ფსიქიკურად ჯანმრთელი ადამიანი თავის მოსავლელად ყოველდღიურად დგამს რუტინულ ნაბიჯებს, ახერხებს საკუთარი პოტენციის რეალიზაციას, წვლილი შეაქვს საზოგადოებრივ ცხოვრებაში და რაც მნიშვნელოვანია, შეუძლია თავი გაართვას ცხოვრებისეულ სტრესებს. ფსიქიკური დაავადების მქონე ადამიანს კი წარმოსახვითსა და რეალურ სამყაროს შორის განსხვავების პოვნა, ლიგიკური აზროვნება, გრძნობების გამოხატვა და სათანადო ქცევა უჭირს.
ფსიქიკურ ჯანმრთელობასთან დაკავშირებული პრობლემები საკმაოდ ხშირია და მდგომარეობების ფართო სპექტრს, უბრალო „შიშებით“ (ფობიებით) დაწყებული სერიოზული ფსიქიკური პრობლემებით დამთავრებული (შიზოფრენია, დეპრესია, მანიაკურ-დეპრესიული სინდრომი…), მოიცავს. ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის მონაცემებით, მსოფლიოში 450 მილიონ ადამიანს ფსიქიკური ჯანმრთელობის ესა თუ ის პრობლემა აღენიშნება და ისინი ხშირად ხდებიან სირცხვილის და საზოგადოებისგან გარიყვის მსხვერპლი, რისი მიზეზიც, სტიგმა და დისკრიმინაციაა.
დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრის მონაცემებით, საქართველოში ყოველი 100 ათასი ადამიანიდან 140-ს ფსიქიკური ან ქცევითი აშლილობა აქვს. თუ გადავხედავთ გასული წლების მონაცემებს, მაგალითად, 2016 წელს, საქართველოში ფსიქიკური და ქცევითი აშლილობის 90 139 შემთხვევა დაფიქსირდა, მათგან 5228 ახალი შემთხვევა იყო. ხშირად დასმული დიაგნოზი დეპრესიაა.
სერვისები კი, რომელიც ინსტიტუციებში ხორციელდება, არაერთხელ ყოფილა არასამთავრობო სექტორის და სახალხო დამცველის კრიტიკის საგანი. მაგალითისთვის, 2018 წლის მონიტორინგის ანგარიში გარკვევით წერია, რომ „ კვლავ პრობლემას წარმოადგენს პაციენტების უკიდურესად ცუდ პირობებში მოთავსება, ფიზიკური და ქიმიური შეზღუდვის მეთოდების გამოყენების არსებული პრაქტიკა, სომატური დაავადებების დროული და ადეკვატური მკურნალობის ხელმიუწვდომლობა, უგულვებელყოფის პირობებში ხანგრძლივი ჰოსპიტალიზაცია და არანებაყოფლობითი სამედიცინო ინტერვენცია. სპეციალური პრევენციული ჯგუფის შეფასებით, ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნულ ცენტრში არ არის ძალადობისგან დაცული, უსაფრთხო გარემო“.
მკვლევარები ამტკიცებენ, რომ საავადმყოფოში იზოლირება ხელს უშლის რეაბილიტაციის პროცესს და პაციენტებისთვის ეფექტური საოჯახო ტიპის საცხოვრისებია. სხვადასხვა კვლევების მიხედვით, ოჯახის წევრები თავიდან დეინსტუციონალიზაციას თავიდან ეწინააღმდეგებიან, შემდეგ კი ემხრობიან.
როგორც “გურია ნიუსთან” საუბარში ერთ-ერთი ასეთი დაავადების მქონე პირის მშობელი, ნათელა ამბობს, კლინიკებში მწვავე პერიოდის მქონე პაციენტებს 2-3 კვირაზე მეტ ხანს არ აჩერებენ, რის გამოც, მათი გამოწერა ისევ მწვავე მდგომარეობაში ხდება და გამოწერიდან რამდენიმე დღეში ისევ უკან უხდება ოჯახს მენტალური ჯანმრთელობის პრობლემის მქონე წევრის მიყვანა.
