უცხო სიტყვათა ლექსიკონი სიტყვა კადეტის მნიშვნელობას ასე გადმოცემს: ,,რევოლუციამდელ რუსეთში: კადეტთა კორპუსის მოსწავლე. კადეტთა კორპუსი – დახურული ტიპის სამხედრო საშუალო სასწავლებელი, რომელშიც თავად-აზნაურთა შვილებს ამზადებდნენ ოფიცრებად”. რუსეთის იმპერიაში ტერმინი ,,კადეტი” (ფრანგ. cadet – უმცროსი, არასრულწლოვანი) ჯერ კიდევ იმპერატორ პეტრე I-ის მმართველობის დროს შემოვიდა საფრანგეთიდან. თვით ეს ტერმინი ნაწარმოებია გასკონური კილოკავიდან capdet, რომელიც თავად მომდინარეობს ლათინური capitellum -დან, რაც ,,პატარა კაპიტანს” ნიშნავს.
რუსეთის იმპერიაში დაახლოებით 50 კადეტთა კორპუსი ან სამხედრო-სასწავლო დაწესებულება არსებობდა. ოქტომბრის გადატრიალების შემდეგ, 1918 წლისთვის, ყველა კორპუსი დაიხურა, მაგრამ საზღვარგარეთ მოქმედებდა თეთრი ემიგრაციის მიერ გახსნილი ექვსი სასწავლებელი.
თბილისში გახსნილი კადეტთა კორპუსი პირველი სასწავლო დაწესებულება იყო, რომელიც ამიერკავკასიისთვის სამხედრო კადრების მომზადების ყველა სტანდარტს შეესაბამებოდა.
სამხედრო სასწავლებლის გასხნა თბილისში ჯერ კიდევ XIX საუკუნის ოციან წლებში იგეგმებოდა. 1827 წელს ოფიცრებმა და ჩინოვნიკებმა, რომლებიც სამსახურს კავკასიაში გადიოდნენ, მიმართეს იმპერატორ ნიკოლოზ I-ს თხოვნით 150 კაციანი კადეტთა კორპუსის გახსნის შესახებ. მაგრამ კავკასიის ჯარების მაშინდელ სარდალს ივან პასკევიჩ-ერივანსკის სხვა შეხედულება ჰქონდა ამის თაობაზე და ასეთი სასწავლებლის გახსნა მიზანშეუწონლად და ნაადრევად მიაჩნდა. მისი აზრით, ჯერ ერთი რომ კავკასიაში ძალიან ცოტა იყო შესაბამისი ცოდნით ა.ღჭურვილი მასწავლებლები, მეორე, საქართველოს მოსახლეობა არ იყო ჯერ კიდევ ადაპტირებული რუსულ ჩვევებსა და ადათებთან, და მესამეც – მოსახლეობამ რუსული ენა არ იცოდა. ახლა ოდნავ წინ გადავინაცვლებ და გეტყვით რომ რუსული ენის არცოდნა, უკვე დიდი ხნის შექმნილ კადეტთა კორპუსში, პრობლემებს უქმნიდა სასწავლებლის დირექციას. იმის გამო, რომ დიდი ნაწილი მოსწავლეებისა ქართველები იყვნენ, ოფიცერ-დამრიგებლების დახმარების მიუხედავად, მათ დროის ყველაზე დიდი ნაწილი რუსული ენის შესწავლაში ეხარჯებოდათ. ამის გამო ხშირად სხვა საგნებში მომზადებას ისინი ვერ ასწრებდნენ. მაგალითად, 1914 წლის იანვარში, მეორე როტის მთელი განყოფილებამ უარი განაცხადა რუსულ ენაში წერით გაკვეთილზე, რადგან მათ არ ჰქონდათ საგანი მომზადებული.
კადეტთა კორპუსის ისტორია 1871 წელს დაიწყო, როცა ქალაქში დაწყებითი სამხედრო სკოლა გაიხსნა. 1875 წლის 7 ივლისს ის სამხედრო გიმნაზიად გადაკეთდა, სადაც უკვე 200 მოსწავლე სწავლობდა. ამ გიმნაზიის ბაზაზე კი 1882 წელს უკვე კადეტთა კორპუსი ჩამოყალიბდა (სხვათაშორის, კადეტთა კორპუსის გახსნამ ხელი შეუშალა საქართველოში უნივერსიტეტის გახსნას. საქმე იმაშია, რომ როცა იმპერატორი ალექსანდრე II თბილისში ჩამოვიდა, თერგდალეულთა ინიციატივით დაიწერა მოთხოვნა უნივერსიტეტის გახსნის შესახებ, მაგრამ მეფისნაცვლისა და ქართველი თავადაზნაურობის წარჩინებული, მაგრამ რეაქციული წარმომადგენლების (გიორგი და ივანე მუხრანბატონები, იასე ჭავაჭავაძე, ისტორიკოსი პლატონ იოსელიანი, გრიგოლ ორბელიანი და სხვები) მეცადინეობითა და ზეგავლენით თავადაზნაურთა მარშალმა რევაზ ანდრონიკაშვილმა შეცვალა ადრესის პროექტი და უნივერსიტეტის ნაცვლად იმპერატორს თბილისში კადეტთა კორპუსის გახსნა სთხოვა) .
