ოზურგეთის მუნიციპალიტეტის დაბა ანასეულში, ჩაის, სუბტროპიკულ კულტურათა და ჩაის მრეწველობის სამეცნიერო-კვლევით ინსტიტუტში, მეოცე საუკუნის 50-იანი წლებიდან მიმდინარეობდა კვლევა რადიაქტიური იზოტოპების გამოყენებით.
კვლევისას, ძირითადად, გამოიყენებოდა ნახშირბადისა და ფოსფორის რადიაქტიური იზოტოპები. სპეციფიკიდან გამომდინარე, ლაბორატორიისთვის ცალკე შენობა აშენდა _ დასახლებული პუნქტიდან, დაახლოებით, 1 კილომეტრის დაშორებით.
ცდებზე მეცნიერ-მუშაკი იური შუვალოვი მუშაობდა. როგორც მოვიკვლიეთ, ამ ცდების მიზანი იყო, შეესწავლათ მცენარესა და ნიადაგში მიმდინარე ფიზიოლოგიური ცვლილებები შესაძლო ატომური ან ბირთვული დარტყმის შემთხვევაში. ეს იყო შუვალოვის სადოქტორო დისერტაციის თემა, რომელიც მზადდებოდა გრიფით _ "საიდუმლო".
ეს თემა წლების განმავლობაში დახურული იყო _ მანამ, სანამ 2005 წელს "გურია ნიუსმა" არ მოიპოვა დოკუმენტი გრიფით _ "საიდუმლო", რომლის მიხედვითაც, შინაგან საქმეთა იმდროინდელი მინისტრი ვანო მერაბიშვილი ვითარების შესწავლას და შემდგომ რეაგირებას ითხოვდა.
მაღალი საზოგადოებრივი ინტერესიდან გამომდინარე, ჩვენ ეს წერილი გავასაჯაროეთ. წერილს სპეციალისტების გააქტიურება და თემის შესწავლა მოჰყვა. საქმეში პროკურატურაც ჩაერთო და სახალხო დამცველიც. ლაბორატორიის ჩასასვლელში ბეტონის თხელი ფენაც დაასხეს, თუმცა, დღეს მისი კვალიც არ არსებობს. სარდაფში ჩასასვლელი, სადაც კვლევები ტარდებოდა და რადიაციული ნარჩენების შესანახი კონტეინერი ინახებოდა, ახლაც ღიაა. ტერიტორიაზე მხოლოდ ორი ადგილია შეღობილი, წარწერა ღობეზე კი გვამცნობს, რომ იქ რადიაციაა.
ანასეულში რადიაციის ფონის დასადგენად ბოლო კვლევა მიმდინარე წლის ზაფხულში ფიზიკის ინსტიტუტის სპეციალისტებმა ჩაატარეს. კონკრეტულ ციფრებს არ ასაჯაროებენ, თუმცა, გვიდასტურებენ, რომ სამარხიდან რადიაციამ გამოჟონა. ისინი მხოლოდ ორ ადგილს სწავლობენ, თუმცა, რადიაციის წყარო ამ დრომდე ვერ დაადგინეს.
სამაგიეროდ, ჩვენ მივაკვლიეთ ქალბატონს, რომელიც, იური შუვალოვთან ერთად, ლაბორატორიის სარდაფში საიდუმლო კვლევებში მონაწილეობდა _ როზა ანტონოვა ის ადამიანია, რომელიც ზუსტად ფლობს ინფორმაციას, თუ რაზე მუშაობდა მეცნიერი. უფრო მეტიც, ქალბატონმა როზამ ის ადგილებიც გვაჩვენა, სადაც თავად ყრიდა რადიაციულ ნარჩენებს და რომელიც ამ დრომდე შეუსწავლელია:
_ თქვენ პირველები ხართ, ვინც ჩემით დაინტერესდა. ამ წლების განმავლობაში არავინ მოსულა ჩემთან. არ უკითხავთ, რაზე მუშაობდა იური შუვალოვი, სად იყრებოდა რადიაციული ნარჩენები, _ ამბობს ჩვენი რესპონდენტი.
