“ხშირად ენერგოეფექტურობას ვიწრო ჭრილში განიხილავენ”

ენერგოეფექტურობისა და ენერგოეფექტური შენობების შესახებ კანონი 2020 წელს მივიღეთ, მაგრამ ის, რაც ამ კუთხით სახელმწიფოში კეთდება, ზღვაში წვეთია.

რა მნიშვნელობა აქვს ენერგოეფექტურობას და რა ვალდებულებები აქვს საქართველოს საერთაშორისო დონეზე აღებული _ ამ საკითხის შესახებ “მწვანე ალტერნატივას” აღმასრულებელ დირექტორს, დავით ჭიპაშვილს ვესაუბრეთ.

_ რატომ არის მნიშვნელოვანი ენერგოეფექტურობა?

_ ენერგოუსაფრთხოების მთავარი პრიორიტეტია ენერგოეფექტურობა. ენერგოეფექტურობა არის მექანიზმი, რომელიც ქვეყნებს აძლევს არა მხოლოდ იმის საშუალებას, რომ ენერგიის მოხმარება შეამციროს, არამედ, მთლიანად ეკონომიკის ტექნიკური გადაიარაღების შესაძლებლობას იძლევა. პრაქტიკულად, შეგვიძლია ვთქვათ, რომ ეს არამხოლოდ ენერგოუსაფრთხოების თვალსაზრისით არის უმნიშვნელოვანესი, არამედ, ეკონომიკის თანამედროვე რელსებზე გადასაყვანადაც შეგვიძლია მოვიაზროთ, რომ აღარაფერი ვთქვათ, იმაზე, რომ საბოლოო ჯამში ამას ექნება დადებითი ზემოქმედება კლიმატის ცვლილებაზე, ქვეყნის ენერგოსისტემის მედეგობის გაზრდაზე, იმპორტზე დამოკიდებულების შემცირებაზე.

ეს არის ენერგოეფექტურობის მნიშვნელობის ზოგადი შეფასება, მაგრამ აქვე უნდა ვიცოდეთ, რომ ხშირად ენერგოეფექტურობას ვიწრო ჭრილში განიხილავენ, განსაკუთრებით, საქართველოს მთავრობა, რაც ძალიან სამწუხაროა. ვგულისხმობ, რომ ენერგოეფექტურობა განიხილება როგორც ნათურის გამოცვლა, ვიღაცის სახლის გარემონტება…

ენერგოეფექტურობა არის ძალიან კომპლექსური ღონისძიებების ერთობლიობა, რომელიც მოიცავს ელექტროენერგეტიკის და მთლიანად ენერგეტიკის სექტორებს. ელექტროენერგეტიკის სექტორში, რა თქმა უნდა, ეს არის ენერგოეფექტურ განათებაზე, ენერგოეფექტურ მოწყობილობა–დანადგარებზე გადასვლა. რაც შეეხება მთლიანად ენერგეტიკას, ეს, პირველ რიგში, დაკავშირებულია საყოფაცხოვრებო სექტორში გათბობა–გაგრილების სისტემაზე გადასვლასთან, რომელიც, ერთი მხრივ, ამცირებს მოხმარებას, მაგრამ მეორე მხრივ, ზრდის ამ საოჯახო მეურნეობების კომფორტის ხარისხს. კიდევ ერთი საკითხი არის ინდუსტრიის ენერგოეფექტურობაზე გადასვლა, რაც გულისხმობს უკვე ტექნიკურ გადაიარაღებას, რასაც ესაჭიროება ნება და დიდი ფინანსური ხელშეწყობის ღონისძიებები, რომ ქვეყნის ენერგოუსაფრთხოების საკითხი იყოს მართლა უმაღლეს ნიშნულზე.

_ რა კეთდება ამ კუთხით საქართველოში?

