სანაშენე საქმიანობა მეფუტკრეობაში პროდუქციის წარმოების გაზრდის ყველაზე ეფექტური და მცირედანახარჯიანი გზაა. ისეთი მარტივი მეთოდიც კი, როგორიც არის საფუტკრეში ფუტკრის ოჯახების მასობრივი გადარჩევა, ერთ-ორ წელიწადში იძლევა პროდუქციის 20-40%-იან მატებას.
ყველა ფუტკრის ოჯახი რომ ერთნაირად პროდუქტიული არ არის, ამას ერთი საუკუნის წინაც კარგად ხედავდა ცნობილი მეფუტკრე აპოლონ წულაძე და ვიდრე დაინტერესებულ მკითხველ მეფუტკრეებს აუცილებელ, თანმიმდევრულ და დეტალურ რჩევებს მივცემდე, მისი წიგნიდან ერთ ციტატას მოვიყვან:
“გეჯებში, როფებში, ბუკებსა და სხვაგვარ უჩარჩო სკებში ფუტკრის შეძენის დროს, სასურველია, შემძენმა ყურადღება მიაქციოს ფიჭის ნაშენობას. ასეთ სკებში ნაშენობა სამგვარია და თითოეულ მათგანს ხალხი თავისებურ სახელს ეძახის. ხალხის რწმენით ნაშენს თავისებურებას აძლევენ ფუტკრები. ამიტომ ამბობენ: ამა თუ იმ ოჯახის ფუტკრები მეკვერეა, ესა და ეს მეშოლტეა (კახეთში მეშოთე) და ესა და ეს ქილიფთარიო.
მეკვერე ფუტკარი, ხალხის რწმენით, მეთაფლეა, ნაყარს ნაკლებად უშვებს და ფუტკარიც შედარებით თვინიერი, მშვიდია. სკებში ფიჭების განლაგება, ნაშენობა გარდიგარდმო არის ჩაწყობილი კვერებივით. მეშოლტე, ანუ მეშოთე ფუტკრის ფიჭების განლაგება სიგრძეზე არის შოლტივით ან შოთივით გარაზმული; ასეთი ოჯახი საშუალოდ ითვლება, თაფლსაც იძლევა და ნაყარსაც. ქილიფთარის ნაშენობა არეულდარეულია; ზოგი ფიჭა კვერივითაა, ზოგი შოლტივით. ქილიფთარი მეთაფლე არაა, სამაგიეროდ, ადრეულ და კარგ ნაყარს იძლევა”.
უჩარჩო სკაში ჩასახლებული ფუტკრის მიერ აშენებული ფიჭების კუთხის სიდიდე დედამიწის მაგნიტურ ძალწირებთან, გარკვეულ ცოდნას იძლევა ოჯახის ნაყრობისკენ მიდრეკილებაზე (რ. შოვერი, 1954 წელი). უფრო პროდუქტიულები ის ოჯახები აღმოჩნდნენ, რომლებსაც მეტი ცილების შემცველი ფეხგუნდები მოჰქონდათ.
ყოველივე ზემოთ ნათქვამი გვიდასტურებს, რომ ერთსა და იმავე საფუტკრეში მყოფი ფუტკრის ოჯახები ერთნაირი არ არის თავისი ხასიათით და პროდუქტიულობით. ყველა მეფუტკრე ვალდებულია, კარგად დააკვირდეს საფუტკრეში მყოფ ფუტკრის ოჯახებს. საგანგებოდ გირჩევთ, რომ იგი მხოლოდ დადებითი ნიშან-თვისებების ოჯახებიდან გაამრავლოთ.
მოკლედ ჩამოვთვალოთ მეფუტკრეობისთვის საინტერესო ნიშან-თვისებები: თვინიერება, დედა ფუტკრის საშუალო დღეღამური კვერცხმდებლობა, ბარტყის კარგი აღზრდის უნარი, ახალდაბადებული ფუტკრის წონა, ხორთუმის და ფრთების სიგრძე, ზამთარგამძლეობა, ოჯახის საერთო სიძლიერე, ნაყარობისკენ მიდრეკილება, დაავადების მიმართ გამძლეობა, ადგილობრივი ღალის გამოყენების უნარი, თაფლპროდუქტიულობა, ყვავილის მტვრის შეგროვების უნარი, დედა ფუტკრის აღსაზრდელი რძის პროდუქტიულობა, დედა ფუტკრის მიერ დადებული კვერცხების საშუალო წონა და ა.შ.
