ლანჩხუთის რაიონის მდინარეების უმეტესობა ეკუთვნის ორ აუზს – მდინარე სუფსასა და იმნათის ტბის აუზებს.
სუფსა უდიდესი მდინარეა, ის სათავეს იღებს აჭარა-გურიის ქედის მწვერვალის მეფისწყაროს მახლობლად და სოფელ გრიგოლეთში უერთდება შავ ზღვას.Mმისი სიგრძე 117 კმ-ია, მისი უდიდესი ნაწილი მიედინება ჩოხატაურის რაიონის ტერიტორიაზე. სუფსას მარჯვენა მხრიდან ლანჩხუთის რაიონის ტერიტორიაზე უერთდება მდინარეები – აცაურა და შუთი (მდინარე აცაურაზე ხალხური თქმულება ამბობს: ,,ყველა წყალი დაბლა მიდის, აცაურა კი აღმაო” ).
,,გურია არ ეწევა ნაოსნობას და ამიტომ არ აქვს ნავსადგურები. წმ. ნიკოლაის ციხესთან გემები ნაპირიდან 4 ვერსის სიღრმეზე უშვებენ ღუზას. მხოლოდ სუფსაა გამოსადეგი პატარა გემებისთვის სანაოსნოდ; სავაჭრო ხომალდები კი მისი შესართავიდან ერთ ვერსზე ჩერდებიან. გურია ძალზე მთიანია, სანაპიროზე კი ვაკე და ჭაობიანია”, _ წერდა გერმანელი მოგზაური ედუარდ აიხვალდი.
სუფსის შემდეგ მეორე მნიშვნელოვანი მდინარეა ფიჩორი, იგი სათავეს იღებს სოფელ ქვიანში და პალიასტომის ტბას უერთდება.
იმნათი ტბის აუზის მდინარეები ნიგოითის ქედის ჩრდილო კალთებიდან იღებენ სათავეს. ზემო წელში მათ ღრმა კალაპოტი აქვთ და ზოგი მათგანი იქ ჩანჩქერს აჩენს. დაბლობში კი თითქმის სანაპიროებს უსწორდებიან და ჭაობებში იფანტებიან. ამ ტბის აუზის მდინარეებიდან აღსანიშნავია წყალწითელა, ღველისწყალი, ლესისწყალი და ოსკუპანი.
,,კუალად ფოთს სამხრით, ზღვის კიდეზე, არს ტბა პალიასტომისა, დიდი. ამ ტბიდამ შესდის ზღუას მდინარე ამისივე. აქიდამ შემოვლენან ნავნი და დგებიან ტბასა შინა განსუენებისათვის. იპყრობის თევზნი სხუადასხუანი მას შინა ურიცხუნი. ამას იტყვიან ნაქალაქევს და შემდგომად მოცულსა წყლისაგან. კუალად ამ ტბისა და ჯუმათის მთის სამხრით დის მდინარე სუფსეი, გამომდინარე სამცხე-გურიის შუას მთისა, მომდინარე ბახვისწყლამდე ჩდილოს-დასავლეთს შუა, ბახვის წყლიდამ ზღუამდე აღმოსავლიდამ დასავლეთად და მიერთვის ზღუას აღმოსავლიდამ” (ქართლის ცხოვრება).
რაიონს ჩრდილო-დასავლეთით აკრავს პალიასტომის ტბა. ეგნატე ნინოშვილის მიხედვით: ,,პალიასტომის შესახებ გურიაში არსებობს ერთი ლეგენდა: ეხლა რომ ტბაა, იმ ადგილას უწინ, თურმე, ხმელეთი იყო, ზედ ხალხი იდგა და ამ ხალხს ,,პავლიას ტომს” ეძახდენ. ერთ დღეს ხმელეთმა ძირს დაიწია, ერთ ადგილას მიწა გაირღვა, უცბად წყალი ამოვარდა დედამიწიდან და მთელი სოფელი დაფარა. აქაური ხალხიც და ყოველივე სულდგმული დაირჩო, მხოლოდ ერთმა დიაკვანმა მოასწრო, გაიტაცა მთავარანგელოზის ხატი, აიტანა ჯუმათის მთაზე და იქ შემდეგ ამ ხატს ეკლესია აუშენეს. ეს დიაკვანიც, გვარად დარჩია, დეკანოზად დააყენესო. ჯუმათის მთაზე ეკლესია (მონასტერი) დღესაც არსებობს. ხალხი, გვარად დარჩია, დღესაც ცხოვრობს სოფელ ჯუმათში და ბევრი მათგანი სასულიერო წოდებისაა, მაგრამ ლეგენდაში მოყვანილი ამბავი რამდენად მართალია, ამისი კი რა მოგახსენოთ. პალიასტომის ტბა უფრო მის მახლობლად მდებარე მთებიდან მონაწრეტსა და დაბლობში შეგროვებულ წყალსა ჰგავს, მინამ მიწისძვრისაგან ამონახეთქსა, თუმცაღა შეუძლებელი კი არც ამ უკანასკნელშია რამე.” ფრანგი მოგზაური ჟაკ ფრანსუა გამბა პალიასტომს ვრცელ და მშვენიერ ტბას უწოდებდა, სადაც უამრავი თევზია. ისტორიკოსი ჩუდინოვი თქმით კი, ეს ტბა იმით არის გამორჩეული, რომ მიუხედავად მტკნარი წყლისა, მასში მრავლად მოიძებნება ზღვის ბინადრები. რაიონის ტერიტორიაზე მდებარე ტბები – იმნათი, ჭოლიფა, ჯაპანა და ჯიკი შავი ზღვის და მდინარე რიონის რელიქტებია.
