ვინ და როგორ გადახედავს კანონიერ ძალაში შესულ განაჩენებს

ახლად გამოვლენილ გარემოებათა გამო კანონიერ ძალაში შესული განაჩენების გადასინჯვის საფუძვლები ფართოვდება. 

პარლამენტს "სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექში" შესატანი ცვლილებების პროექტი უკვე წარედგინა, რომლის მიხედვით, პროკურორის დადგენილება, მსჯავრდებულის მიმართ სისხლის სამართლის საქმის წარმოების პროცესში მისი რომელიმე უფლების არსებითი დარღვევის შესახებ, განიხილება როგორც ახლად გამოვლენილი გარემოება. ეს კი შემდგომში, შესაძლებელია განაჩენის გადასინჯვის საფუძველი გახდეს. კანონპროექტის მიღების შემთხვევაში, პროკურატურას ეძლევა ახალი საპროცესო მექანიზმი, სააპელაციო სასამართლოს მიმართოს და საქმის გადასინჯვა მოითხოვოს.

კანონპროექტი პარლამენტის იურიდიულ საკითხთა კომიტეტის მიერ არის ინიცირებული და სამუშაო ჯგუფის ფარგლებში მომზადდა, რომელშიც პარლამენტის წევრებთან ერთად, მთავარი პროკურატურის, უზენაესი სასამართლოსა და ადვოკატთა ასოციაციის წარმომადგენლები იყვნენ ჩართულები. 

"ბოლო წლებში განვითარებული პრაქტიკა ცხადყოფს, რომ სისხლის სამართლის მართლმსაჯულების განხორციელებისას, ადგილი ჰქონდა ცალკეული პირების უფლებების ხელყოფის ფაქტებს. ამასთან, კონკრეტულ ფაქტებზე არსებული განაჩენები აფერხებს ცალსახად დარღვეული უფლებების აღდგენის პროცესს. გამოძიებით დადგენილია სამართალწარმოების პროცესში ჩადენილი არაერთი დანაშაულის (ქონების დათმობის მიზნით ფიზიკური თუ ფსიქიკური იძულების, ცეცხლსასროლი იარაღისა თუ ნარკოტიკული საშუალების უკანონოდ ჩადების) ფაქტი, თუმცა დიდი დროის გავლის გამო მტკიცებულებათა მოპოვების შეუძლებლობის და ასევე ისეთი ფაქტორების არსებობის გამო, როგორიცაა: საბუთების დაკარგვა ან განადგურება, გარდაცვალება, დაზარალებულის პოზიციის შეცვლა, დაზარალებულთან შერიგება და ა.შ. ხშირად ვერ ხერხდება დანაშაულის ჩამდენი კონკრეტული პირების გამოვლენა. აქედან გამომდინარე, ვერ ხერხდება სამართალწარმოების პროცესში დანაშაულის ჩამდენი პირების მიმართ საქმეების სასამართლოში წარმართვა და განაჩენით მათი ქმედებების შეფასება. თავის მხრივ, "სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის" მოქმედი რედაქცია, შეუძლებელს ხდის მართლმსაჯულებაში არსებული აშკარა ხარვეზების აღმოფხვრას. სასამართლო მოკლებულია შესაძლებლობას, ახალი განაჩენის არარსებობის პირობებში, იმსჯელოს პირის ცალსახად შელახული უფლების აღდგენაზე", _ აღნიშნულია პროექტის განმარტებით ბარათში.

"ჩვენ მოვძებნეთ ფორმულა, როცა ისევ სასამართლო შეამოწმებს ამ ამბავს, მაგრამ არა ცალკე არამედ სხვა მტკიცებულებებთან ერთად. თუ მოსამართლეს შეექმნება რწმენა, რომ პროკურატურის მიერ დადგენილი ადამიანის უფლებების არსებითად დარღვევა, როგორც ფაქტი და სხვა მტკიცებულებები, რომელიც საქმეში არის, ერთობლივად შეიძლება იყოს განაჩენის სრულად ან ნაწილობრივ შეცვლის საფუძველი, ისევ სასამართლო მიიღებს გადაწყვეტილებას. ამ შემთხვევაში ეს მიდის პირდაპირ სააპელაციო სასამართლოში, რაც ჩვენი მოქალაქეებისთვის აჩქარებს და ამარტივებს პროცესს", _ აცხადებს "ქართული ოცნების" წევრი ზაქარია ქუცნაშვილი.

პარლამენტის ფრაქცია "რესპუბლიკელების" წევრის, ვახტანგ ხმალაძის თქმით კი,  "ეს მიდგომა საშუალებას მოგვცემს, თავი დავიზღვიოთ დაუსაბუთებელი საჩივრებისგან და, მეორე მხრივ, თუკი პირის უფლებები იყო შელახული, აღდგეს ამ პირის უფლებები და მის მიმართ  სამართალმა იზეიმოს".

