,,ჩვენი ქვეყნის საუკეთესო ნაწილი” _ ასე მოიხსენიებდნენ გაზეთები გურიას. საქართველოში ოზურგეთის მაზრა ერთ-ერთი განათლებული და განვითარებული კუთხე იყო, ,,საქართველოს საფრანგეთი”, როგორც მას ჟურნალ ,,მოგზაურის” ჟურნალისტმა კონსტანტინე გვარამაძემ უწოდა.
რუსული გაზეთი ,,ნოვოსტი” კი წერდა, რომ ,,გურია ერთი უკულტურესი კუთხეა არა თუ კავკასიაში, არამედ მთელ რუსეთში.
”სწავლას იქაური გლეხები ძალიან ეტანებოდნენ, მიუხედავად უკიდურესი გაჭირვებისა, არავითარ ძალას არ ზოგავდნენ სკოლების, ბიბლიოთეკების, სამკითხველოების გახსნისათვის, რადგან მიხვდნენ, რომ უსწავლელი კაცი, მჭადის ფასად არ ღირს”.
გურულებიდან წერა-კითხვის უცოდინარი მხოლოდ ხუთ პროცენტზე ნაკლები იყო, დანარჩენები ქართულთან ერთად, რუსულ ენასაც ფლობდნენ. მოსწავლეთა რაოდენობით, პროცენტულად, ოზურგეთის მაზრა პირველ ადგილზე იდგა არა მარტო კავკასიაში, არამედ რუსეთის მრავალ მაზრასთან შედარებითაც. თუმცა, მსურველთა რიცხვი ყოველთვის იმდენად დიდი იყო, რომ თედო სახოკიას თქმით, სკოლები ყველა მსურველს ვერ აკმაყოფილებდა ხოლმე და ხშირი ყოფილა შემთხვევები, როცა ბავშვები სასწავლებლიდან უკან გაუბრუნებიათ. მსგავსი მდგომარეობა თითქმის ყოველ წელს ხდებოდა. მაგალითად, 1907 წელს 300-დე ბავშვი სკოლის გარეთ დარჩა.
აპოლონ წულაძის ცნობით, ,,1883 წლიდან გურიის ცხოვრების ახალი ეპოქა იწყება _ ხანა კულტურული ცხოვრების დასაწყისის. ბატონყმობა გაუქმებულია, გლეხების დიდ ნაწილს თავი უკვე დახსნილი აქვს. გურული გლეხი შედარებით თავს თავისუფლად გრძნობს. ,,აზატობას” იწყებს, მასაც კაცათ მოაქვს თავი. მას უკვე აინტერესებს გაზეთი (ყველა გაზეთს ,,დროებას” უძახის. გაზეთ ,,დროების” შეჩვევის გამო). აინტერესებს საგარეო პოლიტიკა. სწამს და სწყურია სწავლა. ამდენ ხანს სასოფლო სკოლები ან არ არის, ან თუ არის, სოფლის კანცელარიასთან ერთად. მწერალი მწერალიც არის და მასწავლებელიც. ამ წლიდან გურიას ევლინებიან ნამდვილი მასწავლებლები. თავისი საქმის ოსტატები და ამავე დროს არა ,,ჩინოვნიკები”, არა 20 რიცხვის მომლოდინენი, არამედ მოღვაწენი. მაშინდელი მასწავლებელი მასწავლებელიც არის, ექიმიც, ვექილიც, მწერალიც, შუამდგომელიც, ქომაგიც და ამავე დროს მთელი საზოგადოების მოტირალ-მოცინარი. ტირილში მიცვალებულის გლეხურათ დამტირებელი, ქორწილში _ მომლოცავი და ლხინის ,,არიფიონთაგანი”. უსათუოდ ამით აიხსნება ის, რომ სასოფლო სკოლას გლეხმა უწოდა სოფლის სკოლა, მასწავლებელს კი სოფლის მასწავლებელი და ჭეშმარიტათ, რომ ასეც იყო. სკოლა სოფლისათვის იყო და მასწავლებელიც მთელი სოფლის მასწავლებელი გახლდათ. ამ მასწავლებლებმა შემოიღეს (1887 წლიდან) საღამოს კურსები, საცა საღამოობით მოწაფის მამა და ბაბუაც სწავლობენ წერა-კითხვას. ამ მასწავლებლებმა ჩაუყარეს საფუძველი ბიბლიოთეკა-სამკითხველოს. ამ მასწავლებლებმა დაიწყეს გაზეთში კორესპონდენციის წერა და სახალხო წიგნაკების თარგმნა და ბეჭდვა…