იმნათის ტბა მდებარეობს რაიონის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში, პალიასტომის ტბის აღმოსავლეთით, მისგან 3 კილომეტრზე დაშორებით. იგი, ისევე, როგორც პალიასტომის ტბა, შავი ზღვის უბის ნაშთია. შორეულ გეოლოგიურ წარსულში ამ ტბების ადგილას ყოფილა შავი ზღვის უბე, რომელიც თანდათან გამოეყო ზღვას და ტბებად გადაიქცა, სხვა ნაწილები კი ხმელეთად. ტბის ფართობი 0,27 კვ კმ-ია, იგი ძალზე თხელია, მისი უღრმესი ადგილი 1,22 მეტრია, ტბის საშუალი სიღრმე 0,83 მეტრს აღწევს.
სადგურ ლანჩხუთიდან ჩრდილი აღმოსავლეთით 3 კმ-ზე მდებარეობს ტბა ჭოლიფა. მის წარმოშობაში მდინარე რიონს დიდი როლი უთამაშია. ეს ტბა გვალვების პერიოდში მთლიანად შრება. წინათ ის მუდმივი ყოფილა, მაშინ მისი სანაპიროები ტყით, წყალმცენარეებით და ჭილოფნარით იყო დაფარული, მდინარე რიონი წყალდიდობის პერიოდში მთლიანად ფარავდა ტბას, მაგრამ მას შემდეგ, ტბაში წყლის დონე ძალიან დაეცა. ტბას წყლით კვებავდა და მის მუდმივობას ხელს უწყობდა აგრეთვე მრავალი პატარ-პატარა მდინარეები.
ტბა ჯაპანა მდებარეობს სადგურ ჯაპანას აღმოსავლეთით ლანჩხუთსა და სამტრედიის რაიონის საზღვარზე. მას ნალისებრი მოხაზულობა აქვს. ამ ტბის ფართობი 1,8 კვადრატული კმ-ია, საშუალო სიღრმე 75 სმ, უღრმესი ადგილი 2,8 მ. ტბა მუდმივია, რადგან მას კვებავს მდინარე ხევისწყალა. მის ბაზაზე შექმნილი იყო თევზის მეურნეობა, სადაც ეწეოდნენ თევზის მოშენებას (ის ამჟამად გაუქმებულია).
,,სადგურ სუფსის გარშემო მიდამოები საკმაოთ დაესახლა ამ რამდენიმე წლის განმავლობაში. ასამდე სავაჭრო სახლები და თითქმის ორი ამდენი კომლი მოსახლე იქნება იმ ადგილებზე, სადაც 15-18 წლის წინეთ გაუმშრალებელი ჭაობიანი ტყე იყო. 1882 წლიდან, ბათომის რკინის გზის გაყვანის შემდეგ, გაიკაფა აქაური ტყე, გააშრეს ჭაობები და ნელ-ნელა ჩამოესახლენ გურიის სხვა და სხვა კუთხის სოფლებიდან.
დღეს აქ არსებობს: ეკკლესია, სამრევლო სკოლა, სამკითხველო და სააფთიაქო განყოფილება…
აქ შეხვდებით ზოგიერთ დუქნებში მოვაჭრე ქალებსაც; ჩამდგარან დახლში, ხელში არშინით, მასთან ერთათ დაუდგამთ საკერავი მანქანა და როცა მუშტარს გაისტუმრებენ ხელსაქმეს მოჰკიდებენ ხელს.