პარლამენტის ადამიანის უფლებათა დაცვის კომიტეტის თავმჯდომარე ეკა ბესელია ამბობს, რომ ინიციატივის ძირითადი მიზანი  კონკრეტულ საქეებზე შედეგის დადგომის გაადვილებაა.

"ცვლილებებზე მუშაობა გასულ წელს დავიწყეთ უწყებებთან ერთად. ჩართული იყო სასამართლო, პროკურატურა, იუსტიციის სამინისტრო. მიზანია, ვისაც ქონება უნდა დროულად დაუბრუნდეს, დაუბრუნდეს; ვისი განაჩენიც უნდა გაუქმნდეს, იქ იყოს მოქნილი მექანიზმი", _ აღნიშნავს ბესელია.

რაც შეეხება პოლიტპატიმრების საქმეების გადახედვას, მისი თქმით, ეს ახლად გამოვლენილ გარემოებებს ცალკე პუნქტად უნდა დაემატოს.

"ეს ცვლილებაც მომზადებულია და იმედი მაქვს მისი მიღება მოესწრება. კოლეგებს ექნებათ სოლიდარობა და მხარდაჭერა ამის მიმართ. ძალიან ბევრი ადამიანი დაზარადლა და ყველაზე მეტად ეს მაწუხებს. ეს საკითხი ლოდივით მაწევს და მამძიმებს. გვინდა ეტაპობრივად კიდევ მეტი გარანტიები შევქმნათ, კიდევ უფრო შორს წავიდეთ და დავეხმაროთ ამ ადამიანებს. წლების განმავლობაში დაგროვებული პრობლემების რაოდენობა ძალიან დიდია", _ აღნიშნავს ბესელია.

გარდა ამისა, პოლიტპატიმართა საქმეებთან დაკავშირებით, ბესელია განმარტავს, რომ ინიციატივის თანახმად, მათი საქმეების გადახედვის საფუძველი პარლამენტის მიერ 2012 წელს გამოცემული ამნისტიის აქტი იქნება.

"ვფიქრობთ, პარლამენტის გადაწყვეტილება იყოს განაჩენების გადახედვის საფუძველი პოლიტპატიმრებთან დაკავშირებით. პოზიციები ჯერდებოდა მთელი ამ ხნის განმავლობაში უწყებებთან. კანონპროექტის ინიცირების შემდეგ საჭიროა ამ ცვლილებებს მხარდაჭერა ჰქონდეს", _ ამბობს ბესელია.

კითხვაზე: კოლეგა პროკურორების წინააღმდეგ დადგენილებას რამდენად გამოსცემენ ახლანდელი პროკურორები საქმის ახლად გამოვლენილ გარემოებად რომ ჩაითვალოს, ბესელია პასუხობს:

"სწორედ ამიტომ შეიქმნა პროკურატურაში ახალი დეპარტამენტი, რომელშიც არცერთი ძველი პროკურორი არ არის. ახალი კადრები იყო შერჩეული, რომლებსაც არცერთ ძველ საქმესთან შეხება არ ჰქონდათ. ეს არ არის დიდი რესურსი ადამიანური თვალსაზრისით, თუმცა, დაზღვევა მაინც გათვალისწინებულია. ვცდილობთ დეპარტამენტის გაფართოებას, რადგან ბევრი საქმეა, რომელიც გადასინჯვას, გადახედვას და გამოძიებას ელოდება. მათ შორის არის წამების და არაადამინური მოპყრობის საქმეები. ბევრი ძველი პროკურორია დღეს უწყებაში დარჩენილი და ეს უწყების გამოწვევაა, მაგრამ ახალი დეპარტამენტი ამ რისკებისგან დაზღვეულია. სწორედ ამ ნიშნით შეირჩნენ ეს ადამიანები, რომლებსაც არ ჰქონდათ ინტერესთა კონფლიქტი", _ განაცხადა ბესელიამ გადაცემა 2030-ში ჩართვისას.

თუმცა, უფლებადამცველი ნანა კაკაბაძე ამბობს, რომ პოლიტპატიმართა საქმეების გადახედვა ცალკე უნდა მოხდეს და არა ყველა იმ საქმესთან ერთად, რომელსაც პროკურატურის ახალი დეპარტამენტი განიხილავს.

"2012 წელს იყო თანხმობა პარლამენტისგან, რომ პოლიტპატიმართა საქმეები გადაიხედებოდა, მეოთხე წელი გადის და მსჯელობის საგნად ახლა გახდა ეს თემა, რომ პოლიტპატიმართა საქმეები გადახედილიყო. დღეს საქმეების ზოგად გადახედვაზეა საუბარი, თუმცა არ არის საუბარი იმაზე რომ პოლიტპატიმართა საქმეები გადაიხედოს არა კონკრეტული პროკურორის ვიზირებით, არამედ პარლამენტის მიერ გამოცემული ამნისტიის აქტით.

