,,ჩვენი ქვეყნის საუკეთესო ნაწილი” – ასე მოიხსენიებდნენ გაზეთები გურიას. საქართველოში ოზურგეთის მაზრა ერთ-ერთი განათლებული და განვითარებული კუთხე იყო, ,,საქართველოს საფრანგეთი”, როგორც მას ჟურნალ ,,მოგზაურის” ჟურნალისტმა კონსტანტინე გვარამაძემ უწოდა. რუსული გაზეთი ,,ნოვოსტი” კი წერდა, რომ ,,გურია ერთი უკულტურესი კუთხეა არა თუ კავკასიაში, არამედ მთელ რუსეთში.”
სავსებით სამართლიანიად აღნიშნავს თედო სახოკია, რომ სწორედ სოფლის მასწავლებლების, პროგრესისა და განათლების ამ მებაირახტრეების მეოხობით გაითქვა გურიამ მთელ საქართველოსა და მთელს რუსეთის იმპერიაში ,,დაწინაურებული პროვინციის სახელი.” სახოკია სვამს კითხვას ,,ვის წყალობით დაიქსელა გურია სკოლებითა და წიგნსაცავ-სამკითხველოებით?.. ვის უნდა უმადლოდეს გურული, რომ თითქმის ყოველი სოფელი საუკეთესო შარაგზით არის შეერთებული მეორე სოფელთან?…” და თავად პასუხობს – ეს არის სოფლის მასწავლებელი.
აპოლონ წულაძის ცნობით, ,,,1883 წლიდან გურიის ცხოვრების ახალი ეპოქა იწყება – ხანა კულტურული ცხოვრების დასაწყისის. ბატონყმობა გაუქმებულია, გლეხების დიდ ნაწილს თავი უკვე დახსნილი აქვს. გურული გლეხი შედარებით თავს თავისუფლად გრძნობს. ,,აზატობას” იწყებს, მასაც კაცათ მოაქვს თავი. მას უკვე აინტერესებს გაზეთი (ყველა გაზეთს ,,დროებას” უძახის. გაზეთ ,,დროების” შეჩვევის გამო). აინტერესებს საგარეო პოლიტიკა. სწამს და სწყურია სწავლა. ამდენ ხანს სასოფლო სკოლები ან არ არის, ან თუ არის, სოფლის კანცელარიასთან ერთად. მწერალი მწერალიც არის და მასწავლებელიც. ამ წლიდან გურიას ევლინებიან ნამდვილი მასწავლებლები. თავისი საქმის ოსტატები და ამავე დროს არა ,,ჩინოვნიკები” არა 20 რიცხვის მომლოდინენი, არამედ მოღვაწენი. მაშინდელი მასწავლებელი მასწავლებელიც არის, ექიმიც, ვექილიც, მწერალიც, შუამდგომელიც, ქომაგიც და ამავე დროს მთელი საზოგადოების მოტირალ-მოცინარი. ტირილში მიცვალებულის გლეხურათ დამტირებელი, ქორწილში – მომლოცავი და ლხინის ,,არიფიონთაგანი”. უსათუოდ ამით აიხსნება ის, რომ სასოფლო სკოლას გლეხმა უწოდა სოფლის სკოლა, მასწავლებელს კი სოფლის მასწავლებელი და ჭეშმარიტათ, რომ ასეც იყო. სკოლა სოფლისათვის იყო და მასწავლებელიც მთელი სოფლის მასწავლებელი გახლდათ. ამ მასწავლებლებმა შემოიღეს (1887 წლიდან) საღამოს კურსები, საცა საღამოობით მოწაფის მამა და ბაბუაც სწავლობენ წერა-კითხვას. ამ მასწავლებლებმა ჩაუყარეს საფუძველი ბიბლიოთეკა-სამკითხველოს. ამ მასწავლებლებმა დაიწყეს გაზეთში კორესპონდენციის წერა და სახალხო წიგნაკების თარგმნა და ბეჭდვა…