“მწვავე მდგომარეობაში მყოფ პაციენტებს კლინიკის სტაციონარიდან მალე, 2-3 კვირის შემდეგ წერენ. ეს არის ძალინ ცუდი, რადგან ისინი ისევ გამწვავებული მდგომარეობით გამოდიან გარეთ და ოჯახი იძულებული ხდება რამდენიმე დღეში უკან მიიყვანოს. შიგნით სქემაა ისეთი, რომ დაყოვნების დრო არასწორად არის გათვილილი და წამგებიანია როგორც სახელმწიფოსთვის, ასევე პაციენტებისთვის”,_ამბობს ის.
მისივე თქმით, კლინიკებში რეფორმამდე უამრავი პრობლემა იყო, ახლა მდგომარეობა შედარებით გამოსწორდა.
“ჩემი შვილი 20 წელია დაავადებას ებრძვის. პარანოიდული შიზოფრენია აქვს. პირველად სტაციონარში 16 წლის ასაკში დავაწვინეთ, მწვავე მდგომარეობით. უამრავი პრობლემა იყო, უხარისხო საკვები, ფიზიკური სასჯელი, ცემა. ახლა ეს შედარებით მოწესრიგებულია”, _ამბობს ნათელა და საზოგადოების მიერ ანტიდამოკიდებულებაზე საუბრობს.
“საზოგადოებას ფსიქიკური დაავადების მქონე ადამიანებთან და მათ ოჯახებთან ურთიერთობა არ უნდათ. ანტიდამოკიდებულების გამომწვევი მიზეზი არის შიში. მედიასაშუალებებით ხშირად ვრცელდება ინფორმაცია, რომ ვიღაცამ ვიღაცა მოკლდა და ბოლოში ამბობენ,რომ ფსიქიკურად დაავადებული იყო. დღეს მე ვიცი, რომ შიშის გამო ჩემთან სახლში არავინ არ მოდის და მერე როცა კლინიკაში ვაწვენ, მოდიან. ეს დამოკიდებულება პაციენტზეც მოქმედებს. კონტაქტი უნდათ. ყოფილა შემთხვევები, როცა დაავადებულს საკუთარი მშობელი დაუზიანებია, მაგრამ ამის მიზეზი არასწორი მკურნალბაა”.
ჩვენი რესპონდენტი, ასევე, გვეუბნება, რომ ამ დაავადების მქონე ადამიანების პრობლემას საზოგადობისგან გარიყვის გარდა, საცხოვრისი წარმოადგენს.
“მსგავს პაციენტებს აქვთ ოჯახის პრობლემა, სახლში არ აჩერებენ, მიჰყავთ კლინიკებში, სადაც ოჯახის შეგრძნება ეკარგებათ. თუ მეცოდინება, რომ როცა მე არ ვიქნები და ჩემს შვილს ბინა დაეკარგება, მოხარული ვიქნები თუ საოჯახო ტიპის საცხოვრისში მოხვდება. შეიძლება იყოს მრავალწევრიანი, მაგრამ საოჯახო ტიპის საცხოვრისი კარგი რამეა”.
რა ასაკში იჩენს ფსიქიკური დაავადებები თავს, რა სახის დაავადებები არსებობს და რამდენად სწორია საზოგადოების დამოკიდებულება ფსიქიური დაავადების მქონე ადამიანების მიმართ_ამ საკითხებზე “გურია ნიუსი” ფსიქოთერაპევტს, სტრესის მართვის და მენტალური ჯანმრთელობის ცენტრის ფსიქოლოგს, ნინო მამულაშვილს ესაუბრა.
მისი თქმით, ფსიქიკური დაავადებები 2 ჯგუფად იყოფა, ნერვოზულ და ფსიქოზურ რეგისტრებად, დაავადების გამოვლენა კი ნებისმიერ ასაკში შეიძლება მოხდეს.
