"ჩვენ, ქართველებს, გვქონდა დიდებული წარსული, რომელზედაც ბევრი რამ გაგვიგონია და მიგვიღია შეუმოწმებლად… ჩვენს წარსულს ეჭირვება გამტკიცვა, საჭირო არიან მკვლევარები. ბატონმა აკადემიკოსმა ნიკო მარმა გვიჩვენა მაგალითი და მას სხვებიც მიჰყვნენ. ამ ახალ გზაზე დგომა, ამ კვალის ძებნა თავის თავად კეთილი მოვლენაა," – წერდა აკაკი წერეთელი.
1888 წელს, გაზეთ "ივერიაში" დაიბეჭდა სტატია სათაურით: "ბუნება და თვისება ქართული ენისა". ამ დროიდან მოყოლებული, ნიკო მარმა გამოაქვეყნა ექვსასამდე მეცნიერული ნაშრომი,მათ შორის ბევრი დიდტანიანი წიგნი, დამადასტურებელი ავტორის გასაოცარი შემოქმედებითი ნაყოფიერებისა და დაუშრეტელი ენერგიისა."მხოლოდ იმ პირებმა, რომელნიც მასთან დაახლოებულნი იყვნენ, იციან, რომ მარის ნაშრომების მარაგი არამც თუ უკვე გამოქვეყნებულით არ იწურება, არამედ მას ერთი-ორად და სამად მეტიც გამოუცემელი უწყვია, მათ შორის, პირველხარისხოვანი მნიშვნელობის ძეგლიც. გადაუჭარბებლივ შესაძლებელია ითქვას, რომ მისი სამწერლებლო საგანძური ამ მხრივ რამდენიმე მეცნიერთათვისაც კი სამყოფი იქნებოდა…"
"ვინც კი აკად. ნ. მარის ნაშრომების თუნდაც მარტო სიას გადასინჯავს, შეუძლებელია მისი შემოქმედების ნაყოფიერებით მისდამი განცვიფრებისა და პატივისცემის გრძნობა არ აღეძრას. ხოლო, ვისაც ეს ნაშრომები წაკითხული აქვს, მას ისიც ეცოდინება, რომ მის ენათმეცნიერულ ცოდნისმოყვარეობას საზღვარი არ უჩანს: მისი კვლევა-ძიების თემათა მრავალფეროვნება სწორედ რომ გასაკვირია. იმ ნაშრომებშიაც კი, რომელთა ზოგად შინაარსა და დასკვნას ადამიანი ვერასგზით ვერ დაეთანხმება, არა ერთი გონებამახვილი შედარებაა გაფანტული და არა ერთი საინტერესო პარალელია წამოყენებული, რომელთა სისწორის დამტკიცება სულ სხვა გზით, სხვა საბუთიანობით შეიძლება.
ნიკო მარის უმთავრეს ღვაწლს ქართული ფილოლოგიის შექმნა შეადგენს ისევე , როგორც იგია ქართული ენათმეცნიერების დაუცხრომელი კვლევა-ძიების ნამდვილი სულისჩამდგმელიც. ვინც გაითვალისწინებს, რასაც ეს დარგი ნ.მარამდე წარმოადგენდა, მისთვის ცხადი შეიქმნება, რომ ქართველთა მცოდნეობის ისტორიაში ნ. მარის სახელი სამარადისოდ აღიბეჭდება," – ასე აფასებს დიდი მეცნიერი ივანე ჯავახიშვილი თავისი სახელოვანი მასწავლებლის ნიკო მარის მეცნიერულ მემკვიდრეობას.
