საავტორო უფლებები, როგორც სამართლებრივი მოვლენა, ერთიანად არ შექმნილა. მას ხანგრძლივი ევოლუციის პროცესი დასჭირდა. საავტორო უფლებების წარმოქმნის თაობაზე დღესაც მრავალი აზრი არსებობს, თუმცა შევჩერდებით ყველაზე ცნობილ ფაქტებზე და გაგაცნობთ საავტორო უფლებების, ამ ძალზე მნიშვნელოვანი სამართლებრივი მოვლენის, შექმნისა და განვითარების ისტორიას.
საავტორო უფლებების ჩანასახი, შეიძლება ითქვას, ანტიკურ პერიოდშიც კი არსებობდა და ძირითადად ლიტერატურულ პლაგიატთან ბრძოლის სახე ჰქონდა. თუმცა ეს მცდელობა უფრო ეპიზოდური ხასიათისა გახლდათ და მხოლოდ ცალკეულ კულტურებზე ვრცელდებოდა.
მაშინ მეცნიერთა და ხელოვანთა წარმოდგენაში მათი ნაშრომები შემოქმედებით საქმიანობად არ აღიქმებოდა. ისინი თვლიდნენ, რომ მხოლოდ საღმრთო ცოდნის “გამტარებად” ევლინებოდნენ სამყაროს და საკუთარ “უნარს” შესაძლებლობების ფარგლებში გადმოსცემდენ. ამდენად, საკუთარ ნაწარმოებებზე უფლებების მოპოვების მცდელობაზე საუბარი სრულიად მიუღებელი და წარმოუდგენელიც კი იყო.
“განა შესაძლებელია წამოჭრილიყო საკითხი საავტორო უფლებების შესახებ, როცა გადამწერის შრომა უფრო მეტად ფასობდა, ვიდრე თავად ავტორისა?” – წერდა მკვლევარი მარტენსი (1905).
მკვლევარი კანტოროვიჩი (1916) კი აღნიშნავდა, რომ “...არსებობდა არა ლიტერატურული საკუთრება, არამედ საკუთრება ლიტერატურული ნაწარმოების ყოველ ცალკეულ ეგზემპლარზე, მანუსკრიპტზე, როგორც განსხეულებულ საგანზე, რომელსაც ღირებულება ჰქონდა როგორც ნივთს და არა როგორც აზრობრივი შინაარსის მატარებელს”.
საავტორო უფლებების წარმოქმნის ისტორიას მთელს მსოფლიოში წიგნის ბეჭდვას უკავშირებენ. ამ გამოგონებას უდიდესი მნიშვნელობა ჰქონდა კაცობრიობის განვითარების თვალსაზრისით. ტირაჟებით ბეჭდვა გახდა მართლაც რომ მასობრივი და არცთუ ძვირი წარმოება. წიგნები, რომლებიც მანამდე თითო ეგზემპლარად არსებობდა, ძვირი იყო და მხოლოდ რჩეულთ მიუწვდებოდათ ხელი.
ტირაჟირების წყალობით კი წიგნები ფართოდ გავრცელდა
“…მისმა განსაკუთრებულმა პროდუქტულობამ საშუალება მისცა ცოდნისა და სიბრძნის საუნჯეს წყვდიადიდან გამონთავი-სუფლებულიყო, სამყარო გაემდიდრებინა და გაენათლებინა,” – წერდა წიგნის ბეჭდვის შესახებ თავის ქრონიკებში გერმანელი მწერალი ვერნერ როლევინკი (1474წ).
საავტორო უფლებებთან მიმართებაში წიგნის ბეჭდვას დადებითთან ერთად ნეგატიური მხარეებიც გააჩნდა. მაგალი-თად, ავტორი მნიშვნელოვან რესურსს ხარჯავდა წიგნის დაწერასა და პირველი ეგზემპლარის შექმნაზე, გამომცემელი – ტექსტის კორექტურაზე, ლეგალური ტირაჟის დამზადებასა და რეკლამაზე, არაკეთილსინდისიერ გამომცემელს კი მინიმალური ძალისხმევითა და დანახარჯებით თავისუფლად შეეძლო დამატებითი ტირაჟის დაბეჭდვა და არც თუ ცუდი შემოსავლის მიღება. ასეთი არალეგალური ტირაჟი სერიოზულ ზიანს აყენებდა გამომცემლებსა და ავტორებს, ზოგჯერ მორალურ ზარალსაც კი, როცა არაკეთილსინდისიერ გამომცემელს ავტორის სახელით გარკვეული ცვლილებები და შესწორებები შეჰქონდა ორიგინალის ტექსტში ან საერთოდ ითვისებდა ნაწარმოებს და საკუთარ შემოქმედებად ასაღებდა.
