იგეგმება, დაახლოებით, 200-მდე ოჯახის განსახლება ხაიშის, გაღმა ხაიშის, ლუხის, ქვედა წვირმინდის, ლაჯრას, ტობარის და ლალხორალის დასახლებული პუნქტებიდან, ჰესის ზემოქმედების ქვეშ ექცევა სოფელ ხაიშის ტერიტორიაზე არსებული წმინდა გიორგის ეკლესია და საფლავები.
პროექტის შესახებ “ტრანს ელექტრიკა ჯორჯიას” მიერ მომზადებულ ანგარიშში ნათქვამია, რომ ხუდონჰესის მშენებლობით მნიშვნელოვნად შემცირდება უძვირესი ელექტროენერგიის იმპორტი მეზობელი ქვეყნებიდან, გამოიმუშავებს რა ჰესი მილიარდ 500 მილიონი კვსაათ ენერგიას; უზრუნველყოფილი იქნება ქვეყნის ენერგოუსაფრთხოება; ასევე ჰესის მშენებლობაზე დასაქმდება 4 000-მდე ადამიანი, ხოლო ექსპლოატაციის შემდეგ _ სულ მცირე 250 ადამიანი.
17 სექტემბერს, ხუდონჰესის გარემოზე შეფასების ანგარიშის პრეზენტაციამ სოფელ ხაიშში დაპირისპირების ფონზე ჩაიარა. გარემოსდაცვით პრობლემებთან ერთად, რომელიც ჰესის მშენებლობას მოჰყვება, ყურადსაღებია მოსახლეობის განსახლების საკითხიც. ხაიშის მცხოვრებნი საკუთარი სახლების დატოვებას არავითარი კომპენსაციის ფასად არ აპირებენ. მამაკაცებმა ფიციც კი დადეს სვანური ტრადიციის მიხედვით, რომ მდინარე ხუდონზე ჰესს არავის ააშენებინებენ; პრობლემატურია ეკლესიისა და სასაფლაოების საკითხიც, რომელიც დატბორვის ზონაში ექცევა.
“გამორიცხულია, რომ ჩვენი ტერიტორიები დავთმოთ. მე, პირადად, გაკვირვებული ვარ იმით, რომ აქ ლაპარაკია კალმახებზე და თევზებზე, მაგრამ იმას კი არ ამბობენ, რამდენი შრომა გვაქვს ჩადებული იმ ადგილებში. ყველა ხაიშელის სახელით გამოვდივარ და ვამბობ _ არ გვინდა ჰესი! გამორიცხულია ჩვენგან თანხმობა მიიღონ, გამორიცხულია კონსულტაციები. ჩვენთანაც იყო განხილვა და ხალხი ამ ამბავს ძალიან ცუდად შეხვდა. გასაგებია, რომ ენერგეტიკაა და ქვეყანას ჰესები სჭირდება, მაგრამ რატომ უნდა მოხდეს ეს სვანეთის ხარჯზე და რატომ უნდა დაიტბოროს ასეთი ლამაზი ტერიტორია? როცა ხაიში დაიტბორება, სვანეთი აღარ იარსებებს და ეს ძალიან მტკივნეულია ჩვენთვის”, _ აღნიშნა 19 სექტემბერს სასტუმრო “ქორთიარდ მერიოტში” ხუდომჰესის გარემოზე ზემოქმედების შეფასების ანგარიშის მეორე განხილვისას ხაიშელმა გოგონამ მარიამ გელოვანმა.
პროექტის განხილვას არც თბილისში ჩაუვლია დაპირისპირების გარეშე. ენერგეტიკოსებმა, გარემოსდამცველებმა და სხვა დაინტერესებული პირებმა ხუდონჰესის შესახებ გამოთქვეს მოსაზრებები.
ნინო ჩხობაძე, არასამთავრობო ორგანიზაცია “დედამიწის მეგობრები”: “ეს არ იყო განხილვა, უფრო პოლემიკას ჰგავდა. ჩვენ ვიყავით მზად, სერიოზულად დაგვეწყო განხილვები. როცა ასეთ პროექტს ეხება საქმე, საგნობრივად უნდა ვილაპარაკოთ. პირველ რიგში, კაშხლის სიმაღლესთან გვაქვს პრეტენზია. აბსოლუტურად მიუღებელია 202-მეტრიანი კაშხლის მშენებლობა. სიმძლავრე, რა თქმა უნდა, უნდა შემცირდეს. ეს არის ის ბალანსი, რომელიც უნდა დაიცვას ინვესტორმა. სხვანაირად არ გამოვა.”
