მინდა, მკითხველის ყურადღება გავამახვილო ცნობილ სამხედრო მოღვაწეზე, ეს არის გენერალ-მაიორი ილია ზაალის ძე ჩოლოყაშვილი (1823-1877) გახლავთ მრავალი სამხედრო ოპერაციის მონაწილე გამორჩეული მხედარმთავარი, რისთვისაც მიღებული ჰქონდა ჯილდოები, მათ შორის, წმინდა ანას მეოთხე ხარისხის ორდენი „მამაცობისათვის“. 1847 წელს ის მეთაურობს კავკასიის მაჰმადიანთა ცხენოსან პოლკს, რომლის შემადგენლობაში მონაწილეობს ახალ ლაშქრობებში. 1852 წელს უკვე შტაბს-კაპიტანი ილია ჩოლოყაშვილი ნიჟეგოროდის დრაგუნთა ლეგიონში გადაჰყავთ. ამ ლეგიონის შემადგენლობაში ყირიმის ომის დროს, 1854 წელს, ცნობილ ბაშკადიკლარისა და ქიურუქ-დარას ბრძოლებში მონაწილეობს, რისთვისაც იგი ხმლითა და ბაფთით შემკული წმინდა ვლადიმირის მეოთხე ხარისხის ორდენით დააჯილდოვეს. 1872 წელს ჩოლოყაშვილს ხანგრძლივი, სახელოვანი სამსახურისთვის გენერალ-მაიორის ჩინიც უბოძეს და იმპერატორის ამალაშიც ჩარიცხეს. 1877 წელს რუსეთ-თურქეთის ომის დაწყებისას იგი მეთაურობს დაღესტნის ცხენოსან-რეგულარულ ბრიგადას და მოქმედი კორპუსის ავანგარდში იბრძვის. 4 მაისს ყარსთან მომხდარ სისხლისმღვრელ ბრძოლაში ჩოლოყაშვილის ბრიგადის დრაგუნებმა უკუაგდეს თურქეთის კავალერია. ამ ბრძოლაში მეთაურმა ჩოლოყაშვილმა მძიმე ჭრილობა მიიღო და 11 მაისს გარდაიცვალა. იგი დაკრძალულია სომხეთის ქალაქ გიუმრიში. სწორედ მის შესახებ წერს აკაკი წერეთელი: `…განა დაგავიწყდათ, როგორ ხმალამოღებულნი ეკვეთნენ თურქებს მუსლიმთა ცხენოსანი პოლკები ჩოლოკაევის მეთაურობით, რომელიც იმ ბრძოლაში სასიკვდილოდ დაიჭრა. მიუხედავად იმისა, რომ თურქები მშვენივრად იყვნენ შეიარაღებულნი, ისინი კი მხოლოდ კაჟიანი თოფებით, და გააქციეს მტერი?..~ 13 მაისს ცარსკოე სელოში მდებარე ეკლესიაში იმპერატორის და მისი ოჯახის წევრთა თანდასწრებით ილია ჩოლოყაშვილს პანაშვიდი გადაუხადეს. იქვე იმყოფებოდა სპეციალურად პეტერბურგიდან გამოძახებული ქართველ კანვოელთა დანაყოფი. `ეკლესიიდან გამოსვლის შემდეგ, ხელმწიფე იმპერატორმა მოიხმო ქართველი კანვოები, იმათ ახლანდელ უფროსს თ(ავად). გ. ნაკაშიძეს გამოჰკითხა მდგომარეობა გარდაცვლილის ოჯახისა და მერე შემდეგის სიტყვებით მიმართა ამ კანვოებს: `თქვენ ჰხედავთ, როგორ ვაფასებ მე თქვენებს. მე ყოველთვის ვაფასებდი იმათა და გაფასებთ თქვენც ყველას. ეჭვი არა მაქვს, რომ, თუ საჭიროება მოითხოვს, თქვენც ისე ისახელებთ თავს, როგორც ისახელა მიცვალებულმა. გადაეცით ჩემი სიტყვები ყველა თქვენებს~. სახალხო პოეტმა დავით გივიშვილმა ჩოლოყაშვილს მიუძღვნა `ლექსი ბრძოლის ველზე გარდაცვალებული თ. ი. ზ. ჩოლოყაშვილზე~.
,,…ჩოლოყაშვილი შიგ შუა ცეცხლში
ამაყად რაზმში იარებოდა,
უცხოდ შვენოდა მას ხმალი ხელში,
ჯარს ამხნევებდა წინ უძღვებოდა”.
ეს ბროშურა, რომელიც დიდი პოპულარობით სარგებლობდა, 1877 წელს ორჯერ გამოიცა. სხვათა შორის, მსგავს ლიტერატურას მაშინ `შაურიანს~ უწოდებდნენ, რადგან იაფი იყო და იორღა; დაახლოებით ისეთივე, XIX საუკუნის მეორე ნახევარში ამერიკის შეერთებულ შტატებში რომ გამოიცემოდა, რომელთაც სხვანაირად ეძახდნენ: dime novels (სიტყვიდან dime, ინგ. _ ათცენტიანი. ზუსტად ამდენი ღირდა ეს ნაწარმოები).