1525 წელს მარტინ ლუთერი ერთ-ერთი ნაწარმოების წინასიტყვაობაში (“განმარტება მოციქულთა წერილისა და სახარებისა ფილიპეს მარხვიდან აღდგომამდე”) სასტიკად კიცხავდა გამომცემლებს:
“თქვენ ძარცვავთ ერთი მეორეს, იპარავთ სხვისას და რყვნით ერთმანეთს. ნუთუ ქუჩის ავაზაკებად იქეცით? ნუთუ ფიქრობთ, რომ უფალი დაგლოცავთ ასეთი ბოროტი ქმედებებისა და ხრიკებისათვის?”.
ასეთი ფაქტებიდან გამომდინარე თავდაპირველად გამომცემლები საკუთარი ინტერესების დასაცავად გამოდიოდნენ და მმართველებისგან ითხოვდნენ სიგელს (ან, როგორც მეფის ინგლისში – პრივილეგიებს), რომელიც ფაქტობრივად ბეჭდვაზე ექსკლუზიურ უფლებას ანიჭებდა მათ, მაგრამ ნებისმიერ შემთხვევაში, ასეთი სიგელები თუ პრივილეგიები დაკანონებელი იურიდიული მექანიზმების გარეშე ვერ იქნებოდა ეფექტიანი. ისტორიული წყაროები განსხვავებულ ცნობებს გვაწვდის პრივილეგიების პირველობაზე.
მაგალითად, პირველწყარო კლუბერი აღნიშნავს, რომ პირველი პრივილეგია გაცემულ იქნა 1489 წელს, მაგრამ რომელ თხზულებაზე – არ სახელდება. პუნზერი მიუთითებს, რომ პირველი პრივილეგია გაიცა ციცერონის ეპისტოლეზე 1469 წელს. პოუილეტი თვლიდა, რომ პირველი პრივილეგიის მფლობელი იყო ვენეციის სენატის ტიპოგრაფისტი ალდი, რომელმაც არისტოტელეს თხზულებები გამოსცა.
სამეფოში, რომელიც აერთიანებდა ინგლისსა და შოტლანდიას, გამომცემლებს შორის წარმოიქმნა სერიოზული დაპირისპირება, ძირითადად შოტლანდიელებსა და ინგლისელებს შორის. სიტუაცია მოითხოვდა სამეფო კარის ჩარევას და 1710 წლის 10 აპრილს დედოფალმა ანამ გამოსცა პირველი საკანონმდებლო აქტი საავტორო უფლებების დარგში. ეს დოკუმენტი დედოფალ ანას სტატუტითაა ცნობილი. სტატუტი იცავდა წიგნის, რუქებისა და ნახაზების ავტორებს არასანქცირებული კოპირებისაგან.
ამ დოკუმენტით გათვალისწინებული იყო ნაწარმოების ფასიანი რეგისტრაცია, რომლის გარეშეც ნაწარმოები საზოგადოების კუთვნილებად ითვლებოდა და კანონით არ იყო დაცული. დარეგისტრირებულ ნაწარმოებებზე მოქმედებდა დაცვა (ანუ ბეჭდვაზე ექსკლუზიური უფლება) 14 წლის მანძილზე. ამ ვადის ამოწურვის შემდეგ ავტორის სურვილისა და თანხმობის შემთხვევაში არსებობდა საავტორო უფლების კიდევ 14 წლით გაგრძელდების შესაძლებლობა.
შემდეგ კი ნაწარმოები საზოგადოების კუთვნილება ხდებოდა. ამასთან ერთად, შემოღებული იყო რეგისტრირებული ნაწარმოების ეგზემპლარების სამეფო ბიბლიოთეკაში გადაცემის ვალდებულება. აღსანიშნავია, რომ ამავე წელს, პირველად, ლიტერატორმა ჯონ ბერიმ დაიცვა თავისი წიგნი “ფილადელფიური გამოთქმების წიგნი”. ანას სტატუტმა ასევე აამუშავა ანტიმონოპოლიური მექანიზმი, რომლის საშუალებითაც დავების დროს სასამართლო წესით მოიპოვებოდა დაბეჭდილი ნაწარმოებების ღირებულების განსაზღვრის უფლება. ეს იმ შემთხვევაში, თუ არსებობდა ეჭვი, რომ ბეჭდვაზე განსაკუთრებული უფლების მინიჭების წყალობით წიგნის ფასი ზედმეტად იყო გაზრდილი.