მისივე თქმით, ორმოები, სადაც იგი ნარჩენებს ყრიდა, საბჭოთა კავშირის დროს დაცული იყო:
_ იდეალური მდგომარეობა იყო აქ. ორი ორმო იყო, სადაც ნარჩენებს ვყრიდი. მაშინ ეს ორმოები დახურული და მოწესრიგებული იყო, დღეს კი დაუცველია და, რა თქმა უნდა, ეს საშიშია, ძალიან საშიში! _ გვეუბნება ანტონოვა და წუხს, რომ ადამიანების დაუდევრობის და სახელმწიფოს მხრიდან უყურადღებობის გამო, ტერიტორია, რომელიც წლების წინ საკავშირო მნიშვნელობის ობიექტი იყო, გავერანებულია.
_ როცა ინსტიტუტი დაიშალა და ვითარება შეიცვალა, ყველაფერი მოიპარეს, გაანადგურეს; აქ არსებული ხელსაწყოებიც წაიღეს. ეს ყველაფერი კარგად უნდა იყოს დაცული, ორმოები დახურული და დაბეტონებული, თორემ ცუდი შედეგი მოჰყვება ამ ყველაფერს, _ აღნიშნა ანტონოვამ.
ანტონოვას მონათხრობი ჩვენ აგრარული უნივერსიტეტის ჩაის, სუბტროპიკულ კულტურათა და ჩაის მრეწველობის სამეცნიერო საწარმოო ინსტიტუტის აგროქიმიის და ნიადაგმცოდნეობის განყოფილების ხელმძღვანელს ვალერიან ცანავას გავაცანით. მეცნიერი, რომელიც ამ საკითხზე წლების განმავლობაში მუშაობს, ამბობს, რომ ჩვენ მიერ ნაპოვნი რესპონდენტის ჩვენება კვლევის პროცესს მთლიანად შეცვლის:
_ ამ ტერიტორიაზე კვლევა ახლაც მიდის. ჩვენ დავინტერესდით ამ საკითხით იმდენად, რამდენადაც აღმოჩნდა, რომ სხვადასხვა სარეველა მცენარეები სხვადასხვა ინტენსივობით შეითვისებენ ამ რადიაქტიულ იზოტოპებს. გარდა იმისა, რომ ეს სამეცნიერო ინტერესია, საინტერესოა ისიც, რომ ასეთი მცენარეები აღნუსხული უნდა იყოს, რომ, რეციდივის შემთხვევაში, შეიძლებოდეს ტერიტორიის გათავისუფლება იზოტოპებისგან. იზოტოპებს, როგორც წესი, ნახევრად დაშლის ძალიან ხანგრძლივი _ ათასწლოვანი პერიოდი აქვს. ამიტომ, რა თქმა უნდა, ისეთი მცენარეები უნდა იყოს იქ გაშენებული, რომელიც სპეციალურ სამარხში შეინახება და დაიწვება, _ აღნიშნა ჩვენთან საუბრისას ვალერიან ცანავამ და დასძინა, რომ ახლა გეგმის შედგენის პროცესში არიან.
_ ბატონო ვალერიან, წლების განმავლობაში ამტკიცებდნენ, რომ რადიაციული ნარჩენების შესანახი კონტეინერი მცხეთის სამარხში გადაიტანეს, თუმცა, ამის მტკიცებულება არ არსებობს. ანასეულში კვლევები მას შემდეგ დაიწყო, რაც "გურია ნიუსმა" წერილი გრიფით _ "საიდუმლო", გაასაჯაროვა. 11 წელი გავიდა _ ამ დროის განმავლობაში თუ დადგინდა, რა არის რადიაციის კერა და კონტეინერი ნამდვილად წაღებულია თუ არა?
