დიდი ხანია მინდოდა ამ სტატიის დაწერა და ვეძებდი მიზეზს; აი, მიზეზიც _ ჩემს უმცროს მეგობარსა და კოლეგას, ამერიკის საერთაშორისო საინფორმაციო აკადემიისა და ქართული ეროვნული აკადემიის ნამდვილ წევრს, პროფესორ გრეტა ჩანტლაძე-ბაქრაძეს 70 წელი შეუსრულდა. მე ამ ტიტულებს მინდა მივუმატო კიდევ ერთი ტიტული _ ჩოხატაურის საპატიო მოქალაქეობა. უდიდესი მეცნიერის ნიკო მარის სახლ-მუზეუმის გახსნის დღისათვის, ბატონი გია ცინცაძის თხოვნით, ქალბატონმა გრეტამ მოიძია და მუზეუმს გადასცა ნიკო მარის უიშვიათესი შრომები, რომლებიც მან მოიპოვა ასპირანტობის პერიოდში ლენინგრადში (ახლანდელ სანკტ-პეტერბურგში). როგორც ქალბატონმა გრეტამ ჩემთან საუბარში აღნიშნა, აპირებს მუზეუმს გადასცეს ნიკო მარის წიგნი, ბიბლიოგრაფიულ იშვიათობად ქცეული "Из Пиренеиской Гурии", რომელიც მან დაწერა ბასკეთში მოგზაურობის შემდეგ.
ქალბატონმა გრეტამ გარდა იმისა, რომ მარის მუზეუმს შემატა რამდენიმე ექსპონატი, თავისი მშობლიური სოფლის _ ზედა ნაბეღლავის ხიდის აღდგენაში მიიღო აქტიური მონაწილეობა. მისი უფროსი დის, უდიდესი ენათმეცნიერის, პროფესორ. იზა ჩანტლაძის ინიციატივით, გაკეთდა ზედა ნაბეღლავის გზა.
ქალბატონი გრეტა გახლდათ ჩემი დიდი მეგობრის, აკადემიკოს შოთა ძიძიგურის ასპირანტი ბასკურ-კავკასიურ ენათა კომპარატივისტიკის განხრით. მან პირველმა დაიწყო როგორც ბასკურის შესწავლა, ასევე, ბასკურის სწავლებაც კავკასიურ ენებთან მიმართებაში. ქალბატონ გრეტას დამთავრებული აქვს თსუ-ს ფოლოლოგიის ფაკულტეტის კავკასიურ ენათა განყოფილება, მოსკოვის უცხო ენების შემსწავლელი უმაღლესი ფრანგულ-ესპანური ენების კურსები (დაუსწრებლად), რამაც განაპირობა მისი ინტერესი ბასკების ენისა და ეთნოგრაფიის მიმართ. ახლახან, ეროვნულმა საზოგადოებრივმა აკადემიამ, საპატრიარქოსთან ერთად, მას საიუბილეო შეხვედრა მოუწყო სამების ეკლესიის სამონასტრო ცენტრში, სადაც ქალბატონმა გრეტამ წარმოადგინა მოხსენება "საერთო და განსხვავებული ბასკურ-კავკასიურ ეთნოლინგვისტიკის სფეროში".
ეროვნული აკადემიის პრეზიდენტმა ბატონმა ვლადიუს რამიშვილმა მაღალი შეფასება მისცა ქალბატონი გრეტას, როგორც მეცნიერის და საზოგადო მოღვაწის შემოქმედებას. მისი საქმიანობა შეაფასეს და იუბილე მიულოცეს პროფ. ნათელა ანთიძემ, ჟურნალისტებმა ია მუხრანელმა და ჟანა ქაჯაიამ, პროფესორმა ბადრი ცხადაძემ, პროფესორმა რამაზ გახოკიძემ, აკადემიკოსმა პაატა კოღუაშვილმა, მწერალმა ერეკლე საღლიანმა, და სხვებმა.
გაზეთ "რაეოს" 2014 წლის დეკემბრის ნომერში ჟურნალისტ ნინო ცხოიძის მიერ ქალბატონ გრეტასგან აღებული ინტერვიუში ნათქვამია, რომ ბასკების ენისა და ეთნოგრაფიის მიმართ ინტერესი გაუჩნდა მას მერე, რაც პირველ კურსზე მოისმინა აკადემიკოს არნოლდ ჩიქობავას ლექცია იბერიულ-კავკასიურ ენათა ნათესაობის შესახებ. მისი ყურადღება მიიპყრო უდიდესი მეცნიერის, ნიკო მარის ნაშრომის "Из Пиренеиской Гурии"-ს შესახებ ინფორმაციამ.