პირველი ხმაურიანი პროცესი საავტორო უფლებების შესახებ გაიმართა 1841 წელს. სასამართლომ დამნაშავედ სცნო არქივისტი, რომელმაც თავის ჟურნალში თვითნებურად გამოაქვეყნა აშშ-ს პირველი პრეზიდენტის ჯორჯ ვაშინგტონის წერილები. ამგვარად პირველად გამყარდა საავტორო სამართლის ფუძემდებლური პრინციპი – “კოპირაიტი”. ეს სიახლე ინგლისიდან ძალიან სწრაფად სხვა ქვეყნებშიც გავრცელდა.
1791 და 1793 წლებში საფრანგეთში შემოღებულ იყო ორი კანონი, რომელიც იძლეოდა უფლებების დაცვის გარანტიას ლიტერატურულ, დრამატულ, მუსიკალურ, სახვით შემოქმედებითი საქმიანობის შედეგზე. შემდეგ, XVIII საუკუნის ბოლოს და XIX საუკუნის დასაწყისში, მსგავსი საკანონმდებლო აქტები მრავალმა ევროპულმა სახელმწიფომ მიიღო. 1828 წელს საავტორო უფლების ცნებამ შეაღწია რუსეთშიც.
მომდევნო პერიოდებში სხვადასხვა ქვეყნის საავტორო სამართალში გაჩნდა ახალი ობიექტების დაცვის ნორმატიული აქტები, რომლებიც ითვალისწინებდა კინოფილმების, ფოტონამუშვრების, არქიტექტურული პროექტების, კომპიუტერული გრაფიკის, სამხატვრო დადგმებისა თუ წარმოდგენების, ფონოგრამებისა და სხვა ობიექტების დაცვას.
1886წ. საავტორო უფლებების სამართლებრივმა რეგულირებამ საერთო ევროპული ხასიათი მიიღო. საავტორო უფლებების რეგისტრაციის ერთიანი პროცედურის მიზნით ხელი მოეწერა ბერნის კონვენციას. ეს იყო პირველი საერთაშორისო შეთანხმება საავტორო უფლებების დაცვის შესახებ. აღნიშნული კონვენციის მიზანი გახლდათ სხვადასხვა სახელმწიფოების საავტორო უფლებების ურთიერთაღიარების უზრუნველყოფა და მათ დასაცავად საერთაშორისო ნორმების დადგენა.
შემდგომში ამ კონვენციას არაერთხელ გადახედეს და შეავსეს. მაგალითად, 1908 წელს საავტორო უფლებების მოქმედების ვადა გაიზარდა 50 წლით ავტორის გარდაცვალებიდან. ფაქტობრივად ბერნის კონვენციის ხელმოწერით დაიწყო საავტორო უფლებების დაცვის საერთაშორისო პერიოდი. ხელი მოეწერა ასევე სხვა სართაშორისო კონვენციებს, რომლებიც მიმართული იყო საავტორო უფლებების ცალკეული პრობლემების საერთაშორისო რეგულირებისაკენ.
საერთაშორისო დონეზე საავტორო უფლებების დაცვა იტვირთა იუნესკოს ორგანიზაციამ. 1952 წელს ხელი მოეწერა ჟენევის კონვენციას. ეს კონვენცია არ ცვლიდა ბერნის კონვენციას, ის ბერნის კონვენციაზე უფრო პრიორიტეტულად მიიჩნევდა ნაციონალური რეჟიმის პრინციპს, რაც ხელს უწყობდა განსხვავებული საავტორო უფლებების სისტემათა მქონე ქვეყნების გაერთიანებას. დღესდღეობით კონვენციაში 80 სახელმწიფოზე მეტი ქვეყანა მონაწილეობს.
ბერნის კონვენციის გამოხმაურებას წარმოადგენდა 1887 წელს საავტორო უფლებების ნორმების გაერთიანება რუსეთის იმპერიის კანონთა კრებულში. იმ პერიოდში საქართველო რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში შედიოდა და საავტორო უფლებაც ნორმატიულად რუსეთის კანონებით რეგულირდებო-და. ხანგრძლივი პერიოდის მანძილზე რუსეთში შენარჩუნებული იყო სახელმწიფოს მონოპოლია წიგნის გამოცემასა და ვაჭრობაზე.
შემდგომში წიგნის გამოცემასთან დაკავშირებული საავტორო უფლებების საკითხს ცენზურის ნორმები არეგულირებდა. “ცენზურის წესდება” /22.04.1828/ შეიცავდა ნაწილს “შემოქმედთა და წიგნის გამომცემელთა შესახებ”, რომელიც სიცოცხლეში ავტორებს განსაკუთრებულ უფლებას ანიჭებდა, გარდაცვალების შემდეგ კი მემკვიდრეებს 25 წლის განმავლობაში უნარჩუნებდა ამ უფლებას. შემდგომში ეს ვადა 35 წლამდე გაიზარდა.