ცხადია, ყველა მეფუტკრეს ვერ დაავალებ კვერცხის წონისა და მუშა ფუტკრის ფრთის სიგრძის განსაზღვრას, მაგრამ თვინიერების, მაღალი კვერცხმდებლობის, თაფლპროდუქტიანობის განსაზღვრა ყველას შეუძლია. ამიტომ, საფუტკრეში ყოველთვის უნდა შევარჩიოთ დადებითი ნიშან-თვისების მატარებელი ფუტკრის ოჯახები და მხოლოდ მათგან ჩამოვაყალიბოთ ახალი განაყოფები.
მოვიყვან მიზანმიმართული სელექციის ორ მაგალითს _ პირველი: ფინეთში იტალიური ფუტკრის _ აპის მელლიფერა ლიგუსტიცა-ს შერჩევით (სელექციით) მიაღწიეს იმას, რომ ეს სამხრეთული ჯიში ექვსთვიან ზამთარს უძლებს. ასევე, ჰონკონგსა და იაპონიაში, დედა ფუტკრის რძის პროდუქცირებაზე სელექციით, მიაღწიეს დედა ფუტკრის რძის გამოსავლიანობის ზრდას 2-3 გრამიდან 20-30 გრამამდე. ჩვენთან თაფლპროდუქტიულობაზე სელექციით შესაძლებელია საერთო მაჩვენებლის 20-40%-ით გაზრდა, რაც, დამეთანხმებით, მცირე მატერიალური და შრომითი დანახარჯებით ხდება.
მეორე გზა საფუტკრეში ფუტკრის ხარისხის შეცვლისა, არის ახალი დედა ფუტკრის შეძენა გამოცდილ მეფუტკრეებთან და ამ დედებით სუსტ ოჯახებში დედა ფუტკრის შეცვლა. შესაძლებელია ახლად შეძენილი განაყოფიერებული დედა ფუტკრები ახალი ოჯახების შესაქმნელადაც ვიხმაროთ, მაგრამ ყველა შემთხვევაში, ასეთი შეცვლა უნდა მოხდეს მხოლოდ საფუტკრის ნაწილში, რათა შესაძლებლობა გვქონდეს, ერთმანეთს შევადაროთ ადგილობრივი საფუტკრის კარგი ოჯახები და შეძენილი დედა ფუტკრის მიერ შექმნილი ოჯახები. ცხადია, ასეთი შედარება მხოლოდ შემდეგ წელს არის შესაძლებელი, ამასთან ყურადღება უნდა მივაქციოთ, რომ შესადარებელ ოჯახებს ერთნაირი საწყისი პირობები ჰქონდეთ. როდესაც დავრწმუნდებით რომელიმე ხაზის უპირატესობაში, მხოლოდ ამის შემდეგ შეიძლება ამ ხაზის რეკორდული ოჯახებიდან ავიღოთ სანაშენე მასალა ახალი დედა ფუტკრების გამოსაყვანად.
ფუტკრის ბუნებრივიგამრავლება (ნაყარობა)
ფუტკრის ოჯახის ბუნებრივი გამრავლება ნაყარობის სახით ხდება. ბუნებრივი ნაყარობა რომ არა, ფუტკარი ჩვენამდე ვერ მოაღწევდა. ცხადია, ფუტკრის ყოველი ოჯახის წლიური განვითარება ნაყარობას აუცილებლად არ მოიცავს. ამისთვის უნდა არსებობდეს ბუნებრივი ხელშემწყობი პირობები. აქვე უნდა შევნიშნოთ, რომ თანამედროვე სამრეწველო მეფუტკრეობა ებრძვის ბუნებრივ ნაყარობას, რადგან:
1. ეს სტიქიურად ხდება;
2. ნაყარების დაჭერა-დაბინავება ბევრ დროს და ენერგიას მოითხოვს;
3. ამცირებს მეფუტკრეობის პროდუქციის გამოსავალს;
4. ართულებს სელექციურ მუშაობას.
