“იმერეთის ტრაგიკომედია” _ როგორ იქმნებოდა “სამანიშვილის დედინაცვალი”

1926 წელს რეჟისორმა კოტე  მარჯანიშვილმა დატოვა რუსთაველის სახელობის თეატრი და ახალი თეატრის შექმნამდე, რომელიც ახლა მის სახელს ატარებს, მთელი გატაცებითა და ენერგიით კინოში მოღვაწეობდა. მისი ფილმების უმრავლესობა სწორედ სამი წლის განმავლობაში – 1926-1929 წლებში შეიქმნა. თავისი საუკეთესო ნამუშევარი “სამანიშვილის დედინაცვალი” (დავით კლდიაშვილის ამავე სახელწოდების ნაწარმოების მიხედვით) მან თანარეჟისორ შაქრო ბერიშვილთან ერთად 1926 წელს დადგა, რომლის სცენარი დავით კლდიაშვილის ვაჟთან –სერგოსთან ერთად ნიკოლოზ შენგელაიამ დაწერა. ფილმის ერთ-ერთ მხატვრად მიიწვიეს მიხეილ ჭიაურელი. მთავარ როლებს ასრულებდნენ ქართული თეატრის მსახიობები, კოტე მარჯანიშვილის მოწაფეები: აკაკი ვასაძე, შალვა ღამბაშიძე, ცეცილია წუწუნავა, ალექსანდრე ჟორჟოლიანი და სხვები.

მარჯანიშვილს ერთ-ერთ მთავარ ამოცანად ძველი ყოფის, ჩვევების აღბეჭდვა მიაჩნდა. ,,ქრება ძველი ტიპები, იცვლება ადათები, იქმნება ახალი ყოფა-ცხოვრება და ძველი მალე წარსულს ჩაბარდება. დღეს საჭიროა, რომ აღვბეჭდოთ ჩვენი სამშობლოს ყოველი კუთხე, რომელიც ასე კოლორიტული  და სხვადასხვაგვარია. რამდენი ასეთი ძველი უბადლო ლეგენდა, ზღაპარი და მოთხრობა გვაქვს, რომ მსგავსი სხვა ხალხებს არა აქვთ”. მარჯანიშვილმა გააგრძელა წუწუნავას მიერ წამოწყებული ქართული ნაციონალური ხასიათის გახსნის მცდელობა. ,,შემოდგომის აზნაურების” თემა იდეოლოგიურად მისაღები იყო ქართული საბჭოთა კინოსთვის, უფრო მეტიც, საბჭოთა ხელისუფლების დამყარების შემდეგ კინო, როგორც მთავარი იდეოლოგიური იარაღი ,,თავად-აზნაურობის დეგრადაციის ასახვას, გახრწნილი კლასის უსარგებლო გადმონაშთებთან ბრძოლას და მისი პარაზიტული ფსიქოლოგიის მხილებას მიმართავს”.  ავტორები შეეცადნენ წარმოეჩინათ და ეჩვენებინათ XIX საუკუნის საუკუნის ქართველი თავადაზნაურობის გაჭირვებული ყოფა, კუდაბზიკა ხასიათი და ტრაგიკომიკული სიტუაციები. თავადაზანაურული ფენა პროგრესის შემაფერხებლად და ხორცმეტად არის წარმოჩენილი. დავით კლდიაშვილს ებრალება საკუთარი გმირები და ცრემლნარევი იუმორით გადმოგცემს ამ ამბავს, ფილმში ნაწარმოების იდეის გამოსახატავად სოციალური სატირა და გროტესკის ელემენტები არის გამოყენებული. მიუხედავად იდეოლოგიურად დაწესებული ჩარჩოებისა მარჯანიშვილი-ბერიშვილის იუმორმა, თანაგრძნობამ მაინც დაძლია კლასობრივი სქემა და მამხილებელი სატირის ნაცვლად, ფილმმა ღრმა სულისკვეთება შეიძინა.

,,იმერეთის ამ ტრაგიკომედიის” (მარჯანიშვილის შერქმეული სახელი) გადაღება ზესტაფონში მიმდინარეობდა. მას ძლიერ მოსწონებია ერთ-ერთი პირველი ქართველი კომპოზიტორი ქალის, ,,სულიკოს” ავტორის ვარინკა წერეთლის კარმიდამო და უთხოვია სახლის პატრონისთვის გადაღების ნებართვა. მასპინძელი შვილის გარდაცვალების გამო ლამის რვა წელი არავის ენახვებოდა, მაგრამ როცა შეიტყო მარჯანიშვილის სურვილი, რეჟისორი და მისი ჯგუფი (ზაქრო ბერიშვილი, ოპერატორი სერგეი ზაბოზლაევი და სხვები) ოჯახში მიიწვია, გაუმასპინძლდა. შემდეგ სამახსოვრო ფოტოც გადაიღეს და ქალბატონ ვარინკას უთხოვია, რომ ფოტოში მისი შვილის სურათიც ჩაემონტაჟებინათ, თითქოს ისიც იყო ამ ამბის მონაწილე…

“სამანიშვილის დედინაცვალს” მაყურებელი გულგრილად შეხვდა. პრესა საერთოდ არ გამოეხმაურა მის გამოსვლას. ,,მან ვერ მიიღო პლასტიკური განხორციელების შესაძლებლობა მიუხედავად იმისა რომ მსახიობთა ტიპაჟი შერჩეულია მშვენივრად და ცხადია მარჯანიშვილს საშუალება რომ ჰქონოდა, ეს სურათი ხმოვან კინოში გადაეღო, ჩვენ მივიღებდით ქართულ კლასიკურ ლიტერატურაზე შექმნილ საუცხოო კინოსურათს”.  თუმცა დღევანდელი გადმოსახედიდან იმ ფილმებს შორის, რომლებიც უხმო პერიოდშია შექმნილი, “სამანიშვილის დედინაცვალი” ქართული მხატვრული ლიტერატურის ერთ-ერთი საუკეთესო ეკრანიზაციაა. ვის უნდა უმადლოდეს წარმატებას მარჯანიშვილს ან ბერიშვილს, თუ ორივეს ერთად, ძნელი სათქმელია.