_ბოლო წლებამდე, ენერგოეფექტურობა ტერმინის დონეზეც კი არ იყო არც ერთ ენერგოპოლიტიკაში ნახსენები. ეს ეხება არა მხოლოდ “ქართული ოცნების” პერიოდს, არამედ, მის წინამორბედსაც. საერთოდ არ მიაჩნდათ, რომ ენერგოეფექტურობა არის ძალიან მნიშვნელოვანი და გაიგივებული იყო ვიღაცეების სახლების გარემონტებასთან. მედიაში გაკეთებული განცხადებებიდან ვერ იგებდნენ, თუ რატომ უნდა გაურემონტოს სახელმწიფომ ვიღაცას სახლი. ასეთ დონეზე იყო გაგება და პირიქით, მთელი ენერგეტიკის სისტემა დღესაც იგეგმება იმ გათვლით, რომ ქვეყანაში ენერგიის მოხმარება გაიზრდება მნიშვნელოვნად ეკონომიკის მნიშვნელობის ზრდასთან ერთად და შესაბამისად, საჭიროა ახალი გენერაციის ობიექტები, იმისთვის, რომ ეს მნიშვნელოვანი ზრდა დაკმაყოფილდეს.

რატომ ვამბობ ბოლო წლებამდე? იმიტომ, რომ საქართველო, ასოცირების ხელშეკრულებაზე ხელმოწერის შემდეგ ანუ 2014 წელს, ასევე გახდა ევროპის ენერგოგაერთიანების წევრი, რაც წარმოადგენს, ასე რომ ვთქვათ, ევროპის ენერგონატოს _ სამხედრო საკითხებს რომ დავუკავშიროთ. ეს, ერთი მხრივ, გულისხმობს ქვეყნის ენერგოსისტემის რეფორმას, დაახლოებას ევროკავშირის სისტემებთან და მეორე მხრივ, გულისხმობს ურთიერთდახმარების მექანიზმს, რასაც დღეს აქტიურად იყენებს უკრაინა, რომელიც ასევე წევრია ამ ენერგოგაერთიანებისა.

მიმდინარე ომის პირობებში, როდესაც ზიანდება მისი ენერგეტიკული ინფრასტრუქტურა, მეზობელი ქვეყნები ვალდებულები არიან და ეხმარებიან მას ენერგომატარებლების მიწოდებაში. საქართველოს შემთხვევაში, ისევე, როგორც ენერგოგაერთიანების წევრი სხვა ქვეყნებისთვის, მნიშვნელოვანია ენგერგოეფექტურობა. შესაბამისად, მოხდა ისე, რომ 2017 წლიდან, როცა გავხდით ენერგოგაერთიანების სრულუფლებიანი წევრი, ეს ვალდებულება გადმოვიდა საქართველოზეც. თუ მანამდე არავის არ უნდოდა ენერგოეფექტურობის ხსენება, ახლა ვალდებული გახდნენ, რომ ენერგოეფექტურობის შესახებ მიეღოთ კანონი. თუმცა, ენერგეტიკის სამინისტრომ დიდი ხანი წელა ამ კანონის მიღება. კანონსაც რომ თავი დავანებოთ, ვალდებულება იყო ენერგეტიკისა და კლიმატის სამოქმედო გეგმის განსაზღვრა, სადაც ენერგოეფექტურობა არის ამ გეგმის ერთ–ერთი მთავარი საკვანძო ნაწილი. 5 თავიდან ერთ–ერთი, ენერგოეფექტურობის ნაწილია და პრინციპის დონეზე წერია, რომ ქვეყანა, როდესაც ენერგოსისტემის რეფორმირებას გეგმავს, ენერგოეფექტურობა უნდა იყოს უპირველესი პრიორიტეტი.

2024 წლის კლიმატის სამოქმედო გეგმაში ენერგოეფექტურობა, როგორც ნიმუში, ნახსენებია, თუმცა, სამწუხაროდ, ამ გეგმას ამბიციური მიზნები და ამბიციური ამოცანები არ აქვს. ეს მხოლოდ ჩემი შეფასება არ არის _ ეს არის ენერგოეფექტურობაზე ევროპის ენერგოგაერთიანების სხვა მხარეების ცხრილი. სადაც ჩანს, ვის რა მდგომარეობა აქვს ენერგიის პირველადი მოხმარების მხრივ და ვინ რას გეგმავს, ვის რა მოხმარება ექნება 2030 წლისთვის. აქ აღმოაჩენთ, რომ საქართველოში 2020 წლის მდგომარეობით, მოხმარება შეადგენდა 2.61-ს, საბოლოო ენერგიის მოხმარება შეადგენდა 1.53-ს და 2030 წლისთვის 5.45-ამდე და 5-ამდე არის განსაზღვრული საბოლო ენერგიის მოხმარება. ანუ ქვეყანა არა თუ არ გეგმავს ენერგიის მოხმარების შემცირებას, არამედ, პირიქით _ აორმაგებს.