აღნიშნული კანონი ფაქტობრივად პირველი ნორმატიული აქტი იყო საავტორო უფლებების შესახებ რუსეთისათვის და, შესაბამისად, იმ დროს რუსეთში კანონი – “დებულება შემოქმედთა უფლებების შესახებ”, სადაც განსაზღვრული იყო კონტრაფაქტულობის ცნება და მასზე დაკისრებული პასუხისმგებლობის საკითხები. ამის შემდეგ შეიქმნა სახელშეკრულებო დოკუმენტების ფორმები, გაიზარდა საავტორო ჰონორარები.
1911 წელს მიღებულ იქნა კიდევ ერთი კანონი ”დებულება საავტორო უფლებების შესახებ”. ახალი კანონი მუშავდებოდა საუკეთესო დასავლეთევროპული კანონმდებლობების გათვალისწინებითა და გამოყენებით. ამ დებულებით მნიშვნელოვანი ნაბიჯი გადაიდგა რუსეთის იმპერიაში საავტორო უფლებების განვითარების თვალსაზრისით. თუმცა, ამასთან უნდა აღინიშნოს, რომ რუსეთის ავტორთა უფლებები სრულად არ მოიცავდა ბერნის კონვენციის წევრი ქვეყნების ავტორთა უფლებებს.
რუსეთი ჩამორჩებოდა სხვა ქვეყნებს საერთაშორისო შეთანხმებებში მონაწილეობით, ამიტომ რუსეთში მოქმედი საავტორო უფლებები ვრცელდებოდა მხოლოდ მის ტერიტორიაზე.
1917 წლის ოქტომბრის რევოლუციამ გააუქმა კერძო გამომცემლობები, ხოლო საგამომცემლო საქმიანობის მონოპო-ლისტის ფუნქცია იტვირთა სახელმწიფომ. მხარი დაუჭირეს და წაახალისეს სოციალისტური, პროლეტარული ნაწარმოებების ავტორები, მათი ნაწარმოებები დიდი ტირაჟით იბეჭდებოდა, მათ ეძლეოდათ იმ დროისათვის მაღალი ჰონორარები. 30.01.1925 წელს გამოვიდა საბჭოთა სახელმწიფოს პირველი ნორმატიული აქტი საავტორო უფლებებთან დაკავშირებით – “საავტორო უფლებების საფუძვლების შესახებ”, რომელიც ამკვიდრებდა საავტორო ჰონორარის მყარ ნიხრებს.
საბჭოთა რესპუბლიკებმა თავად დაიწყეს საავტორო უფლებებთან მიმართებაში კანონების მიღება. ყველა რესპუბლიკამ, მათ შორის საქართველომაც, მიიღო სამოქალაქო კოდექსი, რომლის 4 ნაწილი ეხებოდა საავტორო უფლებებს.
საქართველოს დამოუკიდებლობის მიღების შემდეგ 1997 წელს ახალ სამოქალაქო კოდექსში ცალკე ადგილი დაეთმო საავტორო უფლებებთან დაკავშირებულ მუხლებს, ხოლო 1999 წელს საავტორო უფლებების მარეგულირებელი ნორმები შეცვალა საფუძვლიანი კანონის მიღებამ “საავტორო და მომიჯნავე უფლებების შესახებ”. 2000 წელს ინტელექტუალური საკუთრების სისტემის სხვადასხვა დარგში ერთიანი საკანონმდებლო პოლიტიკის სრულყოფის მიზნით, საქართველოს ინტელექტუალური საკუთრების ეროვნულ ცენტრს “საქპატენტს” შეუერთდა საავტორო უფლებათა სახელმწიფო სააგენტო.
2005 წლის 3 ივნისს და, უფრო მოგვიანებით, 2010 წლის 4 მაისს კანონში ”საავტორო და მომიჯნავე უფლებების შესახებ” შეტანილ იქნა გარკვეული ცვლილებები. აღსანიშნავია, რომ საქართველოში დამოუკიდებლობის აღდგენის შემდეგ ავტორთა და სხვა უფლებამფლობელთა ქონებრივი უფლებების მართვა ხორციელდება კოლექტიურ საფუძვლებზე, რაც გულისხმობს საავტორო გასამრჯელოს აკრება – განაწილების პროცესის წარმართვას შესაბამისი კოლექტიური მართვის საზოგადოების მეშვეობით.
