,,გაავსე სახლი ყოველი მშრომელისა მზითა და სითბოთი, ბეღელი – პურით, მარანი – ღვინით, ახორი – საქონლით, კარია – ფრინველით და გული სათნოებით”, + ნოდარ დუმბაძე.
უძველესი დროიდან ადამიანი მიწათმოქმედებას მისდევდა, შესაბამისად საჭირო იყო აღებული ჭირნახულის დაბინავება. ამისთვის იგებოდა სხვადასხვა ტიპის ნაგებობები. საქართველოში ამ მხრივ სიუხვით გამოირჩევა მარცვლეულის შესანახი ნაგებობები. მათი არსებობის შესახებ უძველესი წყაროებიდანაა ცნობილი. ერთი ასეთი წყაროა ბერძენი მეცნიერის, მწერლისა და მეომრის ქსენოფონტეს ნაშრომი ,,ანაბაზისი”. ქსენოფონტემ და მისმა 10 ათასმა თანამემამულემ, როგორც სპარსელი უფლისწულის კიროსის მოქირავნეებმა, ძველი წელთაღრიცხვის 401 წელს ილაშქრეს სპარსეთის მეფის არტაქსერქსე მეორეს წინააღმდეგ. ბერძნებმა ბრძოლა წააგეს და მტრულ გარემოში აღმოჩნდნენ. ისინი ჩრდილოეთით შავი ზღვის სანაპიროზე არსებული ბერძნული ახალშენებისაკენ გაემართნენ. სამშვიდობოზე გასვლა მათ უცხო ტერიტორიების გავლით, იქაურ მცხოვრებლებთან მუდმივ ბრძოლებსა და შეტაკებების ფონზე უხდებოდათ. ქსენოფონტი წერდა, რომ მოსონიკების საცხოვრებლებში პურის გალეწილი და წინა წლის გაულეწავი თავთავის მარაგები უნახავთ.
სამეურნეო ნაგებობეზე ამახვილებენ ასევე ყურადღებას უცხოელი მოგზაურები და მეცნიერები: შარდენი, ლამბერტი, კასტელი გიულდენშტადტი, ჰაქსტჰაუზენი და სხვა.
მრავალრიცხოვანი საველე, საარქივო და ლიტერატურული მონაცემების მიხედვით განისაზღვრა სამეურნეო ნაგებობათა ტიპოლოგია, მაგ. მიწისზედა ნაგებობები, როგორიცაა ნალია, ბეღელი, სასიმინდე. დღეს თქვენ ყურადღებას გავამახვილებ ბეღელზე.
,,იმ სოფელში ჯერანზე უკეთესი და შეძლებული გლეხი ორიც არ მოიპოვებოდა. ოროთახიანი, ყავრით დახურული ფიცრის სახლი, მეორე კიდევ ისლით დახურული პატარა ფიცრულა სახლი საჭმლის საკეთებლად, კაი ბეღელი, ფაცხა, ნალია, ოჯახისათვის საჭირო სხვადასხვა პატარა შენობები, ერთი უღელი ხარი, ორი მეწველი ძროხა, ღორები, – ესენი ყველა მოეპოვებოდა ჯერანს და ეს დიდ შეძლებად ითვლება გლეხკაცობაში”, წერდა ეგნატე ნინოშვილი მოთხრობაში ,,პარტახი”.
ბეღელი მთელ საქართველოშია გავრცელებული, არსებობს ერთ და ორსართულიანი ბეღელის ტიპი. ერთსართულიანი შედგება ერთი ან ორი ოთახისაგან. ორსართულიანი ბეღელი შენდებოდა სხვადასხვა გამოყენების და სახის ნაგებობებზე და ეკავა შენობის ზემო სართული. საშუალო ზომის ბეღელი დაახლოებით 10-30 კვადრატული მეტრია. ჩვეულებრივ ბეღელს მოგრძო ოთხკუთხედის ფორმა ჰქონდა. საქართველოს ზოგიერთ კუთხეში დიდი ბეღელის გადატიხრული ოთახი ახალდაქორწინებულთა საცხოვრებლის დანიშნულებითაც გამოიყენებოდა, ასევე, სასტუმროდაც. ამდენად, საქართველოს ამა თუ იმ რეგიონში ბეღელი პატარა ოთახსაც ითავსებდა, რომელსაც ახალდაქორწინებულები თაფლობის თვეში საცხოვრებლად იყენებდნენ.
ცნობილმა მეცნიერმა ვერა ბარდაველიძემ გამოიკვლია, რომ ბეღელი უძველესი ქართული ტერმინია და ლინგვისტური მონაცემების მიხედვით ის ქართულ-ზანურ ენათა ერთობამდე მიდის.
