აგრონომი მიხეილ მჟავანაძე, რომელიც ოზურგეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ შრომაში ცხოვრობს, ახლა საკუთარი კარმიდამოს მოვლა-პატრონობითაა დაკავებული. “კარმიდამო ჩემის” სტუმარი, 30 წლის მანძილზე, ამავე სოფლის მთავარ აგრონომად მუშაობდა, მაგრამ კომუნისტური რეჟიმის დასრულებისთანავე მისთვის სამუშაო არავის შეუთავაზებია. გადაწყვეტილება უმალვე მიიღო და თავის საკარმიდამო ნაკვეთებზე ციტრუსებს უვლის.
ჰყავს მეუღლე, ფარმაცევტი სულიკო მამფორია, შვილები _ თინა, ლელა და გერმანე. ორი შვილი გერმანიაში ცხოვრობს, 28 წლის გერმანე კი, მშობლებს ოჯახური მეურნეობის განვითარებაში ეხმარება. აქ ყველას საკუთარი ფუნქცია აქვს _ ოჯახის დიასახლისს, ქალბატონ სულიკოს, საცხოვრებელ სახლთან ახლოს მაღაზია და აფთიაქი აქვს, მისი სამუშაო დღე დილის რვა საათზე იწყება და საღამოს რვა საათამდე გრძელდება. მეურნეობის საკითხებს ქმარი და 28 წლის შვილი გერმანე უძღვებიან.
მჟავანაძეების კარმიდამოში მანდარინს, ფეიხოას და სხვა ციტრუსებს ნახავთ. ამას ემატება ეზოს თითქმის ყველა კუთხეში გაშენებული ვაზი, ფუტკარი, აუზი, რომელიც თევზი ჰყავთ მოშენებული.
_ 1964 წელს დავამთავრე სუბტროპიკული მეურნეობის ინსტიტუტი სოხუმში. შემდგომ დავიწყე სოფელ შრომაში მუშაობა. თავიდან ბრიგადირად ვმუშაობდი, შემდეგ აგრონომად გადამიყვანა სოფლის თავმჯდომარემ მიხაკო ორაგველიძემ, 1987 წელს კი მთავარი აგრონომი გავხდი.
ძირითადად ციტრუსებს ვკურირებდი _ 300 ჰექტარზე გაშენებული ციტრუსის ბაღი გვქონდა მაშინ, სოფელში იყო კეთილმოწყობილი ქიმიური დაცვის სამსახური, რომელსაც კოტე ქარცივაძე ხელმძღვანელობდა. ვმარაგდებოდით ყველანაირი წამლებით, რაც საჭირო იყო სოფლის მეურნეობისთვის.
90-იანი წლების შემდეგ, როცა დაიშალა კოლმეურნეობა, უფუნქციოებად გამოგვაცხადეს და ყველა სამსახურის გარეშე დავრჩით. მიუხედავად იმისა, რომ ისევ შემეძლო ნაყოფიერი მუშაობა, ჩემთვის სამუშაო ადგილი არ გამოჩნდა. არც ისე ბევრი ფიქრის შემდეგ, საკარმიდამო ნაკვეთს მივუბრუნდი ისევე, როგორც ბევრი ჩემი მეგობრები და კოლეგა.
_ როგორც აღნიშნეთ, მთავარი აგრონომი ბრძანდებოდით. ალბათ, საკუთარი კარმიდამოსთვის ნაკლებად გეცალათ. როგორ ააწყვეთ საქმიანობა პოსტკომუნისტურ ეპოქაში?
_ საქმის აწყობას ძალიან დიდი დრო დასჭირდა. მოგეხსენებათ, სოფლის მეურნეობა ბევრ რამეზეა დაკავშირებული, უპირველეს ყოვლისა, ჯერ ღმერთსა და ბუნებაზე. თუ ბუნება არ შეგიწყობს ხელს, არაფერი გამოგივა. იმ პერიოდში, როცა საკუთარ ეზოში საქმიანობა დავიწყე, ქვეყანაში არაფერი არ შემოდიოდა. ვმარაგდებოდით მხოლოდ მინერალური სასუქებით, ისიც აზოტოვანით. ეს ბოლო წლებია, მასიურად დაიწყო მინერალური სასუქების და აუცილებელი შხამქიმიკატების შემოტანა, ჩანს სასიკეთო ძვრები.