1884 წლიდან გურიას პირველად მოევლინა საოსტატო სემინარია-დამთავრებული მასწავლებლები. მომავალ მასწავლებლებს, სემინარიაშივე ჰქონდათ წრე. ამ წრემ გადასწყვიტა, რომ არ დაფანტულიყვნენ და რამდენადაც ამის ნებას მთავრობა მისცემდა, იმდენად ცდილიყვნენ ერთ-ერთ პროვინციაში მოეყარათ ყველას თავი, ერთი მეორისთვის მიეცათ მხარი. პირველ რიგში გადაწყვიტეს გურიიდან დაეწყოთ. ამისთვის გურულმაც და არაგურულმაც სამოქმედოთ გურია აირჩია და მთავრობას გურიაში სთხოვა ადგილი. მთავრობაც დათანხმდა და ამრიგათ, გურიაში მოვიდნენ: არსენ წითლიძე (სემინარიაში წრის მეთაური). თვით გურული (დაიწყო არა თავის სოფელ აკეთში, არამედ ჩოხატაურში). რაჭველი დავით კერესელიძე – ლანჩხუთში, ციციშვილი… ქართლელი – ბასილეთში, ქიქოძე გერასიმე – თავის სოფელ ბახვში, სიმონ ჯორბენაძე – გურული ნიგოითში, ალექსანდრე მგელაძე – დვაბზუში. ამ წრეს დახვდა უკვე გამოცდილი მასწავლებლები ცოლ-ქმარი გიგო და ნინო შარაშიძენი. 2-3 წელიწადში წრეს მიემატა: სომეხი (გორელი) გიორგი ზაზოროვი და დარჩა ჯვარცმაში 20 წელზე მეტი. გიორგი ბოკერია, იმერელი, ჩოხატაურში. იმერელი სიმონ ორჯონიკიძე – ბასილეთში. იმერელი ჭუმბურიძე სიმონ – ჩოჩხათში, ტრიფონ თაბუკაშვილი (იმერელი) – სურებსი. ისიდორე რამიშვილი – ძიმითში და სხვა. ყველა ამათ ერთი მეორეში ჰქონდათ მჭიდრო კავშირი. ეცნობოდნენ ერთი მეორის სწავლების მეთოდს, არცევდნენ გაკვეთილებს, ბჭობდნენ, კამათობდნენ, არ ეძებდნენ უკეთეს ადგილს და ერთ ადგილას აყვარებდნენ ხალხს თავს. ზოგ მათგანს მოესწრო ორისა და სამი თაობის აღზრდა და ერთ სოფელში იღვაწეს 50 წელიწადი, გამუდმებით.. ეს მასწავლებლები ყოველთვის ცდილობდნენ ნიჭიერ მოწაფეს სოფლის კლასის შემდეგაც სწავლა განეგრძო.
ამზადებდნენ თვითონ და სხვა სასწავლებელში თვითონ მიყავდათ და ეგზამენს აჭერინებდნენ. ზოგ ღარიბ მოწაფეს თავის ხარჯითაც ზდრიდნენ. არსენ წითლიძე თავისი 25 მანეთი ჯამაგირიდან თავის ერთ ღარიბ მოწაფეთაგანს, მეგრელიშვილს (დღეს ცნობილი აგრონომი, მევენახე-მეღვინე) – ზრდიდა წინამძღვრიანთკარის სამეურნეო სკოლაში და თვესი 7 მანეთს უგზავნიდა. ასეთი მაგალითები სხვაც ბევრია. ზოგ მოწაფეს სკოლის დარაჯათ აყენებდნენ, ერთ-ორ წელიწადს ,,სტოროჟს” ამზადებდნენ, ჯამაგირს შეუნახავდნენ და მერე სხვა სასწავლებელში აგზავნიდნენ… ასეთი იყო ამ სოფლის სკოლის მასწავლებლის ტიპი ძველად”.
1905 წლის ამბოხის შემდეგ კიმ რეპრესიების დროს განსაკუთრებით დაზარალდა სოფლის ინტელეგენცია, უმთავრესად მასწავლებლები, რომლებიც გლეხობას გვერდში დაუდგნენ.