დავით ადეიშვილი, ეკონომისტი: “არსებობს ხუდონის, დარიალის, აჭარის, რაჭის პრობლემები. არ გეჩვენებათ, რომ რაღაც სწორად არ არის ენერგეტიკულ პოლიტიკაში? ეს არის ძველი, ექსტენსიური პოლიტიკა, რომელიც წარმოშობს ამ პრობლემებს. დღეს საქართველო არის ყველაზე ენერგოარაეფექტური ქვეყანა. რატომ არ ატარებს ენერგეტიკის სამინისტრო რაღაც პოლიტიკას? ვისთვის კეთდება ხუდონჰესი? თქვენ თვითონ ამბობთ, რომ მისი 95% უნდა გაყიდოთ. მხოლოდ 5 -ია შიდა მოხმარებისთვის. მხოლოდ ის გაქვთ ნათქვამი, რომ ბიუჯეტში შევა 56 მილიონი ოდესღაც. ეს იქნება მინიმუმ 15-20 წლის შემდეგ. ამდენი ხანი მაინც უნდა, სანამ დანახარჯებს ამოიღებს კომპანია. სწორედ კომპანიისთვის კეთდება ეს და არა ქართველი ხალხისთვის. არ არის ჰესის საჭიროება დასაბუთებული. ეს გზშ (გარემოზე ზემოქმედების შეფასება) არის ტენდენციური და ლობირებს კომპანიის ინტერესებს. ჩათვალეთ, რომ 10 წელიწადი ხუდონჰესზე საერთოდ არ უნდა ვიფიქროთ. 10 წლის შემდეგ რომ ვიფიქრებთ, მივხვდებით, რომ ეს სისულელეა”.
მირიან ფირცხელანი, ენერგეტიკოსი: ” უნდა აღინიშნოს, რომ იმ პროექტში რომელიც დღეს წარმოადგინეს, ახალი არაფერია. ეს იგივეა, რაც საბჭოთა კავშირის დროს იყო. თქვენ კარგად მოგეხსენებათ, რომ ეს პროექტი უარყოფილ იქნა 30 წლის წინ. მე როგორც ენერგეტიკოსი მომხრე ვარ საქართველოში განვითარდეს ეკონომიკა, მაგრამ არა _ საქართველოს მოსახლეობის გადასახლების ხარჯზე. არ არის აუცილებელი 200-მეტრიანი კაშხლები, განსაკუთრებით, ენგურის ხეობაში. იქ მხოლოდ და მხოლოდ შესაძლებელია საშუალო და მცირე ენერგეტიკის განვითარება”.
“ეს ჰესი ძველი პროექტის მიხედვით შენდება, რაც იყო საბჭოთა კავშირის დროს. მას შემდეგ ვითარება შეიცვალა, დამოუკიდებლები გავხდით. ინდოელებმა რომ ამას მოაწერეს ხელი, იცოდნენ, რაზე აწერდნენ ხელს? ახლა არის საბაზრო ეკონომიკა. სხვა მოთხოვნებია და ძველი პროექტით როგორ აშენებთ ჰესს?” _ პროექტის სიძველის შესახებ ისაუბრა დარბაზში კიდევ ერთმა გამომსვლელმა.
“ტრანს ელექტრიკა ჯორჯიას” დირექტორი პაატა წერეთელი ამბობს, რომ მისი კომპანია ყველა პრობლემას ყურადღებით მოეკიდება და მოსახლეობის ინტერესების გათვალისწინებით იმოქმედებს: “მე ვფიქრობ, რომ იმ შენიშვნებსა და კომენტარებს, რაც არამარტო ექსპერტებისგან და გარემოს დამცველებისგან, არამედ საზოგადოებისგან მოდის, ჩვენი კომპანია გაითვალისწინებს და ამ ყველაფერს თავს გაართმევს. ვფიქრობ, დაუღალავი მუშაობით ჩვენ აუცილებლად მივაღწევთ წარმატებას. პირველ რიგში, მივაღწევთ იმას, რომ თითოეული ხაიშელის ინტერესები იქნება დაცული. ამის გარანტიას იძლევა ინვესტორი, ამის გარანტიას იძლევა სახელმწიფო.”