სხვა ქვეყნების ნიშნულებს თუ შეადარებთ, გამოჩნდება, რომ ყველა სხვა ქვეყნისთვის ენერგოეფექტურობა არის უპირველესი პრიორიტეტი, საქართველოსთვის კი _ არა. უპირველესი პრიორიტეტი გულისხმობს, რომ, მაგალითად, კოსოვოში 2020 წლისთვის პირველადი ენერგიის მოხმარება შეადგენდა 4.70-ს და ეს პატარა ქვეყანა გეგმავს 2030 წლისთვის შემცირებას 2.70-ამდე. მონტენეგრო, 0.99-ზეა და 0.92-ამდე ამცირებს. ეს ქვეყნები, დაახლოებით საქართველოსხელაა. სერბეთს, რომელიც დიდია, 15.18 ჰქონდა მოხმარება 2020 წელს და გეგმავს 14.94-ამდე შემცირებას. ეკონომიკა, რა თქმა უნდა, იზრდება ამ ქვეყნებში, მაგრამ ამ გაზრდილი ეკონომიკის მოხმარება შესაძლებელია გაზრდილ ნიშნულზე დაბლა ჩამოვიდეს ან ძალიან უმნიშვნელოდ გაიზარდოს. ამ 2020-2030 წლების მონაცემებს თუ შეადარებთ, აღმოაჩენთ, რომ საქართველო გამოიყურება ამოვარდნილად. იმიტომ, რომ მარტო საქართველოა, რომელიც აორმაგებს ელექტროენერგიის მოხმარებას. უშუალოდ გეგმაში რომ ჩავიხედოთ რა წერია ენერგოეფექტურობასთან მიმართებაში, პირდაპირ გეტყვით, რომ ევროკავშირის ენერგოდირექტივების ქართულად გადმოთარგმნის გარდა, არაფერი არ წერია. არ წერია ფინანსური მექანიზმები _ ყველაფერი დამოკიდებულია უცხოურ დონორ ორგანიზაციებზე. შეფასების დოკუმენტში რომ ჩაიხედოთ, წერია, რომ წლიურად ადმინისტრაციული შენობების 1% –ის რეაბილიტაციას ჩაატარებს. ანუ საბაზისო ენერგოეფექტურ მდგომარეობამდე მიიყვანს მაშინ, როცა ენერგოგაერთიანების მოთხოვნა არის, რომ წლიურად, მინიმუმ, ადმინისტრაციული შენობების 3%-ის რეაბილიტაცია ჩატარდეს. აი, ეს “კეთდება” საქართველოში ენერგოეფექტურობასთან მიმართებაში.

_ რა ვალდებულებები გვაქვს აღებული და რა სახის კონვენციებს ვართ მიერთებული?

_ საქართველო არის ენერგოგაერთიანების წევრი სახელმწიფო, რაც იმას ნიშნავს, რომ ჩვენ, უბრალოდ, ადრე თუ გვიან, გაწერილი განრიგის მიხედვით, ყველა ევროკავშირის დირექტივის გადმოტანა მოგვიხდება ქვეყნის კანონმდებლობაში. ქვეყნის ენერგოსექტორის სრული რეფორმა უნდა მოხდეს დროთა განმავლობაში, რადგან, ეს ერთბაშად ვერ მოხდება.

ამიტომ, აქ კონვენციების ძებნას აზრი არ აქვს, რადგან აქ საუბარია, რომ რა ვალდებულებებიც აქვს ევროკავშირს მსოფლიო საზოგადოების წინაშე, ის ვალდებულებები აქვს საქართველოსაც. იმიტომ, რომ საქართველო არის ენერგოგაერთიანების წევრი და პრაქტიკულად, გახდება თუ არა საქართველო ევროკავშირის წევრი, მნიშვნელობა არ აქვს, იგივეა, რაც ენერგეტიკულად ევროკავშირში ვართ. რადგან მოგვიწევს იმ რეგულაციების გადმოტანა, რაც ევროკავშირშია და ენერგოსექტორის რეფორმირება , მათ შორის, შეცვლილი რეალობის გათვალისწინებით.