_ კონტეინერი, რომლითაც გადააქვთ რადიაქტიული იზოტოპები, ტყვიის კაფსულებია. ლაბორატორიის გაძარცვას და ერთ ღამეში განადგურებას პირველი სწორედ კონტეინერები ემსხვერპლა. მაშინ მილიცია და კგბ იყო _ ორივე უწყება ჩავრთეთ ამ საქმეში და დიდი ოპერაცია ჩატარდა _ ნარუჯაში, სამართალდამცველები ერთ-ერთ ოჯახში მაშინ შევიდნენ, როცა ოჯახის უფროსი 7 წლის შვილთან ერთად ამ კონტეინერიდან აკეთებდა საფანტს. ეს კონტეინერები არ არის საშიში, საშიშია ის მცენარეული მასა, რომელიც ჭურჭელში იყო, გადმოყარეს და მოფანტეს ამ ტერიტორიაზე. მასში მოთავსებული მცენარეები რადიაქტიული იყო _ სპეციალურად ამუშავებდნენ მცხეთის რეაქტორზე. ეს მცენარეები, მანამ, სანამ დაშლის პერიოდი მთლიანად არ დამთავრდება, იქნება წყარო. იმედი უნდა ვიქონიოთ, რომ კიდევ მიაგნებენ რაღაც წერტილებს, ყველაზე ახალი და მნიშვნელოვანი კი ის ქალბატონია, რომელსაც თქვენ მიაკვლიეთ _ იგი რადიაციის ახალ კერებს მიუთითებს. მისი სიტყვები უნდა გადამოწმდეს და, რა თქმა უნდა, შესაბამისი ზომები იქნება მიღებული _ საქმის კურსში ჩავაყენებ ფიზიკის ინსტიტუტის სპეციალისტებს და შევთანხმდებით სამომავლო გეგმებზე, _ აღნიშნა ვალერიან ცანავამ.
მეცნიერმა ბოლო დროს გავრცელებულ ხმებზე გაამახვილა ყურადღება, რომლის თანახმადაც, ლაბორატორიის მიმდებარე ტერიტორიაზე არსებულ მიწებს ყიდიან. ცანავას თქმით, სანამ ქალბატონ როზა ანტონოვას მიერ მითითებული ადგილები არ შემოწმდება, მიწების გაყიდვა დაუშვებელია.
_ ბატონო ვალერიან, როგორ ფიქრობთ, რატომ არ დაინტერესდნენ ამ დრომდე ქალბატონი როზათი კვლევის ავტორები? ის ხომ ერთადერთი ცოცხალი ადამიანია, რომელიც შუვალოვთან მუშაობდა და რომელმაც საქმის ყველაზე მეტი დეტალი იცის?!
_ იმ ადამიანს ვერანაირად ვერ მოძებნიდა ვიღაც. მაპატიეთ, მაგრამ მე, მაგალითად, აზრად არ მომსვლია მასთან საუბარი _ სხვები გვყავდა წყაროებად, _ ამბობს ცანავა.
მისივე თქმით, ჩვენს მიერ მოპოვებული ინფორმაცია იძლევა იმის საფუძველს, კვლევის არეალი უფრო გაფართოვდეს:
_ რაც, თქვენ მომასმენინეთ, მაძლევს ერთადერთი დასკვნის საფუძველს _ ამ ტერიტორიის გამოკვლევა უფრო უნდა გაფართოვდეს. როდესაც ეს გაკეთდება და შედეგი გვექნება, უფრო მეტი რამის თქმა შეგვეძლება.
ცანავა "გურია ნიუსთან" საუბრისას ამბობს, რომ, რაც ანასეულში ხდება, იმ უკონტროლო ძარცვის შედეგია, რომელსაც ადგილი 90-იან წლებში ჰქონდა.
უნდა ითქვას ისიც, რომ მსგავს ფაქტებს ადგილი ახლაც აქვს და ორი წლის წინ გაკეთებული ღობის ნაწილი უკვე დაზიანებულია:
_ არც ერთ ცივილიზებულ ქვეყანაში არ ხდება ადამიანის შესვლა იმ ტერიტორიაზე, სადაც არის წარწერა, რომ საშიშია. ჩვენთან ყველაფერი სხვანაირადაა. სამწუხაროდ, მსგავს რამეებს არ ვუფრთხილდებით და ამას კარგი შედეგი არ მოჰყვება, _ გვითხრა ვალერიან ცანავამ.
აღსანიშნავია, რომ ბირთვული და რადიაციული უსაფრთხოების სააგენტოს ინფორმაციით, ტერიტორიის შემოღობვის გაფართოების შესახებ რეკომენდაციები ქალაქ ოზურგეთის მერიას სექტემბერში გაუგზავნეს და შეთანხმების თანახმად, ახალი ღობე ოქტომბრის ბოლომდე უნდა გაკეთებულიყო. თუმცა, 25 ოქტომბერს, ადგილზე მისულ "გურია ნიუსის" გადამღებ ჯგუფს ვითარება უცვლელი დახვდა.