ქალბატონი გრეტა ასპირანტობის პერიოდიდან დაუკავშირდა ნიკო მარის მოწაფეებს _ პროფესორებს _ იოსებ მეგრელიძესა და ალექსანდრე ღლონტს, რომელთაგანაც ისმენდა და იწერდა საიტერესო ამბებს ნიკო მარზე, როგორც ბასკოლოგ-კავკასიოლოგზე.
გაზეთ "რაეოში", აკადემიკოს შოთა ძიძიგურისა და პროფესორ იური ზიცერის შესახებ გამოქვეყნებულ სტატიაში ვკითხულობთ, რომ ის, აკადემიკოს შოთა ძიძიგურს გაუცვნია უფროსი დის, იზა ჩანტლაძის საკანდიდატო დისერტაციის დაცვისას, მაშინ ქალბატონი გრეტა მუშაობდა სახელმწიფო წიგნის პალატაში "გეორგიკის" (საქართველოსმცოდნეობის) განყოფილების გამგედ. ბატონი შოთა გაოცებულა ბასკოლოგიური ლოტერატურით, რომელიც მოუპოვებია ახალგაზრდა გოგონას ესპანეთიდან, საფრანგეთიდან, პოლონეთიდან და რუსეთიდან. მსოფლიოს ცნობილ ბასკოლოგებთან ჰქონია მას ეპისტოლარული ურთიერთობა. ბატონ შოთას, პროფესორ დავით ჩხიკვიშვილისა და აკადადემიკოს ილია ვეკუას ინიციატივით, დაიშვა ერთი ადგილი ასპირანტურაში, თსუ-ში, ბასკურ-კავკასიური ეთნო-ლინგვისტიკის განხრით, რომელსაც ქალბატონი გრეტა ოთხი წელი ელოდა. ასპირანტურის პირველსავე წელს ბატონმა შოთამ იგი მიავლინა ლენინგრადში, სალტიკოვ-შჩედრინის სახელობის ბიბლიოთეკის მე-800 ფონდში, სადაც მან დიდძალი მასალა მოიპოვა ბასკურ-კავკასიური ენების ურთიერთმიმართულებების ირგვლივ. ბატონ შოთა ძიძიგურს ახალგაზრდობიდან სურდა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში ჩამოყალიბებულიყო ბასკურ-კავკასიური (ქართველური) კვლევის ცენტრი. ამის მცდელობა ჰქონდა თვით ნიკო მარსაც, იგი უნდა მოეწვია უნივერსიტეტის მაშინდელ რექტორს აკადადემიკოს ივ. ჯავახიშვილს, მაგრამ სხვადასხვა მიზეზთა გამო, ეს იდეა არ გახორციელდა… ნიკო მარს უნდოდა ბატონი შოთა პირველ ბასკოლოგად გაეზარდა და მას ჩამოეყალიბებინა ბასკურ-კავკასიური კვლევის ცენტრი საქართველოში. სამწუხაროდ, ბატონმა შოთამ ვეღარ გააგრძელა ამ ხაზით მუშაობა, რადგან გართულდა ნიკო მარის და მისი მოწაფეებისადმი დამოკიდებულება (ცნობილი დისკუსიების გამო), ამიტომ შოთა ძიძიგური ჩამოსცილდა ბასკებისა და ქართველების ურთიერთმიმართვის პრობლემებს და მხოლოდ 70-იან წლებში აისრულა ახალგაზრდობისდროინდელი ოცნება და ჩამოაყალიბა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში, ქართული ენის კათედრაზე, ბასკურ-კავკასიური კვლევის ცენტრი, სადაც მოიწვია მსოფლიოში ცნობილი ბასკოლოგი პროფესორი იური ზიცერი.
