შიდსი, შეძენილი იმუნოდეფიციტის სინდრომი რეგისტრირებულია მსოფლიოს ხუთივე კონტინენტის 206 ქვეყანაში. ოფიციალური მონაცემებით, სადღეისოდ მსოფლიოში შიდსის ვირუსით ინფიცირებულია 20 მილიონამდე ადამიანი, მათგან 80% სქესობრივი გზით დაავადდა. (აქედან 70% ჰეტეროსექსუალურ, ხოლო 10% ჰომოსექსუალურ კავშირებზე მოდის ). აივ-ით ინფიცირებულია მსოფლიოში აღრიცხულ ნარკომანთა 80%.
ინფექციური პათოლოგიის, შიდსისა და კლინიკური იმუნოლოგიის ცენტრის ინფორმაციით, 2018 წლის 1-ლი ოქტომბრის მონაცემებით, საქართველოში აივ ინფიცირების 517 ახალი შემთხვევაა დაფიქსირებული. ქვეყანაში სულ რეგისტრირებულია 7283 აივ ინფიცირებული პირი. მათ შორის 5445 მამაკაცია, 1838 კი ქალი. პაციენტთა უმრავლესობა 29-დან 39 წლამდეა. შიდსი 3797 პაციენტს განუვითარდა, 1477 გარდაიცვალა. არვ მკურნალობას იტარებს 4436 პაციენტი, მათ შორის 48 ბავშვია.
რა არის შიდსი, როგორ ვლინდება და ვითარდება დაავადება, რა შემთხვევაში გადაეცემა ერთი ადამიანიდან მეორეს და რამდენად ეფექტურია მკურნალობა_ამ საკითხებზე „გურია ნიუსი“ შიდსის ცენტრის ეპიდემიოლოგიური განყოფილების ექიმს, მედიცინის დოქტორს, მაია ცინცაძეს ესაუბრა.
რა იწვევს შიდსს ?
შიდსი-შეძენილი იმუნოდეფიციტის სინდრომი, ნელა პროგრესირებადი ინფექციური დაავადებაა, რომელსაც იწვევს ადამიანის იმუნოდეფიციტის ვირუსი- აივ. აივ-ის ორგანიზმში მოხვედრიდან შეიძლება 3-7 წელი გავდეს, სანამ განვითარდება შიდსი. ამ დროის განმავლობაში ადამიანი სრულიად ჯანმრთელად გამოიყურება და შეიძლება არც კი ეჭვობდეს მის ორგანიზმში ვირუსის არსებობას. შიდსის განვითარება იწყება მას შემდეგ, რაც აივი მთლიანად დააზიანებს იმუნურ სისტემას, ვითარდება იმუნოდეფიციტი-მდგომარეობა, როდესაც იმუნური სისტემა იმდენად დათრგუნვილია, რომ ვერ იცავს ორგანიზმს სხვადასხვა ინფექციური და სიმსივნური დაავადებებისგან. შიდსის ვირუსი გადამდებია ინფიცირების მომენტიდან სიცოცხლის ბოლომდე.
რა შემთხვევაში გადაეცემა შიდსის ვირუსი ერთი ადამიანიდან მეორეს?
შიდსის ვირუსი გადაიცემა: აივ ინფიცირებულთან დაუცველი სქესობრივი კონტაქტის დროს (როგორც ჰეტერო, ისე ჰომოსექსუალური კონტაქტით), აივ ინფიცირებული სისხლის ან მისი ცალკეული კომპონენტების გადასხმით, აივ ინფიცირებულის სისხლით დაზიანებული შპრიცის, ნემსის და სხვა სამედიცინო ინსტრუმენტების გამოყენების შემთხვევაში, ნარკოტიკების მოხმარებისას საზიარო ნემსის, შპრიცის, ნარკოტიკის მოსამზადებელი ჭურჭლის ზიარი გამოყენებისას, აივ ინფიცირებული დედისგან ნაყოფზე ან ახალშობილზე მუცლად ყოფნის პერიოდში, მშობიარობის ან ძუძუთი კვების დროს. აივ ინფექციის ვერტიკალური (დედიდან ბავშვზე) გადაცემის ჯამური რისკი მკურნალობის გარეშე შეადგენს 20-28%-ს.
