გურიის აბორიგენულ ვაზის ჯიშებს შორის ჩხავერი განსაკუთრებით გამორჩეულია, როგორც მაღალხარისხოვანი პროდუქციის მომცემი ჯიში.
ფილოქსერისა და სოკოვან დაავადებათა შემოჭრამდე, იგი მასიურად იყო გავრცელებული მაღლარების სახით თითქმის მთელ გურიაში, აგრეთვე, აჭარაში (განსაკუთრებით ქედაში), იმერეთში (ვანის რაიონი), მოგვიანებით, აფხაზეთშიც (გუდაუთა).
ადგილობრივი მოსახლეობა მისგან აყენებდა განსაკუთრებული სტუმრებისთვის განკუთვნილ საუცხოო ღვინოს.
სამეურნეო დანიშნულებით, ჩხავერი მაღალხარისხოვანი საღვინე ჯიშია. გამორჩეულია სასუფრე ყურძნადაც. მისი მარცვლები არც ვაზზე დატოვებული და არც დაკრეფილი, გადამწიფების ან შენახვის შემთხვევაშიც კი სრულებით არ ჭკნება, რაც საერთოდ იშვიათობას წარმოადგენს სხვა, მასზე უფრო ცნობილ სასუფრე ჯიშებშიც კი.
ჩხავერი საშუალო მოსავლიანია, ახასიათებს მერყევი მოსავლიანობა, განსაკუთრებით, მაღლარებზე. საშუალო საჰექტარო მოსავლიანობა 55-დან 80 ცენტნერამდეა (გუდაუთის რაიონში 100-120 ცენტნერებსაც აღწევს, მაგრამ ხარისხი შედარებით დაბალია).
სოკოვან დაავადებათა მიმართ მეტად სუსტია. განსაკუთრებით ზიანდება ჭრაქით და ნაცრით. ასევე, ფილოქსერის მიმართ სუსტად გამძლეა. მასზე საკმაოდ მოქმედებს ეკოლოგიური პირობებიც.
მიუხედავად ყოველივე ამისა, ჩხავერის პროდუქცია იმდენად მაღალხარისხოვანია, რომ გაწეულ შრომას მრავალგზის ანაზღაურებს.
მეტად საგვიანო პერიოდისაა. მწიფდება ნოემბრის მეორე ნახევარში (უფრო _ მესამე დეკადაში). იყო შემთხვევები, როცა ჩვენი წინაპრები მას დეკემბერშიც კი კრეფდნენ და მაღლარ ვაზზე (ხეებზე) კრეფის დროს გიდლის გამოცვლის შუალედებში მკრეფავებს კეცით ან თიხის ჭურჭლით ნაღვერდალს აწვდიდნენ გასათბობად.
მტევანი საშუალო ზომისაა, ცილინდრულ-კონუსისებრი, ხშირად ფრთიანიც, მეჩხერი ან საშუალო სიმკვრივის. მტევნის საშუალო წონა 133 გრამია, დიდი მტევნის წონა კი 252 გრამი.
მარცვალი მუქი წითელი ვარდისფერი იერით, საშუალო ზომის ან საშუალოზე მცირე, თითქმის მრგვალია. საკმაოდ სქელკანიანი, ხორციანი, წვნიანი და ტკბილი, მისთვის დამახასიათებელი სასიამოვნო გემოთი.
წვენის გამოსავლიანობა _ 77,4%, ტკბილის შაქრიანობა _ 19,5-21,0 %, საერთო მჟავიანობა _ 8,1-9,6%.
აღმოსავლეთ საქართველოში ჩხავერი ერთი თვით ადრე მწიფდება და უფრო მეტი შაქრიანობით ხასიათდება.
ღვინო ძირითადად ღია ვარდისფერია (ჩალისფერიდან მუქ ვარდისფერამდე), მეტად ნაზი, ჰარმონიული, შინაარსიანი, მაღალი გემური თვისებების მქონე, ალკოჰოლისა და მჟავიანობის ნორმალური, ერთმანეთთან კარგად შეხამებული შემცველობით.
ვაზზე დატოვებული ყურძენი დეკემბრის ბოლომდე ძლებს, დაკრეფილი კი ადრე გაზაფხულამდე ინახება დაუჭკნობლად!
