დღეს, 29 აგვისტოს საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია ანჩისხატობას დღესასწაულობს.
ანჩისხატი მნიშვნელოვან როლს თამაშობს საქართველოს ისტორიაში და მჭიდროდაა დაკავშირებული ქართველი ერის სულიერ ცხოვრებასთან.
ანჩისხატთან დაკავშირებით შემდეგი გამონათქვამები არსებობს:
როგორც ბერი გაბრიელი აცხადებდა:_ „სანამ ერი მუზეუმიდან ანჩისხატს არ დაიბრუნებს, აწყურის ღმრთისმშობლის ხატი არ გამოჩნდება და ივერიის ღმრთისმშობლის ხატი არ ჩამობრძანდება, როგორღა გაბრწყინდება საქართველო?“
სრულიად საქართველოს კათოლიკის პატრიარქის, ილია II-ის განცხადებით კი „ანჩისხატი არის ჩვენი ქვეყნისთვის უდიდესი მადლის მომნიჭებელი სიწმიდე, ამიტომაც მის წინაშე მუდმივად უნდა მიმდინარეობდეს ლოცვა.“
ხატის ისტორია კი wikipidia-ს მიხედვით, ასე გამოიყურება:
როგორც ცნობილია, როცა განკაცებული ღმერთი ჯერ კიდევ ადამიანთა შორის ცხოვრობდა და მათ სასწაულებით აჯილდოებდა, ქალაქ ედესის მთავარი ავგაროზი, უკურნებელმა სენმა შეიპყრო. ექიმებმა მისი გადარჩენის იმედი დაკარგეს და ავგაროზმა შიკრიკი აფრინა იესო ქრისტესთან, რომ თუ ამ სნეულებისგან განკურნავდა, მის ყოველ ნებას აღასრულებდა და ურიებისაგან დევნილს თავის სამეფოში მოსვენებით აცხოვრებდა. უფალმა წინასწარმეტყველების გამო უარი განუცხადა.
ავგაროზმა საუკეთესო მხატვარი უფლის დასახატად იერუსალიმში გაგზავნა, რომ ხატს მთხვეოდა.
მხატვარმა ბევრი ცდის მიუხედავად, უფალი ვერ დახატა, რის შემდეგაც იესო ქრისტემ მიიფარა ტილო პირზე და სასწაულებრივად გამოსახა მისი სახე. გახარებული მხატვარი მოციქულ თადეოზთან ერთად უკან დაბრუნდა. ისინი გზად ქალაქ იერაპოლში მეჭურჭლესთან გაჩერდნენ და ღამე ტილო თიხის კეცებს შორის მოათავსეს. შუაღამისას ამ ხატს სინათლის სვეტი დაადგა. ქალაქის გაოცებულმა გამგებელმა, მათ სთხოვა, რომ თიხის კეცი, რომელზეც სასწაულებრივად სახე იყო გადასული, დაეტოვებინათ. ეს ხატი შემდეგ ყველამ მიივიწყა და მიითვისეს მწვალებელმა ნესტორიანელებმა. საქართველოში იოანე ზედაზნელის წამობრძანებისას, ანტონ მარტმყოფელმა ასლი თან გამოაპარა, ხოლო პირველი პირი, რომელიც ავგაროზისთვის იყო განკუთვნილი მიაბრძანეს ქალაქ ედესში. გახარებული ავგაროზი ემთხვია ღმერთის პირს და განიკურნა. მან მთელი მისი სახლეულობა თადეოზ მოციქულს მოანათლინა, ხოლო პირი ღვთის ხატი_ ტილო დააკრა ფიცარზე და დიდის პატივით ქალაქის კარების თავზე დაასვენა, რომ ქალაქში შემსვლელ გამომსვლელთ ყველას თაყვანი ეცა და ედიდებინა ღმერთი. ამ ამბიდან 200 წლის შემდეგ ავგაროზის მემკვიდრემ ქრისტიანების დევნა დაიწყო, ამიტომ ედესიის ეპისკოპოსის რჩევით, პირი ღვთის ხატი საიდუმლოდ დაკრძალეს ქალაქის კედელში და წინ დიდი სანთლის კელაპტარი დაუნთეს და ამოაშენეს აგურებით. თითქმის 400 წელს დარჩა ხატი ასე დაფარული. 