სოფლის მეურნეობა კნინდებოდა, მოედო ხავსი, ჟანგი და ათასი უბედურება. ამ მდგომარეობიდან გამოსავალი უნდა ვიპოვოთ, რასაც ერთი და ორი წელი არ ეყოფა. ციტრუსმა რომ თავისი სახე მიიღოს, ხუთი-ექვსი მაინც წელი უნდა. მოსახლეობა შეშინდა _ ერთ კილოგრამ ციტრუსს 30 თეთრად იბარებდნენ იყო და მასზე გაწეული შრომა ზარალში აგდებდა გლეხს. როდესაც ადამიანი იმუშავებს და ვერ მიიღებს მოსავალს, გული უცრუვდება, მაგრამ სოფლის მეურნეობაზე უარის თქმა მაინც არ შეიძლება _ საქართველო ხომ აგრარული ქვეყანაა?!
წელს, მაგალითად, გაკვირვებული ვარ მოსახლეობის ინერტულობით _ მათ მასიურად დაანებეს თავი სიმინდის თესვას.
ამას ხელმოკლეობასაც ვაბრალებ და სიზარმაცესაც. დღეს არ არის გაჩერების დრო. თურქეთში მიდიან სამუშაოდ, და იქედან არჩენენ ოჯახებს. იქ კრეფენ ჩაის, მაგრამ ადგილზე რაც გაქვს, ჯერ ის უნდა მოიხმარო.
მე, ძირითადად ციტრუსების მოვლა-პატრონობუთ ვარ დაკავებული. ოთხი ნაკვეთი გამაჩნია, დედისეული. ლიმონის მოსავლით შარშან კმაყოფილი ვიყავი, მაგრამ ადგილობრივი ბაზრის გარდა, მისი გატანა არსად არ ხერხდება, სადღაც ხომ უნდა დაისვას ეს საკითხი, თუნდაც, მთავრობის დონეზე? ციტრუსებიდან ყველაზე ადვილი მოსავლელი ლიმონია _ სწრაფად შედის მსხმოიარობაში, ზამთრისგან მიყენებულ ზარალსაც ადვილად ინაზღაურებს. კარგი იქნება, თუ სახელმწიფო უფრო მეტ ყურადღებას თუ დაუთმობს ფერმერებს.
_ ალბათ, ბევრს მუშაობთ…
_ ნამდვილად ბევრი მუშაობა სჭირდება ციტრუსის მოვლას. რაც მთავარია, არასოდეს არ მაქვს ჩაქნეული საქმეზე ხელი, ყოველთვის იმედით ვუყურებ ყველაფერს, ხვალინდელი დღის მჯერა. სამწუხაროდ, ერთდროულად არ კეთდება ყველაფერი, თუმცა, წინსვლა აშკარად ჩანს.
70 წლის განმავლობაში, კოლმეურნეობის არსებობის პერიოდში, ბრიგადირი, აგრონომი, თავმჯდომარე და სხვები გლეხს აწვდიდნენ ინფორმაციას, სამუშაო ადგილის შოვნა პრობლემა არ იყო და საქმე კეთდებოდა, სამწუხაროდ, ახლა დამსაქმებელი არავინაა. აუცილებელია, ინფორმაცია მივაწოდოთ მოსახლეობას, რა დროს რა უნდა გააკეთოს, როგორ და ა.შ. ძალიან ბევრი საქმეა სოფელში. დღეს მოსახლეობამ არ იცის, როგორ გაუძღვეს სოფლის მეურნეობას. ჩემთან ხშირად მოდიან და რჩევას მეკითხებიან. ძალიან ბევრს ვმუშაობ ჩემს თავზეც, ვეცნობი ახალ ლიტერატურას, რომ ყველას კომპეტენტური პასუხი გავცე.
კიდევ დიდხანს შეგვეძლო სოფლის მეურნეობის ავ-კარგზე საუბარი, მაგრამ ბატონ მიხეილს ბევრი საქმე ჰქონდა _ ციტრუსის პლანტაციებში მუშაობდა, ამინდიც კარგი იყო _ ძნელია ამ დროს ადამიანის მოცდენა. საუბრის დასასრულს მიხეილ მჟავანაძემ აუზი გვაჩვენა, სადაც მრავლად არის თევზი, თუმცა, იმ დღეს თევზებმა ფოტოკამერის წინ პოზირება “არ ისურვეს”. მასპინძელმა ის ადგილი გვაჩვენა, სადაც ძალიან მალე ციტრუსის შესანახი შენობა აიგება: _ იმედია, უახლოეს ხანში ავაგებთ შენობას, სადაც ციტრუსს დავაბინავებთ, შემდეგ მოხერხდება მისი დიდხანს შენახვა და შეგვეძლება, რამდენიმე თვის შემდეგაც გავყიდოთ ციტრუსი. სამწუხაროდ, აქამდე ამის საშუალება არ გვქონდა, _ გვითხრა მიხეილ მჟავანაძემ.