რას იტყოდა ოცის წლის წინეთ ჩოჩხანელი, ჯუმათური და გურიანთელი კერძოთ და გურული კაცი საერთოთ, რომ თავისი ქალ-რძალი სავაჭრო სახლში დაენახა?!. – დედავ წაგვპილწა, მაგ ოროსპმა, მაგასთან პური აღარ იჭმევაო – იტყოდა., ახლა კი სულ სხვასა ვხედავთ. დღეს ყველა გრძნობს მოქალაქეობრივ ნათელ ცხოვრების მნიშვნელობას და უარჰყოფს ძველ პატრიარქალურ კარჩაკეტილობას,” გაზეთი ,,კვალი” (9 ივლისი, #28, 1900).
წინათ რაიონის დაბლობის უზარმაზარი ნაწილი ტყეებსა და ჭაობებს ეკავა. დაჭაობებას აქ ხელს უწყობდა უხვი ატმოსფერული ნალექები, დაბლობის მცირე დაქანება, ნადაგის სტრუქტურული შემადგენლობა – მძიმე თიხნარი ფენები. ინტენსიურ დაჭაობებას ასევე ხელს უწყობდა მდინარე რიონი და ნიგოითის ქედიდან გამომდინარე მდინარეები, რომლებიც წყალდიდობის დროს გამოდიოდნენ ნაპირებიდან და დაბლობში იფანტებოდნენ.
,,პალიასტომსა და გურიის სოფლებს შუა, რიგ-რიგად, უშველებელი ზოლებივით მდებარეობს ჯერ სოფლების ბოლოს, საყანე და საბალახო ადგილები, მერე დიდი, თუმცაღა ჭაობიანი, მაგრამ სხვადასხვა ხეებით მდიდარი ტყე და უკანასკნელ ისლით და ჩალით დამოსილი ადგილი, რომელსაც გურულები ეწერს ეძახიან. კარგი სანახავია ეს ეწერი, გაზაფხულზედაც თვალის წარმტაცის სიმწვანით და შემოდგომაზედაც ჩალისფერი სიყვითლით; თვალს იტაცებს, მაგრამ კიდეც ატყუებს: იქ, სადაც თვალს ხავერდით მოფენილი ჰგონია არე-მარე, ჭაობსა და დამპალს წყალში გეფლება ფეხები. კარგი რამ არის ეს ეწერი მონადირისათვის მაშინ, როცა დასთოვს და გაჰყინავს: ვეღარსად ემალება მონადირის ძაღლებს აქ გამოდევნილი ღორი ან შველი. ტყესა და ეწერს ხაზავს აუარებელი პატარა მდინარეები (გურულად ნოყო), რომლებისგანაც შესდგება ორი სანავო და სატივო მდინარე. ეს სანავო მდინარეები იწყება სოფლების ბოლოდან და ჩაერთვის პალიასტომს”, – გვამცნობს ეგნატე ნინოშვილი.
საქართველოში საბჭოთა წესწყობილების დამყარების შემდეგ დაიწყო კოლხეთის დაბლობის ჭაობების დაშრობა, მის ადგილას კი გაშენდა ჩაის და ციტრუსების პლანტაციები, ბაღ-ვენახები, სახნავ-სათესი ფართობები და საძოვრები.
,,კოლხიდის ჭაობის ამოშრობას… – წერდა ტიციან ტაბიძე, – შეუძლია მისცეს დასავლეთ საქართველოს 200 ათას ჰექტრამდე ახალი მიწა, რომელიც წინათ გამოუყენებელი იყო და მხოლოდ ჰაერს ალპობდა, ამას ისიც უნდა მიემატოს, რომ ეს მიწა გამოსაყენებელია, როგორც სუბტროპიკების ზონა, ტექნიკურ კულტურათა განვითარებისათვის. ამიტომაც კოლხიდის ჭაობის ამოშრობის მნისვნელობა ბევრად მეტია, ვიდრე მხოლოდ დასამუშავებელი მიწის მომატება. უმთავრესად ეს უდევს საფუძვლად კოლხიდის აღორძინებას”.
ჩაის კულტურამ, რომელიც გურიაში ჯერ კიდევ XIX საუკუნის 40-იან წლებში იყო შემოტანილი, ერთი მხრივ, ეკონომიური თვალსაზრისით მოსახლეობისათვის დადებითი როლი შეასრულა, მეორეს მხრივ კი მან ეკოლოგიური დისონანსი შეიტანა აქაურ ბუნებაში. ჩაის კულტურის გასაშენებლად გაიჩეხა უძველესი ტყის დიდი ფართობები, რამაც გამოიწვია ნიადაგის ეროზია და პატარა მდინარეთა მკვებავი უხვი წყაროების დაშრობა. ამასთან ერთად ჩაიმ ,,ულმობელი სისასტიკით გაანადგურა მშვიდად მთვლემარე ნანგრევები”.
ამონარიდი წიგნიდან ლანჩხუთის შესახებ. ავტორები: ირაკლი მახარაძე, ნონა იმნაძე და ლანჩხუთის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმის თანამშრომლები