539 წელს, სპარსეთის მეფე ხოსრო შეიჭრა ქალაქ ედესში. ედესიის ეპისკოპოსმა სიზმარში ნახა ადგილი, სადაც დაკრძალული იყო ხატი. დიდის ლოცვა-ვედრებით გამოანგრიეს კედელი და გადმოასვენეს სასწაულთმოქმედი ხატი. ამის შემდეგ არ გასულა 100 წელი, რომ ედესის მიდამოები არაბებმა დაიპყრეს და პირი ღვთის ხატი დიდის ლიტანიობით ედესიდან კონსტანტინეპოლში წმიდა სოფიოს ტაძარში დაასვენეს. მე-8, მე-9 საუკუნეებში საბერძნეთში ხატმებრძოლეობა გახშირდა. რის გამოც, პირი ღვთის ხატი საიდუმლოდ გადმოასვენეს კაბადოკიის ანჩის საეპისკოპოსო ტაძარში, ჭოროხის ხეობაში. ამის შემდეგ, რაკი საბერძნეთი დაიპყრეს ოსმალოებმა და მოესივნენ საქართველოს, ყველა საეკლესიო სიწმინდენი ნელ-ნელა გადმოიტანეს ქართლისაკენ. ხატი ესვენა ახალციხეში, გორში და ჭალაში, ამილახვრის იოთამის სახლში. იოთამის ვაჟს, გივი ამილახვარს, ხატის განახლებისათვის დიდად უზრუნია, რაზეც მეტყველებს წარწერა, რომელიც 1686 წლით თარიღდება: „ჰოი სახიერო და სანმათელო სამებაო და ერთარსებაო, მამაო ძისაგან განუშორებელლო და ძეო, მამაისათანა სწორო და სულო წმიდაო, ორთავე შორის ცხოვრებაო, ყოველთა ხილულთა და უხილავთა წამის ყოფით მაარსებელო და შემოქმედო, ჩვემ მსასოებელმან და სურვილით თქვენდა მონდობილმან ძემან იოთამ ამილახორისამან თვით ამილახორმან გივმან და თანამეცხედრემ ჩვენმან ქართველთა მეფის შაჰნავაზის ასულლმან თამარ და ძემან ჩვენმან ანდუყაფარ და დემეტრემ – ოდეს ვიხილეთ ანჩისხატი ჟამთა ვითარებისაგან ქართლში ჩამოსვენებული, მოჰხდა საქმე, რომ ბევრს ხანს ჩვენს სახლში ესვენა და მისის საფარველითა და შემწეობითა მრავალს ძნელს ავადმყოფასაა და განსაცდელსა განვერენით და ვითარცა კარები არა ჰქონდა, ვიწადინეთ და კარები მოვაჭედინეთ და გავაკეთეთ, რათა შემწე გვეყოს ორთავე შინა ცხოვრებათა ძითა და ასულით ჩვენით“.
20 წლის შემდეგ ხატი ხელახლა შეუმკიათ საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის დომენტის ბრძანებით, რომელიც ვახტანგ მეექვსისი ძმა იყო. წარწერაში ვკითხულობთ: „ჩვენ მეფეთა შარავანდედმა ყოვლისა საქართველოს კათალოკოზ-პატრიარქმან დომენტი კვალად განვაახლეთ და მოვჭედე გული და კუბო და შევმატე თვალი და მარგალიტი“. კათოლიკოს-პატრიარქის დომენტისავე ბრძანებით მაცხოვრის ხელთუქმნელი ხატი ამილახვართა ოჯახიდან თბილისში ჩამოასვენეს და საკათალიკოსო ტაძარში დააბრძანეს. ამის შემდეგ ამ საკათედრო ტაძარს, რომელიც მე-7 საუკუნეში აშენდა ყოვლადწმიდა ღვთისმშობლის სახელზე, ანჩისხატის ტაძარი ეწოდა.
1825 წელს მეფის რუსეთის პერიოდში უხეშად დაირღვა იკონოგრაფიული სახე მაცხოვრის ხელითუქმნელი ხატის.
1929 წლის შალვა ამირანაშვილის მიერ ჩატარებულ ექსპერტიზაში ბევრი ურთიერთ გამომრიცხავი და ურთიერთსაწინააღმდეგო აზრებია გადმოცემული, რომელიც ისტორიულ წყაროს არ ეფუძნება. ისინი ეყრდნობიან მხოლოდ 1926 წლის ქიმიური ანალიზის შედეგებს, სადაც ამ ექსპერტიზის მიხედვით ადგენენ, რომ ხატი მე-6 საუკუნეში ენკაუსტიკის წესით იყოს შესრულებული.
თუმცა, ენკაუსტიკური მხატვრობის ძეგლების შესწავლა ადგენს აგრეთვე, რომ ფიცარი წინასწარ იფარებოდა რომელიმე ფერით, რომელიც წარმოადგენდა ფონის ფერსაც; ხშირად ეს ფერი შესრულებული იყო ტემპერით. ხოლო ცვილოვანი ტემპერის ტექნიკის დროს ყოველთვის ფიცარზე წინასწარ გაკეთებული იყო საგანგებო გრუნტი, რომელიც შესდგებოდა წებოსა და ცარცისაგან. ანჩისხატის მაცხოვარს ასეთი გრუნტი არ ქონია.
მაცხოვრის ხელთუქმნელი ხატის სადიდებლად, ქართველებს მრავალი საგალობელი შეუქმნიათ. ეს საგალობლები ადასტურებენ წინაპრების განსაკუთრებულ მოკრძალებას ამ სასწაულმოქმედი ხატის წინაშე, რომელიც მოსავთა მისთა ანიჭებდა ცოდვათა შენდობას და დიდსა წყალობას.