ჩემი აზრით, სისხლის სამართლის საპორცესო კოდექსის 310-ე მუხლში უნდა შევიდეს შესწორება, რომ პოლიტპატიმართა საქმეები გადაიხედოს და ახლადაღმოჩენილ გარემოება პოლიტპატიმრის სტატუსი იყოს. თუმცა, ის პროკურორები, რომლებიც მათ საქმეებში მონაწილეობდნენ, დღეს ისევ პროკურატურაში არიან, ან უფრო მაღალი თანამდებობები უჭირავთ, ამიტომ არსებობს სერიოზული ეჭვი, რომ საქმეების მიმართ მათ ობიექტური შეფასება არ ექნებათ", _ აღნიშნავს კაკაბაძე.

ცნობისთვის, დღეს მოქმედი სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსით" განაჩენი ახლად გამოვლენილ გარემოებათა გამო გადაისინჯება, თუ:

ა) სასამართლოს კანონიერ ძალაში შესული განაჩენით დადგენილია, რომ ყალბია მტკიცებულება, რომელიც საფუძვლად დაედო გადასასინჯ განაჩენს;

ბ) არსებობს გარემოება, რომელიც მოწმობს სასამართლოს კანონიერ ძალაში შესული განაჩენის დამდგენი სასამართლოს უკანონო შემადგენლობას ან იმ მტკიცებულების დაუშვებლობას, რომელიც საფუძვლად დაედო გადასასინჯ განაჩენს;

გ) სასამართლოს კანონიერ ძალაში შესული განაჩენით დადგენილია, რომ მოსამართლემ, პროკურორმა, გამომძიებელმა, ნაფიცმა მსაჯულმა ან ნაფიცი მსაჯულის მიმართ სხვა პირმა ამ საქმესთან დაკავშირებით ჩაიდინა დანაშაული;

დ) არსებობს საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილება, რომელმაც არაკონსტიტუციურად ცნო ამ საქმეში გამოყენებული სისხლის სამართლის კანონი;

ე) არსებობს ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილება (განჩინება), რომელმაც დაადგინა ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის ევროპული კონვენციის ან მისი ოქმების დარღვევა ამ საქმესთან დაკავშირებით, და გადასასინჯი განაჩენი ამ დარღვევას ეფუძნება;

ე1) არსებობს გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის ადამიანის უფლებათა კომიტეტის, ქალთა წინააღმდეგ დისკრიმინაციის ყველა ფორმის აღმოფხვრის კომიტეტის, წამების წინააღმდეგ კომიტეტის ან რასობრივი დისკრიმინაციის აღმოფხვრის კომიტეტის (შემდგომ − კომიტეტი) გადაწყვეტილება, რომლითაც ამ საქმესთან დაკავშირებით დადგენილ იქნა კომიტეტის დამაარსებელი კონვენციის დარღვევა, და გადასასინჯი განაჩენი ამ დარღვევას ეფუძნება;

ვ) ახალი კანონი აუქმებს ან ამსუბუქებს სისხლისსამართლებრივ პასუხისმგებლობას იმ ქმედებისათვის, რომლის ჩადენისთვისაც პირს გადასასინჯი განაჩენით მსჯავრი დაედო;

ზ) წარდგენილია ახალი ფაქტი ან მტკიცებულება, რომელიც გადასასინჯი განაჩენის გამოტანის დროს არ იყო ცნობილი და თავისთავად თუ სხვა დადგენილ გარემოებასთან ერთად ამტკიცებს მსჯავრდებულის უდანაშაულობას ან მის მიერ იმ დანაშაულზე უფრო მსუბუქი ან უფრო მძიმე დანაშაულის ჩადენას, რომლისთვისაც მას მსჯავრი დაედო, აგრეთვე ამტკიცებს გამართლებულის ბრალეულობას ან დანაშაულის იმ პირის მიერ ჩადენას, რომლის მიმართაც სისხლისსამართლებრივი დევნა შეწყვეტილი იყო;

თ) არსებობს სააპელაციო სასამართლოს განჩინება, რომელმაც უკანონოდ ცნო ის ფარული საგამოძიებო მოქმედება, რომლის შედეგად მოპოვებული მტკიცებულება საფუძვლად დაედო განაჩენს.

უნდა აღინიშნოს ისიც, რომ დღეს მოქმედი კანონმდებლობით, ახლად გამოვლენილ გარემოებათა გამო განაჩენის გადასინჯვის შუამდგომლობა წერილობით შეაქვთ სააპელაციო სასამართლოში განსჯადობის მიხედვით.

2. ახლად გამოვლენილ გარემოებათა გამო განაჩენის გადასინჯვის თაობაზე შუამდგომლობის დაყენების უფლება აქვს პროკურორს, მსჯავრდებულს ან/და მის ადვოკატს, ხოლო მსჯავრდებულის გარდაცვალების შემთხვევაში – მის კანონიერ მემკვიდრეს ან/და მის ადვოკატს.

3. შუამდგომლობაში უნდა აღინიშნოს განაჩენის გადასინჯვის საფუძველი და მტკიცებულებები.

4. შუამდგომლობის დაყენება არ აჩერებს განაჩენის აღსრულებას.