ნიკო მარი განსაკუთრებულ მზრუნველობას იჩენდა საქართველოში სამეცნიერო ცენტრის შექმნისათვის. უთუოდ ისტორიული მნიშვნელობისაა ის ფაქტი, რომ მარს ჯერ კიდევ 1905 წელს შეუდგენია საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის პროექტი-წესდება (ინახება მეცნერის არქივში, გამოქვეყნდა 1934 წელს). ამ დოკუმენტის პირველ მუხლში ნათქვამია, რომ " ქართველთა სამეცნიერო აკადემიას მიზნად აქვს განავითაროს ქართველ ერში ისტორიის, ფილოსოფიის, სამართლის, პოლიტიკის, ეკონომიკის, არქეოლოგიის, ფილოლოგიის და ბუნებისმეტყველების დარგებიო. ერთ-ერთი მუხლი ითვალისწინებს იმ საზღვარგარეთელი მეცნიერების ("მიუხედავად გვარტომობისა") წაქეზება-წახალისებას (სპეციალური პრემიების დაწესებით), რომლებიც ევროპულ ენებზე აქვეყნებენ ქართველოლოგიურ შრომებს, თუნდაც ისეთ არასპეციალურ გამოკვლევებს, სადაც აღძრულია საქართველოს საკითხები. განსაკუთრებით აღსანიშნავია წესდების მუხლი, სადაც გათვალისწინებულია იმ პირთა მომზადება, რომლებიც შექმნიან ორიგინალურ სახელმძღვანელოებს ანდა იმუშავებენ სახელმძღვანელოთა თარგმანზე ცოდნის სხვადასხვა დარგში. საგულისხმოა წესდების ის ადგილიც, სადაც ნათქვამია,რომ აკადემიამ თვალყური უნდა ადევნოს ნიჭიერ ქართველ სტუდენტებს უმაღლეს სასწავლებლებში, დაუნიშნონ მათ სტიპენდია, გაუწიოს ხელმძღვანელობა; საჭიროა "ქართველთა სამეცნიერო აკადემია კვალდაკვალ მიმდევარი გახდეს წარჩინებული ახალგაზრდების მეცნიერული წვრთნისა და დაწინაურებისა, შემძლე იყოს ჯეროვნად მომზადებულ ძალთა შეძენისა თანამშრომელთა წრის და შემდეგ თვით აკადემიის შესავსებად და გასაფართოებლად".
საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის დაარსებას იმ დროს გადაულახავი დაბრკოლებები შეხვდა. ისტორიამ შემოინახა მხოლოდ ექვს გაყვითლებულ ფურცელზე აღბეჭდილი წესდება-პროექტი, შემუშავებული მარის მიერ ქართული მეცნიერული აზრის აღორძინების სურვილით. ჩვენს მეცნიერულ თაობას მართებს, იცოდეს ეს ამბავი და პატივისცემის გრძნობით მოიგონოს დიდი ამაგდარი მკვლევარი, რომელიც ოცნებობდა და იღწვოდა ქართული აკადემიისათვის რამდენიმე ათეული წლის წინათ.
განსაკუთრებით საშური იყო ქართული კულტურის ძველ საზღვარგარეთულ ცენტრებში _ათონზე, სინას მთაზე, პალესტინაში დაცული უმნიშვნელოვანესი ქართული ხელნაწერების შესწავლა, აღწერა, დღის სინათლეზე გამოტანა. იქაც ნადგურდებოდა უმდიდრესი კოლექციები და სამუდამო დავიწყების ფერფლით იფარებოდა.
"დროების" ფურცლებზე ერთი გულშემატკივარი წერდა, ათონის ბერძნები ქართულ ხელნაწერთა ფურცლებისაგან ბოთლების საცობებს ამზადებდნენო.
1898 წელს ნიკო მარი მიემგზავრება ათონის მთაზე, რათა შეისწავლოს ხელნაწერები და გამოსცეს იქ დაცული ძველი ტექსტების მეცნიერული აღწერილობა.
ნიკო მარმა ათონის სამონასტრო ბიბლიოთეკაში აღმოაჩინა პირველხარისხოვანი ლიტერატურული ძეგლები, ბევრი მათგანი გადმოწერა, მოგვცა ხელნაწერთა ზუსტი აღწერილობა. ამ საგანზე ის სამეცნიერო საზოგადოებრიობის წინაშე წარსდგა ვრცელი მოხსენებით, ხოლო 1900 წელს დასტამბა კიდევაც ათონის აგიოგრაფიული ძეგლების სრული აღწერილობა.