არასამთავრობო ორგანიზაცია “მწვანე ალტერნატივას” წარმომადგენელი ირაკლი მაჭარაშვილი ამბობს, რომ პროექტთან დაკავშირებით მთავარი პროცესუალური ხასიათის შენიშვნა აქვს: “გარემოზე ზემოქმედების შეფასების პროცესი ჯერ არც არის დაწყებული და უკვე არის სერიოზული დარღვევები. სახელმწიფო უწყებებში ჯერ არ შესულა გარემოზე ზემოქმედების შეფასების ანგარიში _ ამის მიხედვით უნდა გადაწყდეს, ქვეყნისთვის და ხალხისთვის არის თუ არა პროექტიკარგი. სახელმწიფოს პირველი პირები კი უკვე აცხადებენ, რომ ეს პროექტი აუცილებლად გახორციელდება. ეს არის ზეწოლა გარემოს დაცვის სამინისტროზე, საზოგადოებრივ აზრზე, ეს არის ზეწოლა ადგილობრივ მოსახლეობაზე. პირველი პირებში ბიძინა ივანიშვილს და პირველ ვიცე-პრემიერ კახა კალაძეს ვგულისხმობ. ისინი ისე საუბრობენ, რომ ჰესის აშენება ხუდონზე უკვე გადაწყვეტილი აქვთ. ეს ყველაფერი არის კანონმდებლობის და ადამიანის უფლებების უხეში დარღვევა”.
ხუდონჰესის პროექტის განხილვის პარალელურად სასტუმრო “ქორთიარდ მერიოტთან” ჰესის მშენებლობის წინააღმდეგ აქცია გაიმართა. როგორც აქციის ორგანიზატორმა ლაშა ჩხარტიშვილმა განაცხადა, “ქართული ოცნების” საარჩევნო დაპირება იყო, რომ საქართველოს მასშტაბით აკრძალავდნენ დიდი ჰესების მშენებლობას. თუმცა, მმართველი კოალიცია დაპირებებს არ ასრულებს და პირიქით, რასაც არჩევნებამდე ამბობდა, იმის საწინააღმდეგოს აკეთებს: “ხუდოჰესის მშენებლობით მთავრობა არღვევს სვანებისთვის მიცემულ პირობას და თურქეთში ელექტროენერგიის ექსპორტის ხარჯზე სწირავს მათ. მადლობა ხაიშის მოსახლეობას, რომ ერთმა კაცმაც არ მისცა ჰიდროელექტროსადგურის მშენებლობაზე თანხმობა. დღეს ჩავატარეთ გამაფრთხილებელი აქცია. ჩვენ ერთ კვირაში კიდევ ვაპირებთ აქციის ჩატარებას. თუ არ ისმენენ ჩვენს მოთხოვნებს, უკიდურეს ზომებსაც მივმართავთ. მე, პირადად, შიმშილობას ვაპირებ”, _ აღნიშნა ჩხარტიშვილმა.
რაც შეეხება პროექტის შემდგომ პროცედურულ საკითხებს, ორგანიზაცია “მწვანე ალტერნატივას” წარმომადგენელი მანანა ქოჩლაძე განმარტავს, რომ გზშ-ს წარმოდგენის შემდეგ, კომპანიას ერთი წლის მანძილზე შეუძლია შეიტანოს პროექტი გარემოს დაცვისა და ბუნებრივი რესურსების სამინისტროში: “სამინისტროს აქვს 15-დღიანი ვადა, განიხილოს ყველა დოკუმენტაცია და გასცეს კომპეტენტური დასკვნა _ დაეთანხმონ, ან უარყონ პროექტი. მერე უნდა გადავიდნენ მშენებლობის ნებართვაზე”, _ აღნიშნა მანანა ქოჩლაძემ.