ნაყარობა კიდევ ერთხელ ამტკიცებს, რომ ფუტკრის ოჯახი ერთ ბიოლოგიური ორგანიზმია. ნაყარობის დროს ფუტკრის ოჯახი წარმოადგენს ერთიან რეპროდუქციულ ორგანოს, რომელიც საკმაოდ რთული ფიზიოლოგიური ცვლილებების შედეგად იყოფა ორ ნაწილად. დედა ფუტკარი, მუშა და მამალი ფუტკრების ნაწილი გამოეყოფა ძირითად ოჯახს და ცდილობს, შექმნას ახალი ოჯახი. დედა ფუტკარს, რამდენიმე ათას მუშა ფუტკარს და ასობით მამალ ფუტკარს, რომლებიც ბუნებრივად გამოეყვნენ ფუტკრის ოჯახს, ბუნებრივი ნაყარი ეწოდება, ხოლო გაყოფის პროცესს _ ნაყარობა.
თვითონ ნაყარობის პროცესი უაღრესად შთამბეჭდავია _ სკიდან ძალიან დამახასიათებელი გუგუნით, 2-3 წუთში გამოდის რამდენიმე ათეული ათასი ფუტკარი, რომელიც ერთიან ღრუბლად განაგრძობს მოძრაობას და ჩვეულებრივად, ხის ტოტს, ღობეს, რაიმე შენობას კონუსური ფორმის გუნდად შეეხვევა. ასეთნაირად შეხვეული ნაყარი ერთი საათიდან 3-5 დღემდე შეიძლება გაჩერდეს (მინახავს ისეთი შემთხვევებიც, როცა ნაყარს ხის ტოტებზე ფიჭებიც ჰქონიათ ჩამოშენებული). ბუნებრივი ნაყარი ხშირად უცნაურ ადგილებს შეეხვევა, რაც აძნელებს მის ჩამოხსნას (მაგალითად, 5-10 მეტრიან ხის წვრილ ტოტებს, ხის ვარჯს და მსხვილი ტოტების განშტოებებს, შენობა-ნაგებობების უსწორმასწორო ადგილებს და ა.შ.). ასეთ შემთხვევაში, ცხადია, ძნელდება ნაყარის ჩამოხსნა, რაც ხშირად მეფუტკრისგან გარკვეულ გამომგონებლობას მოითხოვს. საერთოდ, ნაყარად გამოსული ფუტკარი, მიუხედავად დიდი მასისა, არც ისე ავია და ადვილად იტანს მანიპულირებას. მაგალითად, შეიძლება შეხვეული ნაყარი დიდი კოვზით ან აქანდაზით ავიღოთ ნაწილ-ნაწილ და ჩავყაროთ სანაყარე ყუთში, რომელშიც 2-3 მშრალი ფიჭა გვაქვს ჩადებული.
როცა ნაყარი მაღლა ხეზეა, შეიძლება გრძელ ბამბუკის ჯოხს მშრალი შავი ჩარჩო მივაბათ და შევახოთ ნაყარს ჯერ ერთი, მერე მეორე მხრიდან. ფუტკრის ნაწილი გადმოვა ჩარჩოზე, რომელიც ჩამოგვაქვს ძირს და გამზადებულ ყუთში ვდებთ. ასე გავიმეორებთ რამდენიმეჯერ, სანამ ფუტკრის ძირითად მასას არ მოვხსნით. ბოლოს, ფუტკრების მოსაკრებად, ბამბუკის ჯოხზე მიმაგრებულ ჩარჩოს მივიტანთ ნაყარის შემთხვევის ადგილზე, მეორე ჯოხზე ვამაგრებთ ბალახის ან ფოთლებიანი ხის ტოტების ცოცხს და ავშლით ფუტკარს ცოცხით. აფრენილი ფუტკრის უმეტესი ნაწილი ჩარჩოზე დაჯდება. ასე გავიმეორებთ, სანამ უმეტესი ფუტკარი არ გადავა ჩარჩოზე, რომელსაც შემდეგ სხვა ჩარჩოებთან ერთად ჩავდგამთ სკაში. კარგია, თუ ახლად დასახლებულ ნაყარს ერთად ჩავდგამთ სკაში. ასევე კარგია, თუ ახლად დასახლებულ ნაყარს ერთ ღიაბარტყიან თაფლიან ჩარჩოს მისცემთ. ეს ამცირებს ნაყარის მიერ ბუდის მიტოვების ალბათობას. ის ფაქტი, რომ ნაყარის ფუტკარი იშვიათად ინესტრება, განპირობებულია ნაყარის არასრულფასოვნებით და ნაკლებიწინააღმდეგობის უნარით.