დაუზიანებელი კანი ან ლორწოვანი გარსი ეფექტური ბარიერია ვირუსისათვის, მაგრა, როდესაც ხდება კანის დაზიანება ტატუირების გაკეთებისას, ყურის ან ცხვირის გახვრეტის დროს, ჩნდება ინფიცირების რეალური რისკი. თეორიულად საშიშია აივ ინფიცირებულის მიერ გამოყენებული სამართებლით სარგებლობაც.
შიდსის ვირუსი არ გადაიცემა : ჰაერ- წვეთოვანი გზით და ნერწყვით, შესაბამისად არ არის საშიში აივ ინფიცირებულთან საუბარი, არ გადაიცემა დახველებით, ცხვირის ცემინებით ან კოცნით, საყოფაცხოვრებო და სოციალური კონტაქტებით. არ არის საშიში ხელის ჩამორთმევა, მოხვევა, დაავადებულის მიერ გამოყენებული ჭურჭლით, თეთრეულით, საერთო ტუალეტით და აბაზანით სარგებლობა. არ არის საშიში აივ ინფიცირებულთან ერთად ყოფნა საზოგადოებრივი თავშეყრის ადგილებში და მგზავრობა ტრანსპორტით. ვირუსი არ გადადის მწერებისა და ცხოველების საშუალებით.
რა სიმპტომებით ვლინდება დაავადება, რა შემთხვევაში უნდა მიმართოს ადამიანმა შიდსის ცენტრს ტესტის გასაკეთებლად?
აივ/შიდსის დამახასიათებელი კლინიკური ნიშნები არ გააჩნია, მაგრამ შეიძლება გამოიყოს სიმპტომებისა და დაავადებების ჯგუფი, რომელთა დროს ეჭვი უნდა იქნას მიტანილი ამ ინფექციაზე. ესენია: არამოტივირებული ცხელება, ძლიერი საერთო სისუსტე, წონაში კლება სხეულის მასის 10%-ით და მეტად დროის მცირე პერიოდში, ჭარბი ოფლიანობა, ლიმფური კვანძების გადიდება, ფაღარათი, მუქი წითელი ფერის გამონაყარი კანსა და ლორწოვან გარსებზე, თეთრი ფერის ნადები ენაზე, გახანგრძლივებული ფილტვების ანთება და სხვა.
შიდსის დიაგნოზის დადგენა მხოლოდ კლინიკური ნიშნების საფუძველზე პრაქტიკულად შეუძლებელია. გადამწყვეტი მისი დიაგნოსტიკისთვის ლაბორატორიული გამოკვლევაა. აივ ტესტირების რეალური შედეგის მისაღებად აუცილებელია ანალიზის ჩატარება საკეისრო კვეთიდან 2=3 თვის გასვლის შემდეგ.
ყურადღება უნდა გავამახვილოთ იმ ფაქტზეც, რომ ძირითადად აივ/შიდსი უსიმპტომო დაავადებაა და არ უნდა დაველოდოთ კლინიკური ნიშნების გამოვლინებას და თუ პიროვნებას ჰქონდა ვირუსის გადაცემის მხრივ სარისკო ქცევა, ჩავიტაროთ გამოკვლევა.
როგორ ხდება მკურნალობა და რამდენად ეფექტურია?
