენ ოზურგეთიდგან, პირველი მათგანი წავიდა სოფელ უჩხუბს (ბახვის საზოგადოებაშია) და მევორე მელექედურს (დვაბზუს საზოგადოება), სადაც ფირალთა მომხრეობაში შენიშნული სახლობა უნდა გაეჩხრიკათ. უჩხუბში ბ-ნი მგელაძე დათა მაუჭაძის სახლში სრულიად მოულოდნელად წააწყდება დათუნაიშვილს და მეხუზლას. ასტყდება სროლა… ორი ჯარისკაცი მოკვდება… თოფის ხმა ოზურგეთამდისაც სწვდება და ამასობაში იქაც მიდის ეს ამბავი… თოფისა და ღრიანცელის ხმა ბატონ გარდაფხაძესაც ესმის მელექედურში და ისიც თავის ჯარისკაცებით გაეჩქარება უჩხუბისაკენ, საიდანაც ოზურგეთში ჰგზავნიან კაცს ახალის რაზმისათვის… მეხუზლა გამოდის გარეთ და გარბის. ორი სოფლის კაცი კვდება მეხუზლას თოფით… ყაჩაღი შეამჩნევს ერთს მოხერხებულს ალაგს იქვე ღელეში და შეეფარება, მაგრამ თოფის სროლას მაინც არ სწყვეტს, ყოველის მხრით იგერიებს მდევართ. ბოლოს რამდენიმე თოფი მდევართა ზედიზედ მოხვდება და განუტევებს სულს. აქედგან მდევარნი გასწევენ მაუჭაძის სახლისკენ და აღმოჩნდება, რომ იქ დათუნაიშვილი დაურჩენიათ, რომელსაც, როგორც ეტყობოდა, გაქცევა დაუპირებია.  …სათქმელი მხოლოდ ისაა, რომ თუ ეს ღრმა თოვლი არა, შესაძლებელი იყო ორივე ყაჩაღი ხელიდგან წასვლოდა პოლიციას…  სოფლელთაგან მოკლულნი არიან მენაბდე და შაფაქიძე, ორივე ცოლ-შვილისა და ოჯახის პატრონი კაცები. ამას გარდა, ორი აქაური დრუჟინის ჯარისკაცები გახდა უბედურების მსხვერპლად, ორი მძიმედ არის დაჭრილი და ერთი მსუბუქად .
სიკო მეხუზლას მოგონებიდან: ”სამი პრისთავი წევიდა მაგის მოკლაზე. მეხუზლა გარეთ გამუარდა. დვაბზუას გახვა. იქინეი მენაბდე მოკლა. მექვაბიშვილი იყო სტრაჟნიკი და კლავი მოსტეხა… დაჭრილი მექვაბიშვილი იხსენებდა: „მეხუზლამ დეიძახა: კაცის სიკვტილი არ მინდა და თავს ნუ შემომაკლავთო. მე პირველ გასროლაზე მომარტყა ტყვია კლავში და წამაქცია… მეხუზლასთან ტარიელა დათუნაიშვილი იყო, იგი იქინე მოკლეს… ამ ჩხუფში უფროსები იყვენ: გარდაფხაძე, ახოტნი კამანდის აფიცერი და დადიშქელიანი… ვოზურგეთის ნაჩანიკი…”
ამ ბრძოლის სხვა მოწმის სიტყვებით: ”მეხუზლა რუმ მოკლენ, მაშვინ იქინეი ვიყავი… მაუჭაძისას იყვენ თურმე იგი და ტარიელა დათუნაიშვილი. ტარიელაც მაგარი კაძახი იყო. ვოზურგეთიდან ჯარი ამევიდა. სოფლებიდან ხევისთავები იყვენ. შეიქნა სახში სროლა. ტარიელა სახში მოკლეს. მამასახნისათ ნამყოფი იყო ერთი ივანე შაფაქიძე. მამასახნისობიდან გაგდებული იყო და ადგილზე დაბრუნება უნდოდა და იფიქრა ახლა ვისახელეფ თავსო, ჩინს მომცემენო. მივარდა მეხუზლას ფილთა თოფით და დუუძახა: ბაწრით შეგკრავო, _ სოფლის კაცმა მომცილდით, ჯარმა მეჩხუბოსო, დეიძახა მეხუზლამ… არ დიეთხუა შაფაქიძემ, მაშვინ ესროლა მეხუზლამ და ჩააწვინა იქინეი. მიორე თოფით მენაბდე მოკლა…” გადმოცემის თანახმად, მეხუზლას დიდი თოვლის მიუხედავად ორი თუ სამი ვერსი გაიარა, მდინარეში ერთი მოხერხებული ადგილი შეარჩია და დიდი ხნის განმავლობაში იგერიებდა მტერს. ბოლოს, ტყვიები რომ გამოელია, თავისი ნებით გამოვიდა საფარიდან, მდევრებმა მას მაშინვე ცეცხლი გაუხსნეს და ადგილზე მოკლეს. მეზუხლას ვაჟკაცობას დიდი შთაბეჭდილება მოუხდენია მის მდევრებზეც, რაც ლექსშიც გამოიხატა: პრისტავები იძახიან: ”ეი, ბოღუ, მალდეცა!”