უაღრესად მნიშვნელოვანი და მეცნიერული თვალსაზრისით პირდაპირ ტრიუმფალური იყო ნიკო მარის ექსპედიცია სინას მთაზე და იერუსალიმში, იქ დაცული ქართული ხელნაწერების შესწავლისა და კატალოგიზაციის მიზნით. სინას მთაზე ნ. მართან ერთად იმოგზაურა ივანე ჯავახიშვილმა, მარის უპირველესმა მოწაფემ და ერთგულმა მეგობარმა. ეს იყო 1902 წელს.
აი, რას ამბობს ქართული მწერლობის ისტორიის დიდი ავტორიტეტი, პროფესორი კორნელი კეკელიძე: "ნაყოფიერი ხანა ძველი ქართული მწერლობის ისტორიის შესწავლისა დაიწყო ეგრეთ წოდებულმა პეტროგრადის სამეცნიერო სკოლამ აკად. ნ.მარის ხელმძღვანელობით;" "აკად. ნ. მარს დიდი ღვაწლი მიუძღვის ქართული ლიტერატურის ისტორიის მეცნიერულად დამუშავების საქმეში"; "საჭირო იყო ნიჭი, მომზადება, ენთუზიაზმი, ენერგია და კადნიერება განსვენებულის აკად. ნ. მარისა, რომ შექმნილიყო ქართველოლოგიის ის სკოლა, რომელმაც შესაძლებელი გახადა დასაწყისი ნამდვილი მეცნიერული მუშაობისა ქართული ლიტერატურის ისტორიაშიც".
სამართლიანობა მოითხოვს აღინიშნოს, რომ ნიკო მარს იმთავითვე კარგად ჰქონდა შეგნებული ქართული ბიბლიის აკადემიური გამოცემის აუცილებლობა, რაც მტკიცე საფუძველს მოგვცემდა გენეტური საკითხების პოზიტიურად გადაწყვეტისათვის.
ჯერ კიდევ ათონზე ყოფნისას (1898წ.), ნ. მარმა ამოიწერა ზოგი ადგილი ეზდრადან, მთლიანად გადმოწერა ორი პატარა წიგნი (რუთისი და იონასი) და გადაიღო ფოტოპირები ნეემიასი.
1910 წელს, მისი თაოსნობით რუსეთის მეცნიერებათა აკადემიას გადაუწყვეტია ტექსტის მეცნიერული გამოცემა (ფოტოპირები ინახებოდა სააზიო მუზეუმში). როგორც ა. შანიძე გვაუწყებს, შემდგარა კომისია ქართულ-რუსული ლექსიკონის შესადგენად, რომლის ხელმძღვანელი იყო ნიკო მარი, ხოლო წევრები: ივანე ჯავახიშვილი, იოსებ ყიფშიძე და აკაკი შანიძე. სალექსიკონო მასალების ამოსაკრებად ერთ-ერთი წყარო უნდა ყოფილიყო ათონის ბიბლია და ამასთან დაკავშირებით მისი გამოცემის საკითხიც დაისვა. საამისოდ მოწვეულ კრებაზე (1913 წლის შემოდგომაზე), განაგრძობს ა. შანიძე, პირველი სამი წიგნი მოსესი ასე განაწილდა კომისიის წევრებს შორის სასტამბოდ დამზადებისათვის: დაბადებისა _ ი.ჯავახიშვილს, გამოსვლათა _ ა.შანიძეს და ლევიტელთა _ ი.ყიფშიძეს. გამოცემის დასაჩქარებლად, მოზრდილი წიგნები (მაგ., დაბადებისა,გამოსვლათა და სხვ.) შეიძლებოდა ცალ-ცალკე გამოსულიყო. განზრახული იყო, დაკლებული ადგილები მცხეთური ხელნაწერების ტექსტით შეგვევსო; შევუდექი კიდეც გადმოწერას და სასტამბოდ დამზადებას ჩემი ხვედრისას, რომელიც აკადემიის სტამბას გადაეცა ასაწყობად; ომიანობის გამო შექმნილ პირობებში წიგნის აწყობა გაჭიანურდა, შემდეგ ბეჭდვა შეწყდა, რადგან 1917 წლის დიდმა ამბებმა უსწრო და მე თბილისს გადმოვედი სამუშაოდ,"_ დასძენს ჩვენი მეცნიერი.