სადღეისოდ არ არსებობს ისეთი მედიკამენტი, რომლითაც შესაძლებელია აივ/შიდსისგან სრული განკურნება, მაგრამ თანამედროვე მედიცინის მიღწევებმა შიდსი მომაკვდინებელი ინფექციიდან ქრონიკულ მართვად დაავადებად აქცია. ანტივირუსული პრეპარატები არა მარტო აჩერებს დაავადების პროგრესირებას და ახალნგრძლივებს სიცოცხლეს, არამედ აუმჯობესებს შიდსით დაავადებულის ცხოვრების ხარისხსაც. ამ მკურნალობაზე მყოფი პაციენტების უმრავლესობა თავს პრაქტრიკულად ჯანმრთელად გრძნობს. თუმცა, დიდი მნიშვნელობა აქვს ამ დაავადების დროულ გამოვლენას და მკურნალობის ადრეულ სტადიაზე დაწყებას.
სისხლში ვირუსის ნოლამდე შემცირება ნიშნავს თუ არა განკურნრბას და შეუძლია თუ არა ადამიანს დაუბრუნდეს ცხოვრების ჩვეულებრივ წესს?
სამწუხაროდ, შიდსის ცენტრს პაციენტები ძირითადად დაგვიანებით მომარტავენ, ზოგჯერ უკვე ტერმინალურ სტადიაზეც, როცა პრაქტიკულად დახმარების გაწევა შეუძლებელია. აივ/შიდის ადრეული გამოვლინებისა და დიაგნოსტიკის მიზნით ვგეგმავთ გადავიდეთ მოქმედების ახალ ეტაპზე_ „გამოავლინე და უმკურნალე“. დროულად დასმული დიაგნოზის და მკურნალობის შემთხვევაში, თუ პაციენტი არ არღვევს მედიკამენტების მიღების რეჟიმს, დაავადება გართულებულ ხასიათს აღარ ღებულობს. ანტივირუსული მკურნალობა გვაძლევს 4 შედეგს: 1. ვირუსი არ განსაზღვრადია ანუ ქრება მოცირკულირე სისხლიდან, 2. იმუნიტეტი აღდგება პრაქტიკულად ნორმის მაჩვენებლამდე, 3. უმჯობესდება სიცოცხლის ხარისხი, ანუ პაციენტი ხშირად აღარ ავადობს, 4. ხანგრძლივდება სიცოცხლე.
მართალია შიდსისგან სრული განკურნება სადღეისოდ არ ხდება, მაგრამ არვ თერაპიის ფონზე ის ფრაქტიკულად ჯანმრთელ ადამიანად ითვლება. შეიძლება ითქვას, რომ მკურნალობაზე მყოფი პაციენტებიდან ინფექციის გადადებაც აღარ ხდება. ამიტომ არვ მკურნალობას , გარკვეულწილად პრევენციული მნიშვნელობაც აქვს. მართალია, მედიცინაში დაზუსტებით ვერაფერს ვიტყვით, მაგრამ დადგენილია, რომ მკურნალობაზე მყოფი პაციენტები ინფექციის წყაროს პრაქტიკულად აღარ წარმოადგენენ.
რაც შეეხება პაციენტთა სამედიცინო მომსახურება-გამოკვლევებსა და მკურნალობას, შიდსის ცენტრი უფასოდ ატარებს აივ ტესტირებას საქართველოს იმ მოქალაქეებისთვის, ვისაც აქვს აივ/შიდსისთვის დამახასიათებელი კლინიკური ნიშნები, ჰქონია სარისკო ქცევა, არის აივ ინფიცირებულის ან შიდსით დაავადებული ადამიანის სქესობრივი ან ნემსის პარტნიორი. ხოლო მათ, ვისაც აივ/შიდსის დიაგნოზი დაუდგინდება, ყველა სახის გამოკვლევები და არვ მედიკამენტები სრულიად უფასოა, რასაც სახელმწიფო პროგრამა და „შიდსთან, ტუბერკულოზთან და მალარიასთან ბრძოლის გლობალური ფონდი“ უზრუნველყოფს.