“ფსიქიკური დაავადებები იყოფა მინიმუმ ორ რეგისტრად. ეს არის ნერვოზული რეგისტრის დაავადებები. როგორიცაა, დეპრესია, შიშები, მათ შორის კვებითი აშლილობები. ნერვოზული რეგისტრის დაავადებები გარე ფაქტორებით არის განპირობებული. ფსიქოზური რეგისტრის დროს არის ენდოგენული და ქრონიკული დაავადებები. ნებისმიერ ასაკში შეიძლება გამოვლინდეს. ამას არ აქვს ზღვარი. არსებობს ბავშვთა ფსიქოზები, არსებობს მოზარდთა ფსიქოზები, არსებობს ზრდასრულ ადამიანებშიც, ხანშიშესულ ასაკშიც. ასაკში ზოგჯერ უკავშირდება დემეციას. ქრონიკული ალკოჰოლიზაცია, ნარკოტიკიზაცია შეიძლება გახდეს ერთ-ერთი ფაქტორი და ა.შ. მაგრამ ვერავითარი ფსიქოზი თავს ვერ იჩენს თუ არ არის ადამიანში ამის მზაობა”, _ ამბობს მამულაშვილი.
ფსიქოლოგის თქმით, ფსიქიკური დაავადება მწვავე არ არის, თუ მკურნალობა სწორად მიმდინარეობს და ასეთ შემთხვევაში, დაავადების მქონე პირს ჩვეულებრივი ცხორებით შეუძლია ცხოვრება. თუმცა, პაციენტები ხშირად მკურნალობაზე უარს წარმოსახვების გამო ამბობენ.
“ფსიქიკური დაავადება მწვავე არ არის თუ მას აქვს სათანადო ყურადღება, მკურნალობს. ასეთ დაავადებასაც აქვს თავის რემისიის, ანუ კარგად ყოფნის პერიოდები და არ არის ქრონიკულად მწვავე, თუ სწორი მკურნალობა მიდის, შესაძლებელია,რომ ცხოვრობდეს ჩვეულებრივი ცხოვრებით.
პაციენტები ხშირად ამბობენ მკურნალობაზე უარს. ეს არის ამ დაავადებისთვის დამახასიათებელი, რომ მათი კრიტიკა რეალობის მიმართ არის ძალიან მოწყვლადი. ფსიქიკური დაავადების თავისებურება სწორედ ის არის, რომ მისი წარმოსახვა, ტვინში მიმდინარე გარკვეულწილად ფანტაზიები, წარმოსახვები ცხადად იქნას გამოვლენილი, იქმნება მეორე რეალობა, რომლისაც სჯერა. შესაბაისად, მისთვის გაუგებარია რატომ უნდა ჩაიტაროს მკურნალობა. ამისთვის არის ძალიან მნიშვნელოვანი სწორი დიაგნოზის დასმა, თუ პაციენტი იძლევა რემისიის საშუალება ამ კრიტიკაზე მუშაობა. გვყავს უამრავი ადამიანი, რომელიც თვითონვე გრძნობს, რომ მათი მდგომარეობა მძიმდება მოდიან თვითონვე სამკურნალოდ“,_ამბობს მამულაშვილი.
ფსიქოთერაპევტი ასევე აღნიშნავს, რომ ადამიანები ფსიქიურ დაავადებას ისე უნდა მიუდგნენ, როგორც სხვა ქრონიკულ დაავადებებს.
“ამ ადამიანების გარიყვა ხდება იმ სტიგმის გამო, რომ ფსიქიკური აშლილობის თუ დაავადების მქონე ნებისმიერი ადამიანი საშიშია, რადგან უნდა ველოდოთ მძიმე შედეგებს და ა.შ.
ესეც არის ჩვეულებრივი ქრონიკული დაავადება. ჩვენ ხომ არ გვეშინია იმ ადამიანის რომელსაც ქრონიკული გულსისხლძარღვთა დაავადება, ენდოკრინული ან კუჭნაწლავის პრობლემები აქვს, იგივე დამოკიდებულება უნდა გვქონდეს ფსიქიური ავადმყოფის მიმართ. უამრავი მკვლელობა ხდება, მაგრამ იქედან ფსიქიურად დაავადებული ადამიანის მიერ ჩადენილი დანაშაული შეიძლება იყოს 1%”,_ამბობს მამულაშვილი.
ცნობისთვის, 10 ოქტომბერს ფსიქიკური ჯანმრთელობის მსოფლიო დღე აიღნიშნება, რისი მიზანი, მსოფლიო მასშტაბით ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ ცნობიერების ამაღლებაა.