ნაყარი არასრულფასოვანი ოჯახია, მას აკლია ფუტკრის ოჯახის სამი შემადგენელი ნაწილი: საკვები მარაგი, აშენებული ბუდე და ბარტყი. თუმცა, ზოგიერთ წიგნში შევხვდებით მცდარ დებულებას: ჩიჩახვში მარაგად აღებული თაფლის გამო, ფუტკარი ვერ იღუნება და ვერ ინესტრება. არ დაიჯეროთ! შეიძლება ეს სანანებლად გაგიხდეთ. ჩვეულებრივად, დაბლა ხის წვრილ ტოტებზე შეხვეული ნაყარი ადვილი ჩამოსახსნელია. ამისთვის საკმარისია სანაყარე ყუთი ან მჩატე რვა ჩარჩოიანი სკა, რამდენიმე მშრალი ფიჭით _ ქვევიდან შეუდგამთ ისე, რომ ნაყარის კონუსური წვერი ფიჭებს შუა იყოს მოქცეული. მის შემდეგ ხელი ან მძიმე კეტი დავცხოთ ტოტს, ნაყარის ზევით. მე ასეთ თავღია სანაყარე ყუთს კაპრონის ლენტით ვკრავ, რაც აადვილებს მის ჩამოკიდებას ნებისმიერ ტოტზე ხის, რკინის ან მსხვილი მავთულის კაუჭით.
ქალაქ უფის ორგანული ინსტიტუტი უშვებს პრეპარატ “აპიმილს”, რომელიც დედა ფუტკრის N1 ფერომონიდსა და მუშა ფუტკრების ნასონის ჯირკვლის გამონაყოფის სინთეზურ ანალოგს წარმოადგენს. ამ პრეპარატით პოხავენ სპეციალურ სანაყარეებს და კიდებენ საფუტკრეში ნაყარობის დროს. შედეგი თითქმის 100%-იანია. ცდის დროს, 35 გამოსული ნაყარიდან ყველა აპიმილწასმულ სანაყარეს შეეხვია.
ნაყარ ფუტკარს დიდი ენერგია აქვს, როგორც შენების, ასევე ნექტრის მოტანისა და გადამუშავებისთვის. ნაყარი ძირითადად შედგება ფიზიოლოგიურად გაუცვეთავი, კარგად განვითარებული, ცილოვანი ნივთიერებებით მდიდარი ფუტკრებისგან. ამასთან ერთად, ნაყარ ფუტკარს თან მიაქვს თაფლის მაქსიმალური რაოდენობა, რომელიც მას რამდენიმე დღეს ჰყოფნის. ახლად დასახლებულ ნაყარს ასაშენებელი ჩარჩოები ფრთხილად უნდა მივცეთ. ჯობია, მეორე-მესამე დღეს, რათა პირველ დღეებში ხელოვნური ფიჭები ფუტკრის სიმძიმემ არ ჩამოხიოს. აჯობებს, პირველად მცირედ წამოშენებული და ერთი ბარტყიან-თაფლიანი ფიჭა ჩავუდგათ. აღსანიშნავია, რომ ნაყარად გასული ფუტკარი ივიწყებს ძველი სკის ადგილსამყოფელს. ამიტომ, ახლად ჩამოხსნილ და სკაში დაბინავებულ ნაყარს, შეგვიძლია, ნებისმიერი ადგილი მივუჩინოთ.
(გაგრძელება იქნება)
ვახტანგ ღოღობერიძე,”ელკანას” მრჩეველი მეფუტკრეობის დარგში