1884 წლიდან გურიას პირველად მოევლინა საოსტატო სემინარია დამთავრებული მასწავლებლები. მომავალ მასწავლებლებს, სემინარიაშივე ჰქონდათ წრე. ამ წრემ გადაწყვიტა, რომ არ დაფანტულიყვნენ და რამდენადაც ამის ნებას მთავრობა მისცემდა, იმდენად ცდილიყვნენ ერთ-ერთ პროვინციაში მოეყარათ ყველას თავი, ერთი მეორისთვის მიეცათ მხარი. პირველ რიგში გადაწყვიტეს გურიიდან დაეწყოთ. ამისთვის გურულმაც და არაგურულმაც სამოქმედოთ გურია აირჩია და მთავრობას გურიაში სთხოვა ადგილი. მთავრობაც დათანხმდა და ამრიგათ, გურიაში მოვიდნენ: არსენ წითლიძე (სემინარიაში წრის მეთაური). თვით გურული (დაიწყო არა თავის სოფელ აკეთში, არამედ ჩოხატაურში). რაჭველი დავით კერესელიძე – ლანჩხუთში, ციციშვილი… ქართლელი – ბასილეთში, ქიქოძე გერასიმე – თავის სოფელ ბახვში, სიმონ ჯორბენაძე – ნიგოითში, ალექსანდრე მგელაძე – დვაბზუში. ამ წრეს დახვდა უკვე გამოცდილი მასწავლებლები _ ცოლ-ქმარი გიგო და ნინო შარაშიძენი. 2-3 წელიწადში წრეს მიემატა: სომეხი (გორელი) გიორგი ზაზოროვი და დარჩა ჯვარცმაში 20 წელზე მეტი. გიორგი ბოკერია, იმერელი, ჩოხატაურში. იმერელი სიმონ ორჯონიკიძე – ბასილეთში. იმერელი ჭუმბურიძე სიმონ – ჩოჩხათში, ტრიფონ თაბუკაშვილი (იმერელი) – სურებში. ისიდორე რამიშვილი – ძიმითში და სხვა.
ყველა ამათ ერთი მეორეში ჰქონდათ მჭიდრო კავშირი. ეცნობოდნენ ერთი მეორის სწავლების მეთოდს, არჩევდნენ გაკვეთილებს, ბჭობდნენ, კამათობდნენ, არ ეძებდნენ უკეთეს ადგილს და ერთ ადგილას აყვარებდნენ ხალხს თავს. ზოგ მათგანს მოესწრო ორისა და სამი თაობის აღზრდა და ერთ სოფელში იღვაწეს 50 წელიწადი, გამუდმებით. ეს მასწავლებლები ყოველთვის ცდილობდნენ, ნიჭიერ მოწაფეს სოფლის კლასის შემდეგაც სწავლა განეგრძო.
ამზადებდნენ თვითონ და სხვა სასწავლებელში თვითონ მიყავდათ და ეგზამენს აჭერინებდნენ. ზოგ ღარიბ მოწაფეს თავის ხარჯითაც ზრდიდნენ. არსენ წითლიძე თავისი 25 მანეთი ჯამაგირიდან თავის ერთ ღარიბ მოწაფეთაგანს, მეგრელიშვილს (დღეს ცნობილი აგრონომი, მევენახე-მეღვინე) – ზრდიდა წინამძღვრიანთკარის სამეურნეო სკოლაში და თვეში 7 მანეთს უგზავნიდა. ასეთი მაგალითები სხვაც ბევრია. ზოგ მოწაფეს სკოლის დარაჯათ აყენებდნენ, ერთ-ორ წელიწადს ,,სტოროჟს” ამზადებდნენ, ჯამაგირს შეუნახავდნენ და მერე სხვა სასწავლებელში აგზავნიდნენ… ასეთი იყო ამ სოფლის სკოლის მასწავლებლის ტიპი ძველად”. 1884 წლიდან ეს ტრადიცია 1904 წლამდე დარჩა (ზოია ტუღუში, მოგონებები ნინოშვილზე).
ავტორი