1910 წელს ნიკო მარის მეთავეობით დაწყებული საქმე ჩვენს დროში გვირგვინდება: ნიკო მარის ყოფილმა მოწაფემ, გამოჩენილმა მეცნიერმა აკაკი შანიძემ განაახლა ბიბლიის გამოცემა და დღესდღეობით საზოგადოებას მიაწოდა სანიმუშოდ გამოცემული რამდენიმე ნაკვეთი ძველი აღთქმის წიგნებისა. 1947 წელს გამოსული I ტომის I ნაკვეთის წინასიტყვაობაში პროფესორი ა. შანიძე წერს: "ამ ნაკვეთის გამოშვებით განახლებულია ოცდაათი წლის წინათ შეწყვეტილი მუშაობა ოშკური ხელნაწერის კრიტიკული გამოცემისათვის. რაგინდ სასიხარულოც უნდა იყოს ეს ამბავი, არ შემიძლია მაინც დიდი გულისტკივილით არ ავღნიშნო: ვაი რომ სამუდამოდ შესვენებულია ამ საქმის წამომწყები დიდი ნიკო და ორი მისი თანამშრომელი: დიდი ივანე და ნიჭიერი იოსები, რომელიც ადრე გამოეთხოვა წუთისოფელს. ამ სტრიქონების დამწერს ვალად აძევს, განაგრძოს და ბოლომდე მიიყვანოს მათი სანუკვარი საქმე".
ცნობილი ენათმეცნიერი და რუსთველოლოგი პროფ. ვუკ. ბერიძე ასე ახასიათებს მარის უმთავრესად ლიტერატურათმცოდნეობითს შტუდიებს: "ნ. მარი არ ყოფილა უბრალო , ასე ვთქვათ , რიგითი მომუშავე; ყველგან საკითხის იშვიათი დასმა, ყველგან დაუნჯებულად მოცემული, მაქსიმალურად ამომწურავი პასუხი: მარისებური სიღრმე, მარისებური სიდიადე. ეს ხარისხით. რაც შეეხება რაოდენობას, მთელი თაობაა საჭირო, ნ. მარის ეს მემკვიდრეობა რომ სათანადოდ დაამუშაოს და აითვისოს".
რუსთველოლოგია, როგორც გარკვეული ქართველოლოგიური დისციპლინა, სამეცნიერო ნიადაგზე სწორედ მარმა დააყენა. მსოფლიო სამეცნიერო საზოგადოებრიობის ყურადღება რუსთაველმა მიიზიდა უპირატესად ნ. მარის შრომების მეოხებით.
ასეთი ნაყოფიერი ხანა რუსთაველოლოგიში იწყება მე-20 საუკუნის დამდეგიდან.
მოვუსმინოთ აკადემიკოს ივ. ჯავახიშვილს: "მხოლოდ მე-20 საუკუნის დამდეგიდან იწყება შოთას უკვდავი ქმნილების დინჯი და გაღრმავებული შესწავლა. პროფ. ნიკო მარიდან მოყოლებული თანამედროვე ხანამდე ეს მუშაობა არ შეწყვეტილა. "ვეფხისტყაოსნის" გენიოსი ავტორის მსოფლმხედველობისა, მიზნისა და პოეტური მრწამსის შესახებ პირველი მშვენივრად დაწერილი მონოგრაფია აკად. ნ. მარის კალამს ეკუთვნის. მისმა ამ გამოკვლევამ "ვეფხისტყაოსნის" შესწავლის ახალი ხანა შექმნა, ხოლო მსოფლიო ლიტერატურასთან პარალელების წამოყენებამ შოთა რუსთაველის მნიშვნელობის წინანდელი ვიწრო, მხოლოდ საქართველოთი შემოფარგლული, საზღვრები გადაულახა და ცხადჰყო ის ადგილი, რომელიც ქართველი მგოსნის უკვდავ ქმნილებას კაცობრიობის პოეტური და გონებრივი კულტურის ისტორიაში ეკუთვნის".