ქალაქ ოზურგეთის მერის, ბეგლარ სიორიძის თქმით, მერიას შემოღობვის გაფართოების ვალდებულება არ აქვს:
_ ჯერ კიდევ გასული წლის ივნისში, როდესაც შემოვიდა ჩვენთან პირველი სიგნალი ამასთან დაკავშირებით, მყისიერად მივიღეთ ზომა _ მივმართეთ გარემოსა და ბუნებრივი დაცვის მინისტრს და მეორე დღესვე გამოაგზავნეს სამინისტროდან სპეციალური კომისია. მაქვს კომისიის დასკვნა, რომლის თანახმადაც, გამოსხივების დონე არ არის მაღალი და შესაბამისად, მოსახლეობას არანაირი საფრთხე არ ემუქრება. თუმცა, იყო რეკომენდაციები, რომლებიც ზუსტად გავითვალისიწინეთ _ შემოვღობეთ და შესაბამისი ფირნიშებიც გავაკეთეთ. ჩვენ წელსაც მივმართეთ განმეორებითი კვლევისთვის სამინისტროს და გვაქვს ახალი დასკვნაც, რომ ცვლილებები არ აღინიშნება. თუმცა, რეკომენდაციის სახით მოგვწერეს, რომ სასურველი იქნებოდა, და არა სავალდებულო, ტერიტორიის გაფართოება. ჩემთვის აბსოლუტურად გაუგებარია, რატომ ხდება, რომ მოსახლეობა ზუსტად იმ აკრძალულ ტერიტორიაზე დადის. აქედან გამომდინარე, მივიღეთ გაფართოების რეკომენდაცია და ამას აუცილებლად გავითვალისწინებთ. შესაბამისად, გავზრდით შემოღობილი ტერიტორიის ფართობს, _ აღნიშნა ჩვენთან საუბრისას სიორიძემ და დააზუსტა, რომ სააგენტოდან არ მიუღიათ სავალდებულო მითითება ტერიტორიის ოქტომბრის ბოლომდე გაფართოების შესახებ.
ამ თემაზე "გურია ნიუსმა" პროექტის "საქართველოს მედიის ხელშეწყობა საქართველოში მიმდინარე რეფორმების დღის წესრიგის კომუნიკაციაში" (M-GRA) ფარგლებში. სპეციალური გადაცემაც მოამზადა.
იმის გასაგებად, თუ რა ინფორმაციას ფლობს ანასეულთან დაკავშირებით ბირთვული და რადიაციული უსაფრთხოების სააგენტო, რამდენად სახიფათოა იქ არსებული მდგომარეობა სოფლის მეურნეობისთვის და რას რეკომენდაციებს იძლევიან ჯანდაცვის სფეროს სპეციალისტები; რატომ ვერ ასაჯაროებს ფიზიკის ინსტიტუტის გამოყენებითი კვლევების ცენტრის მთავარი მეცნიერ-თანამშრომელი ალეკო ღონღაძე ჩატარებული კვლევის შედეგებს და საიდან გამოჟონა რადიაციამ, უყურეთ გადაცემას აქ.
სტატია მომზადებულია პროექტის „საქართველოს მედიის ხელშეწყობა საქართველოში მიმდინარე რეფორმების დღის წესრიგის კომუნიკაციაში“ (M-GRA) ფარგლებში.
M-GRA პროექტი, რომელსაც IREX ახორციელებს, დაფინანსებულია "კარგი მმართველობის ფონდის" მიერ, ბრიტანეთის საელჩო, თბილისი.
სტატიის შინაარსი მთლიანად მისი ავტორის პასუხისმგებლობაა და არავითარ შემთხვევაში არ შეიძლება განიხილოს,
როგორც IREX-ისა და დიდი ბრიტანეთისა და ჩრდილოეთ ირლანდიის გაერთიანებული სამეფოს საელჩოს პოზიციის გამოხატულება.