ჩხავერისგან, გარდა სუფრის მშრალი ღვინისა, რომელიც თავისთავად საუკეთესოა _ “უკეთესს რას დალევს კაცი”, საქართველოში ქარხნული წესით იწარმოება ბუნებრივი სიტკბოს შემცვლელი ნახევრდატკბილი მაღალი ხარისხის სუფრის ღვინო.
უნდა ითქვას, რომ ამჟამად, დასავლეთის ქვეყნებში დიდი მოთხოვნილებაა ამ ტიპის ღვინოებზე, რომლებსაც ნახევრადმშრალი (0,5-3,0% შაქრის შემცვლელობით) და ნახევრადტკბილი (3,1-8,0 % შაქრის შემცვლელობით) ეწოდებათ. მაგალითად, გერმანიაში ღვინის წარმოების მოცულობაში ამ ტიპის ღვინოების ხვედრითი წილი 80%-მდეა.
ჩხავერის ნახევრადტკბილ ღვინოს, რომელიც საქართველოში 1934 წლიდან იწარმოება, სხვადასხვა კონკურსებზე და ფესტივალებზე მიღებული აქვს 1 ოქროს, 4 ვერცხლის და 1 ბრინჯაოს მედალი. იგი ერთ-ერთია ამ ტიპის იმ 8 ღვინოდან, რომლებიც მსოფლიოში საუკეთესოებადაა აღიარებული. ესენია: ხვანჭკარა, ჩხავერი, ოჯალეში (საქართველო), შატო-იკემი, ბარზაკი (საფრანგეთი), აუსლეზე, შტეპლეზე (გერმანია), ტოკაის თვითნაბადი (უნგრეთი).
ასევე, საქართველოში, ქარხნული წესით, მისგან მზადდება ბუნებრივი ცქრიალა ღვინო “ჩხავერი” (“ჩქეფად”).
მათ, ვინც ოჯახის პირობებში აყენებს ღვინოს, გვინდა შევახსენოთ, რომ ყველა მაღალი ხარისხის ღვინო საჭიროებს დროულ და საჭირო რაოდენობით გადაღებას: პირველ წელს _ სამჯერ, შემდეგ კი წელიწადში ერთხელ. ასევე, დაძველებას ანუ გაუნძრევლად შენახვას სარდაფის პირობებში, სადაც ტემპერატურა შედარებით სტაბილურია და არ აღემატება 15 გრადუსს, მინიმუმ, ერთი წლით მაინც.
ჩხავერი, როგორც განსაკუთრებით მაღალხარისხოვანი ღვინო, ამ მოთხოვნების შესრულებას განსაკუთრებით მოითხოვს, თორემ ახალი ჩხავერის ღვინო (პირველ წელს მაინც) ერთი ჩვეულებრივი კარგი ღვინოა, ხოლო არაჩვეულებრივი იგი სწორედ დაძველების შედეგად ხდება.
ჩხავერს თავისი სიტყვა ჯერ ბოლომდე არ უთქვამს. წინაა მრავალი კონკურსი, ფესტივალი, აღიარება.
სტალინის მეხოტბე ნამდვილად არ ვარ, მაგრამ ისტორიული ფაქტია: ეს დიდი პიროვნება ჩხავერის ღვინოს გამორჩევით მიირთმევდა. ამისთვის შეიქმნა 1929 წელს, ადგილის გულდასმით შერჩევის შედეგად, ბახვის ჩხავერის სპეციალიზირებული საბჭოთა მეურნეობა. ასეთივე მეურნეობა არსებობდა საჭამიასერში. გურული კაცის საზრიანობამ და შრომისმოყვარეობამ, მადლიანმა მიწამ და კეთილშეზავებულმა კლიმატმა შექმნეს მსოფლიო მევენახეობის შედევრი _ ჩხავერი, რომლითაც ნებისმიერი ერი იამაყებდა. ამ დონის ვაზის ჯიში საქართველოშიც და გნებავთ, მსოფლიოში თითზე ჩამოსათვლელია.
ჩხავერი გურიის სახეა, ჩვენი სიამაყეა, ჩვენი წინაპრების ხსოვნაა, რომელსაც განსაკუთრებული მოვლა და მოფერება სჭირდება!