ეს ენერგოეფექტურობას არ ეხება, მაგრამ პარიზის შეთანხმებით, საქართველოს ჰქონდა აღებული ვალდებულება რომ 1990-იან წლებთან შედარებით, ემისიებს შეამცირებდა 35%-ით. სინამდვილეში, აქ მანიპულაციას ჰქონდა ადგილი. იმიტომ რომ საბჭოთა კავშირის გზაგასაყარზე, საქართველოს ნორმა იყო ძალიან დიდი ემისიები, დღეის მდგომარეობით იმის მესამედიც არ გვაქვს. როდესაც საუბრობ, რომ 35%-ით შეამცირებ ემისიებს, გულისხმობ, რომ გაზრდი.

ენერგოგაერთიანების წევრობამ უკვე შემოიტანა ახალი ვალდებულებები საქართველოსთვის. რაც გულისხმობდა არა 35%-ს არამედ, მინიმუმ 47%-იან ნიშნულს და მინიმუმ 20 მილიონი ტონა CO2-ის ეკვივალენტს. რაც ნიშნავს, რომ საქართველოს რაც პარიზით ჰქონდა განსაზღვრული, მასზე 7 000 000 ტონა CO2-ის ეკვივალენტით ნაკლები უნდა განესაზღვრა. ეს ცვლილებები განახორციელა necp-ში საქართველოს მთავრობამ და მკაცრი მიზანი ჩაწერეს ზუსტად იმიტომ, რომ ენერგოგაერთიანება ასე ითხოვს. აქედან გამომდინარე, ვალდებულები ვართ, მათი მოთხოვნების შესაბამისად მოხდეს ჩვენი გეგმების, მიზნების თუ სტრატეგიების თანხვედრაში მოყვანა. ამიტომ, როცა საუბარია ენერგოეფექტურობაზე, აქ რაღაც გარე კონვენციებზე აღარც უნდა ვიფიქროთ.

ადამიანებმა თვითონ დაიწყეს ვარვარა ნათურების შეცვლა იმიტომ, რომ ძვირი გადასახადების გადახდა უხდებოდათ. სხვადასხვა საწარმოებმა, მაგალითად, მეღვინეებმა, სასტუმროებმა დაიწყეს სახურავებზე მზის პანელების დამონტაჟება ყოველგვარი სახელმწიფო დახმარების გარეშე. ზუსტად ამან გამოიწვია ის, რომ თუ ენერგობალანსში ჩავიხედავთ, ვნახავთ, რომ რეალურად 2023-2024 წლებში ადგილი ჰქონდა ცენტრალური სისტემიდან ენერგიის მოხმარების შემცირებას.

ეს ყველაფერი მოხდა ადამიანების თვითგადაწყვეტილების გამო გატარებული ღონისძიებებით. ახლა წარმოიდგინეთ რა მოხდებოდა, სახელმწიფოს რომ ენერგოეფექტურობის მხარდამჭერი შესაბამისი პოლიტიკა განესაზღვრა _ ეს გულისხმობს შენობების დათბუნებას.

Necp-ში თვითონვე უწერიათ, რომ თბილისში, გამთბარი შენობებიდან იკარგება 40%, იმიტომ, რომ ეს შენობები არ არის ენერგოეფექტურად დათბუნებული. დათბუნების შემთხვევაში გაზის მოხმარება შემცირდებოდა მინიმუმ 20%-ით. ეს გაზი ჩვენი რესურსი არაა, შესაბამისად, შემცირდებოდა იმპორტირებული გაზი. მარტო იმით, რომ ძველი შენობების რენოვაცია მომხდარიყო. აღარ ვსაუბრობ ახალ შენობებზე, რომლებსაც გარკვეული მოთხოვნები წაუყენეს, მაგრამ რამდენად სრულდება, არავინ იცის.