1910 წელს პეტერბურგში გამოდის ნიკო მარის წიგნი, რომლის სათაურია: "შოთა რუსთაველის "ვეფხისტყაოსნის" შესავლისა და დაბოლოების სტროფები, ქართული ტექსტი , რუსული თარგმანი განმარტებებით და ეტიუდით: "ქალის კულტი და რაინდობა პოემაში".
"ეს მშვენიერი გამოკვლევა გადაუჭარბებლივ უნდა "ვეფხისტყაოსნის" უკვდავი მგოსნის სულისკვეთებისა და მსოფლმხედველობის საუკეთესო გამომჟღავნებლად იქნეს მიჩნეული" (ივ. ჯავახიშვილი).
ნიკო მარის საენათმეცნიერო ნააზრევში ცენტრალური ადგილი უჭირავს საკუთრივ ქართული ენის გრამატიკული აგებულების შესწავლას _ პირველი მეცნიერული გრამატიკა ქართული ენისა ეკუთვნის ნიკო მარს. 1908 წელს გამოდის მარის წიგნი "ძველი ქართული ენის გრამატიკის ძირითადი ტაბულები", რომლშიც მოცემულია ტაბულები: ბგერათკლასიფიკაციისა, ბრუნებისა(არსებითი სახელები, ნაცვალსახელები), უღვლილებისა.
ნიკო მარის კალამს ეკუთვნის ახალი ქართული ენის გრამატიკის სახელძღვანლოც, რომელიც გამოცემულია ლენინგრადის ცოცხალ აღმოსავლურ ენათა ინსტიტუტის მიერ, როგორც სავალდებულო წიგნი ქართული ენის პრაქტიკული კურსის მსმენელთათვის. ივანე ჯავხიშვილთან ერთად ჩვენც ვიტყვით, რომ "აქ ყველაფერი ნ.მარისათვის ისეთი ჩვეულებრივი ნიჭითა და მჭერმეტყველებით არის ნათქვამი, რომ არაფრის დამატება არ არის საჭირო, მაგრამ ამის შემდგომ ქართული ენის ნამდვილი რაობის შესახებ მსჯელობის გაგრძელებაც, ვგონებ, სრულებით ზედმეტი იქნებოდა".
ნიკო მარი არაერთგან ხაზს უსვამს იმ გარემოებას, რომ ქართული ენა მსოფლიოში ერთი უმდიდრესი ენათაგანია, რომ ქართული თავისი შინაგანი თვისებებით მსოფლიო ენაა.
მოვუსმინოთ თვით მარს: "ქართული ენით ყველაფერი გამოითქმება, რაც დედამიწაზე შეიძლება გამოითქვას რა გინდა რა ენით. აზრი არ მოიპოვება არც ერთ ენაზე რუსეთის ან დასავლეთ ევროპისა, რომ არათუ ქართულმა სავსებით გამოთქვას, არამედ მხატვრობით ყალიბში ვერ ჩამოისხას. ქართული ენა , მეტადრე ცოცხალი ქართული ენა უფრო მხატვრულად ხორცს ასხამს ყოველ აზრს და არა დახსნილ-დაქსაქსულად აგვიწერს და არა ზოგად ცნებებზე მხოლოდ გადაიღებს საჭირო აზრს. ასე მდიდარია ქართული, შეიძლება ითქვას, შინაგანი თვისებები მსოფლიურია".