გაზეთ ,,ცნობის ფურცლის” (1898, #642) მიხედვით ,,იმ ჟამად მთავარმართებლად ბრძანდებოდა მათი იმპერატორებითი უმაღლესობა დიდი მთავარი მიხეილ ნიკოლოზის ძე, რომლის მეცადინეობით ეს კორპუსი დაარსებულ იქმნა თანახმად უმაღლესის ბრძანების…. სულ საშტატო ადგილია 262 კაცისთვის. ამ რიგათ სამხედრო პროგიმნაზია გადაკეთებულ იქმნა სამხედრო გიმნაზიად, და რადგან ყოველივე ეს დიდი მთავრის მეცადინეობით გაკეთდა, ამის გამო კორპუსის დამაარსებლად ითვლება მისი უმაღლესობა. 1882 წ. სამხედრო გიმნაზია გადაკეთებულ იქმნა კორპუსად… პირველად 1881 წ. დაასრულა კურსი სულ 16 კაცმა. მას შემდეგ აგერ მე-19-ე რიგობა ასრულებს კურსს. დღეს კორპუსში სწავლობს 352 კაცი სახელმწიფო ხარჯზე და 32 კაცი გარედან მოსიარულე”.
აღსანიშნავია, რომ პირველი ორი სასწავლებლის ადგილმდებაროება უცნობია, კადეტთა კორპუსი კი გოლოვინის (თანამდეროვე რუსთაველის) გამზირის №31-ში განთავსდა (აშენდა 1860 წელს, არქიტექტორი უცნობია. ამის მიზეზი ის არის, რომ ეს და სხვა სამხედრო დანიშნულების შენობები სამხედრო უწყებისა და მათი არქიტექტორ-ინჟინრების მიერ არის აშენებული, ამიტომაც ხშირად არქიტექტორის ვინაობა არ იყო გახმაურებული). 1909 წლის 30 დეკემბერს კადეტთა კორპუსს დიდი მთავრის მიხეილ ნიკოლოზის ძე რომანოვის სახელი მიენიჭა. მიხეილი, იმპერატორ ნიკოლოზ I-ს მეოთხე ვაჟი, 1862-82 წლებში გახლდათ კავკასიის მეფისნაცვალი, მთავარსარდალი და სახელმწიფო მოღვაწე, რომელიც იმავე, 1909 წლის დეკემბერში კანში (საფრანგეთი) გარდაიცვალა.
კორპუსის შტატი დაკომპლექტდა რუსეთის იმპერიაში მიღებული სტანდარტის მიხედვით: სასწავლებელს გენერალი ან პოლკოვნიკი ხელმძღვანელობდა; ყმაწვილებს სამხედრო საქმეს კლასის ინსპექტორები და მათი დამხმარეები – ასეულის მეთაურები და აღმზრდელი ოფიცრები ასწავლიდნენ. კორპუსის მოსწავლეები განთავსებულნი იყვნენ სამ როტაში.. კადეტთა კორპუსის გარემო მაქსიმალურად იყო მიმსგავსებული სამხედრო ცხოვრებას. შტატში ირიცხებოდა მედოლე, მებუკე, ექიმები და ფერშლები. აუცილებელი იყო კორპუსს ჰქონოდა საკუთარი ეკლესია (ის განლაგებული იყო შენობის მეორე სართულზე (ნიკოლოზ II-ის ვაჟის, ალექსის დაბადებასთან დაკავშირებით კადეტთა კორპუსის შენობაში გადაიხადეს ,,სამადლობელი პარაკლისი და ითქვა მრავალ-ჟამიერი მათ იმპერატორებით-უდიდებულესობათ, უმაღლესად ახალ შობილისა… პარაკლის-მრავალ-ჟამიერის შემდეგ გაისმა აღტაცებული ,,ურა” მოწაფეთა”. ( ,,ივერია”, 1904, #190); ასევე იყო ეკლესია მანგლისში, კადეტთა საზაფხულო ბანაკში) , მღვდელი, დიაკვანი და მეფსალმუნე. როგორც ამბობენ, თბილისის კადეტთა კორპუსის დაფინანსება ერთ-ერთი ყველაზე მაღალი იყო რუსეთის იმპერიაში და ის ათეულში შედიოდა (აქვე აღვნიშნავ, რომ ზოგადად კადეტთა კორპუსის დაფინანსება რუსეთის მთავრობას ძალიან ძვირი უჯდებოდა, თუმცა როგორც ამბობენ ეს ამად ღირდა, რადგან კადეტთა კორპუსიდან გამოსული ოფიცერი კორპუსში შეძენილ ცოდნას, უნარ-ჩვევებსა და რაც მთავარია ოფიცრის სულს და შემართებას გადასცემდა სხვა სამხედრო სასწავლებლის კურსდამთავრებულებს თუ სამოქალაქო პირებს, რომლებიც იმპერიის საჯარისო ნაწილებში სამსახურს გადიოდნენ. ამ კადეტურ ,,საფუარზე” გაფუვდა რუსეთის იმპერიის ოფიცერთა დიდებული ცომი, როგორც ამას წერს კადეტთა კორპუსის კურსდამთავრებული მწერალი ს. დვიგუბსკი ). ყოველწლიურად ხაზინა მასწავლებელთა ხელფასისთვის გასცემდა 32 850 რუბლს. დამატებით გამოყოფილი იყო ხარჯი სხვადასხვა კონფესიების მღვდელმსახურთათვის, რადგან, კადეტთა შორის სხვადასხვა აღმსარებლობის ადამიანები იყვნენ.