1975 წელს ნიკო მარის მოსწავლეებმა ლენინგრადში გადაუხადეს დაბადებიდან 100 წლისთავი, რომელსაც ესწრებოდნენ აკადემიკოსი შოთა ძიძიგური, პროფესორი იოსებ მეგრელიძე, პროფესორი ალექსანდრე ღლონტი. ქალბატონ გრეტას, როგორც ნიკო მარის მოწაფეთა მოწაფეს, წილად ხვდა პატივი წაეკითხა მოხსენება ლენინგრადის უნივერსიტეტში, აკადემიკოს აგნია ვასილის ასულ დესნიცკაიას კათედრაზე. ეს იყო სრულიად განსხვავებული თემატიკა მაშინ, რომელიც მიეძღვნა ნიკო მარის იუბილეს. როგორც ქალბატონმა გრეტამ მითხრა, თბილისის მთავარ ბიბლიოთეკაში ქალბატონ გულნარა სტურუასთან ერთად უნდა ჩაატაროს ნიკო მარის საიუბილეო საღამო. მას დიდი სურვილი აქვს ჩოხატაურს და ჩოხატაურელებს კიდევ ერთხელ შეხვდეს და მოეფეროს მშობლიურ კუთხეს, ესაუბროს "პირენეისა და კავკასიის გურიის ურთიერთმიმართებებზე", რომელსაც იგი მიუძღვნის ნიკო მარის დაბადებიდან 150-ე წლისთავს.
ერთი საინტერესო ამბავიც მინდა გიამბოთ ქალბატონ გრეტას დაურეკეს მისმა ახლობლებმა გორიდან სტალინის საზოგადოების აქტიურმა წევრმა ქალბატონმა ნაზი სტეფანიშვილმა და წარმოშობით უკრაინელმა, მაგრამ ჭეშმარიტმა გორელმა _ ლანა ტალადიონოვამ, მათ სთხოვეს სტალინის დაბადებიდან 135 წლისთავზე გამოსულიყო მოხსენებით: "სტალინი და ბასკურ-კავკასიური ჰიპოთეზა". ქალბატონმა გრეტამ პარიზში, სორბონაში სტაჟირებისას ბასკოლოგ პროფესორ ჟან დიუკლოს არქივში მოიძია მასალა, რომელიც ეხებოდა სემინარიელი სოსელოს სურვილს, შეეგროვებინა 40 სემინარიელი და გამგზავრებულიყო ბასკეთში: "რამეთუ ასმიოდასპანიად ქართველნი არამცირედნი არიან მუნ…". ვიდრე მის განზრახვას სისრულეში მოიყვანდა, სოსელოს შეუსწავლია ათონელების ცხოვრება და მოღვაწეობა და რამდენიმე ბასკოლოგიური ნაშრომი, მაგრამ მისი სემინარიელობის შემდგომი პერიოდი სხვაგვარად წარიმართა… და ვერ გაემგზავრენ სოსელო და მისი მეგობრები "სპანიად", მოგვიანებით, როცა სოსელო სტალინი გახდა, არც მაშინ შეუწყვეტია ფიქრი ბასკთა და ქართველთა სავარაუდო ნათესაობის შესახებ. ნიკო მარმა პირადად მიართვა სტალინს მისი წიგნი"Из Пиренеиской Гурии". სტალინს მიაჩნდა,რომ ამ წიგნში უფრო მეტი იყო ეთნოგრაფია, ვიდრე ენობრივი მომენტები.
ქალბატონ გრეტას ძალიან უყვარს გურია და გურულები, მიუხედავად იმისა, რომ ჩოხატაურში დაიბადა, პირველად მისი მშობლიური კუთხე ნახა 1974 წელს ასპირანტობის პერიოდში, მან რაიონის მოსახლეობისთვის ჩაატარა საჯარო ლექცია თემაზე: "პირენეის და საქართველოს გურია".
და ბოლოს, მინდა ხაზი გავუსვა ქალბატონი გრეტას არაჩვეულებრივ პიროვნულ თვისებებს. იგი არ ივიწყებს გაჭირვებულ მდგომარეობაში მყოფ მეგობრებს _ ხშირად მინახულებს, მზრუნველობასა და ყურადღებას არ მაკლებს 88 წლის ავადმყოფ კოლეგასა და მეგობარს, რისთვისაც უდიდეს მადლობას ვუხდი მას და ვუსურვებ შვილების, შვილიშვილების და მისი ახლობლების კარგად ყოფნას, დიდხანს სიცოცხლესა და წარმატებებს სამეცნიერო თუ პირად ცხოვრებაში.
უფალმა დალოცოს და გააძლიეროს ნიკო მარის მოწაფეთა მოწაფე _ ქალბატონი გრეტა ჩანტლაძე-ბაქრაძე!
პატივისცემითა და მადლიერების გრძნობით, პროფესორი იური სიხარულიძე