1911 წელს მარი სიამოვნებით აღნიშნავდა: "ბერლინში მსოფლიოდ ცნობილმა ჰარნაკმა პირადად მითხრა განმეორებით, რომ დარწმუნებული იყავით, ჩვენ დავაფუძნებთ ქართული ენის კათედრასო. ოქსფორდში უკვე დაფუნძდა ქართული ენის კათედრა". მაგრამ ეს არ კმარაო,დასძენდა მეცნიერი: "ეგ მეცნიერული ინტერესის მეტად მცირე გამოჩენა გახლავს შედარებით იმ დიად მნიშვნელობასთან, რომელიც აქვს ქართულ ენას მეცნიერებისათვის". პარიზსა და ბერლინში ქართველ სტუდენტებთან წაკითხულ ლექციებში მარი ამბობდა: " დარწმუნებული ვარ, მარჯორი უორდროპის ფონდი ოქსფორდის უნივერსიტეტში, სადაც ამერიკელი რობერტ ბლეიკი,ჩემი მოწაფე, მიწვეულია ძველი ქართული ლიტერატურის კურსის წასაკითხად მაისში (ამ დღეებში), თავის ნაყოფს გამოიღებს; უნაყოფოდ არ დარჩება არც ვენაში დაფუძნებული მეაღმოსავლეთ სამკვლევო ინსტიტუტი, სადაც ქართულის შესწავლაში გართულნი არიან და განსაკუთრებით ლურსმულ წარწერათა უძველესი ენების ასახსნელად გატაცებით ეტანებიან საზოგადოდ კავკასიურ ენებს".
ევროპასა და ამერიკაში ქართული ენის მეცნიერულ შესწავლას და ამასთან დაკაშირებით, ქართული ენის კათედრების გახსნის აუცილებლობაზე ნიკო მარი მგზნებარე შემართებით, შეუპოვრობითა და ცხარე ტონით ქადაგებდა თავის სამეცნიერო ნაშრომებში, პარიზში, ბელინში თუ სხვა ქალაქებში წაკითხულ ლექციებში, საერთაშორისო კონგრესებსა და ყრილობებზე. როცა ერთ-ერთ მსოფლიო კონგრესზე მარმა განაცხადა, რომ დროა უცხოეთის უნივერსიტეტებში ისწავლებოდეს და იკვლეოდეს საინტერესო და მდიდარი აგებულების კულტურული ენა _ ქართულიო, დიდმა ფრანგმა ლინგვისტმა, საერთაშორისო ავტორიტეტმა პროფ. ან. მეიემ მომხსენებელს რეპლიკა მისცა _ თქვენ ცოტა აზვიადებთ ქართული ენის მნიშვნელობას, რაკიღა თვითონ ქართველი ბრძანდებითო. მარის პასუხი ასეთი იყო: მე ვლაპარაკობ ქართულის დიდ მნიშვნელობაზე არა იმიტომ, რომ წარმოშობით ქართველი ვარ, არამედ თავად ქართული ენა არის თავისი შინაგანი თვისებებით მსოფლიური".
"ქართულს,.. ჩემთვის ყოველ ეჭვგარეშეა, ფრიადი პატივისცემა და ჩვენთვის ახლა წარმოუდგენელი დიდება მოელის მეცნიერებაში. მაშინ , მე მწამს, მოზარდ თაობას, პაწაწინა და მოზრდილ ქართველ ვაჟებსა და ქალებს მათი სამშობლოს მოტრფიალე დედები, მამები და ბიძები მეტის გულწრფელობით ნამდვილი გულის სიღრმიდან ეტყვიან: "პატივი ეც დედაენასა შენსა", თან უფრო გამარჯვებული ჩაგონებით ზე დასძენენ: "და ისწავლიდე მას და ყოველთა მისთა მეცნიერულად და კეთილი გეყოს შენ".
"ადამიანი კვდება ინდივიდუალურად სომატური სიკვდილით, მაგრამ არ კვდება საზოგადოებრივად; თავისი ქცევითა შემოქმედებით ის გადადის ცოცხალ გარემოში _ საზოგადოებრიობაში და განაგრძობს სიცოცხლეს მათში, ვინც ცოცხალი რჩება, თუ მართლაც ჭეშმარტად ცოცხლობდა სიცოცხლეში და არ მიემგვანებოდა მკვდარს, ცოცხალი კოლექტივი მკვდრეთით აღადგენს გარდაცვალებულთ", _ წერდა ნიკო მარი.
ამონარიდი შოთა ძიძიგურის წიგნიდან "ნიკო მარი _ქართული კულტურის მკვლევარი"
("საქართველოს მეცნიერებათა აკადემია", 1965 წ)