კადეტთა სხვა სასწავლებლების მსგავსად თბილისის კადეტთა კორპუსში შემდეგ საგნებს ასწავლიდნენ:
1. საღვთო სჯული.
2. რუსული ენა.
3. ფრანგული და გერმანული ენები (ზოგან ინგლისური ენა).
4. მათემატიკა (არითმეტიკა, ალგებრა, გეომეტრია, ტრიგონომეტრია და ა. შ.).
5. საწყისი ინფორმაცია ბუნებისმეტყველების ისტორიის შესახებ.
6. ფიზიკა.
7. კოსმოგრაფია (ასტრონომია).
8. ქიმია.
9. გეოგრაფია.
10. ისტორია.
11. სამართალ,ცოდნეობა.
12. მართლწერა.
13. ხატვა და ხაზვა.
ასევე: სამწყობრო მომზადება და ფიზკულტურა: ტანვარჯიში და სხვადასხვა თამაშები, ფარიკაობა, ცურვა, ცეკვა, სიმღერა, მუსიკა და ა. შ.. 1911-12 წლებში მეოთხე კლასიდან შემოიღეს მიზანში სროლა.
თუმცა კადეტობაზე ხელი თითქმის ნებისმიერ მსურველს მიუწვდებოდა (სწავლა სახელმწიფო ხარჯზე ხდებოდა), მაგრამ კორპუსში უპირატესობა ენიჭებოდა თავად-აზნაურთა და ოფიცრის შვილებს, ექვსი წლის ასაკიდან. ბევრს ჰქონდა იქ მოხვედრის სურვილი (კადეტთა კორპუსის კურსდამთავრებულებს განსაკუთრებული პრივილეგიები ენიჭებოდათ: სასწავლებლის დამთავრების შემდეგ მათ უგამოცდოდ შეეძლოთ ჩაებარებინათ რუსეთის იმპერიის ნებისმიერ უმაღლეს სასწავლებელში), მაგრამ ხშირად დაბალი წოდება არ უწყობდა ხელს. შალვა მაღლაკელიძე, ცნობილი სამხედრო და საზოგადო მოღვაწე, ვერმახტის ქართველი გენერალი იგონებდა, რომ მამამისის, ნიკოს ოცნება იყო მისი შვილი კადეტთა სკოლაში ენახა. როცა შალვა ექვსი წლის გახდა დახმარებისთვის მამამ მიმართა ნაუმ ლორთქიფანიძეს. ახლა მოვუსმინოთ მაღლაკელიძეს: ,,(ლორთქიფანიძე) იყო პირველი იურისტი და (მამამ) უთხრა, მე და შენს პატარა ძმას ალექსანდრეს ერთი ძუძუ გვაქვს ნაწოვი, დედაჩემისო. დამეხმარე, მინდა რომ ჩემი ბიჭი კადეტთა კორპუსში მომიწყოო. შენ რომ პატარაობისას პაგონები გეკეთა და „ჩესტს“ რომ იღებდიო, ისე მინდა ჩემს შვილსაც ჰქონდესო. ხარჯს არ დავერიდებიო. – ნიკოია გასულელდიო – უპასუხნია ნაუმ ლორთქიფანიძეს – შენ შვილს ვინ მიიღებს კადეტთა კორპუსშიო. ეს ჩვენთვის არის, თავადაზნაურებისთვისო. შენ გლეხიკაცი ხარ და მეტრიკაც არა გაქვსო, მეტრიკა ხომ უნდა მიიტანოო. ფულს გავიღებ, ნაუმ-ჩემოო – უპასუხნია მამაჩემს. ფული არ ჭრისო, უთქვამს ლორთქიფანიძეს, ღირსება ჭრისო. ყაძახი ხარ შენ, ყაძახიო. მე შენ გირჩევ, შეძლებული კაცი ხარ, ვენახი გაქვს, სამოყიანი თოხი უყიდე, მიეცი ხელშიო. სამოყიანი თოხი არის თქვენი, ყაძახების საქმეო”. ასე და ამდაგვარად შალვას მამამ ნიკომ ოცნება ვერ აისრულა, მაგრამ მისი შვილი მაინც ცნობილი სამხედრო პირი გახდა.
გაგრძელება იქნება