ბეღელი იგებოდა წაბლის, ცაცხვის, თელას ფიცრებისაგან. ყურადღება ექცეოდა იმას, რომ ყოფილიყო ბეღლის მთლიანობა შენარჩუნებული – ის ნაკლებად უნდა ყოფილიყო ,,დაკუწული” – დაჭრილი. ამიტომაც მასალად ფართო და კარგად დამუშავებულ ფიცრებს იყენებდნენ.
,,…ეკვირინემ გასწია სამადაძისკენ შემწეობის სათხოვნელად. უკანასკნელმა უარი არ უთხრა ნათლულის მოხუცებულ ბებიას; ღამით, რომ სხვას არ დაენახა, თავის ურმით გადმოუტანა ორი ტომარა სიმინდი და ბეღელში ჩაუყარა”., დავით კლდიაშვილი, ,,ქამუშაძის გაჭირვება”.
ბეღელი გურიაში, ძირითადად, მარცვლეულის – დაფშვნილი სიმინდის, გაცეხვილი ღომის, ბრინჯის, ფქვილის შესანახი ნაგებობაა, რომელშიც ინახავდნენ აგრეთვე სურსათს, არაყს, თხილს, ჩურჩხელას, სხვადასხვა ხილს.
ბეღელი ქალის საუფროსოს წარმოადგენდა, უფროს ქალს ჰქონდა ბეღლის გასაღები, იქედან რაიმეს გამოტანის უფლება მხოლოდ მას და უფროს მამაკაცს ჰქონდათ. ოჯახის სხვა წევრებისათვის ბეღელში შესვლა შეზღუდული იყო. უცხო პირს, მეზობელსაც კი – ბეღელს ახლოს არ გააკარებდნენ, ოჯახს ბარაქა დაეკარგებაო.
ბეღელი ყველა ოჯახს არ ჰქონდა, როგორც ერთი მთხრობელი იძახდა ,,კარგი ბეღლის აშენება სახლისოდენა ამაგსა და მასალას თხოულობდაო” (ნატანებელი პროკოფი ბოლქვაძის თქმით ,,უბეღლო ოჯახი ოჯახი არ იყო”). ასეთ შემთხვევაში მის მაგივრობას გასწევდა სახლის სხვენი, ე.წ. ,,თავანი”, ,,ოდის თავანი ეს იყო არე ჭერსა და სახურავს შორის, ზამთარში ინახავდნენ ზედ ხილეულ ნაყოფს”.
გურიის ზოგიერთ სოფელში ბეღლის აღსანიშნავად იხმარება ხულა, რომელიც XIX XX საუკუნეების მიჯნაზე ძირითადად, ხმელი და ქერქმაგარი ხილის შესანახი ნაგებობას წარმოადგენდა. ,,ზოგი სიმინდის ნალიაში აწყობდა ღომს. ღომი რომ გახმება ბეღელში მერე შეინახავენ. ბეღელს ხულას უძახიან აქ (ნატანებში-ი.Mმ.), მარა მე მარტო ბეღელი ვიცი”, ნატანებელი კირილე ყალიჩავა.
კალანდაზე ოჯახის მეკვლე თავდაპირველად ბეღელს ესტუმრებოდა, სადაც ე.წ. ,,ბასილის” პური შეჰქონდა, როგორც ხვავისა და ბარაქის სიმბოლო, მხოლოდ ამის შემდეგ გადაინაცვლებდა სახლისკენ. იქ ასეთი საუბარი იმართებოდა:
– რა მოგაქვთ? – გამოსძახეს ოთახიდან ქალებმა ირინემ და თებრონიამა.
– წმიდა ბასილე მამამთავარი მობძანდება, დაიწყო და თანაგრძნობითვე განაგრძო მოხუცმა იესსემ: – თან მოაქვს ღმერთის და ხელმწიფის წყალობა!.. თეთრი და საქონელი, ოქრო და ვერცხლი ბროველი და, ნამუშიერი მრავალი; ასი ურემი სიმინდი, ორასი ბეღელი ღომი; სამასი ჭური ღვინო, ჯოგათ ძროხა-ხარი, ცხრა ბედაური ცხენი, ცხრა ბედაური ქორი, ბროველი ყოველიფერი, კარი გაგვიღეთ?!. (კონსტანტინე გვარამაძე, კალანდა (ეთნოგრაფ. სურათი) გურიის ცხოვრებიდან)
წყარო:
ჯულიეტა რუხაძე, ნანული აბესაძე, სამეურნეო ნაგებობანი საქართველოში.
გულნარა ცეცხლაძე, გურიის მოსახლეობის საოჯახო ყოფა.
ჯულიეტა რუხაძე, ცოცხალი ისტორიები, გურია.
გ. ჯალაბაძე, პურის ბეღელი და კოდი
[sexy_author_bio]
