ლანჩხუთის რაიონის ტერიტორიაზე აღმოჩენილი ექსპონატების ლომის წილი ინახება ლანჩხუთის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმში, რომელიც დაარსდა 1978 წელს, ხოლო 1979 წლიდან ჩამოყალიბდა სახელმწიფო მუზეუმად. 1998 წლის 26 მაისს მხარეთმცოდნეობის მუზეუმში პირველად გაიხსნა ექსპოზიცია, რომელშიც წარმოდგენილია მხარის, ბუნების, ეთნოგრაფიისა და სხვა ისტორიული წარსულის ამსახველი მასალა. სამუზეუმო ექსპონატები ძირითადად მოპოვებულ იქნა მუზეუმის თანამშრომლების მიერ. მუზეუმი თავიდანვე თანამშრომლობდა გურიის არქეოლოგიურ ექსპედიციასთან, მონაწილეობას იღებდა მუნიციპალიტეტის სხვადასხვა სოფლებში განხორციელებულ არქეოლოგიურ კვლევებში, რის შედეგად გამდიდრდა მნიშვნელოვანი არქეოლოგიური ექსპონატებით. მუზეუმში დაცულია 9095 ექსპონატი: აქედან ნუმიზმატიკა- 709, არქეოლოგია – 1172, ეთნოგრაფიული მასალა – 686, ფოტომასალა – 1300, დოკუმენტები – 3148, სამეცნიერო დამხმარე მასალა – 1847, ბუნება – 134.
მუზეუმში ვრცლად არის წარმოდგენილი ამერიკასა და ევროპაში გურული ცხენოსნების მოგზაურობის ამსახველი ფოტომასალა და მათთან დაკავშირებული ექსპონატები. ასევე ლანჩხუთელი გურიელების ნაქონი ავეჯი, ძველი მუსიკალური საკრავები და სხვა ნივთები.
აქვე ფუნქციონირებს დროებითი საექსპოზიციო დარბაზი; მუზეუმში ტარდება ექსკურსიები, მუშავდება სამეცნიერო თემები, ხორციელდება საგანმანათლებლო-შემეცნებითი პროექტები სკოლის მოსწავლეებისათვის.
მუნიციპალიტეტის მეორე მნიშვნელოვანი მუზეუმია ეგნატე ნინოშვილის (ინგოროყვა) მუზეუმი სოფელ არჩეულში. ის ოფიციალურად 1950 წლის იანვარში გაიხსნა და ამჟამად იქ დაცულია ექვსი ათასამდე ექსპონატი. მუზეუმი შედგება ოთხი საგამოფენო დარბაზისაგან. პირველ დარბაზში ნინოშვილის ბავშვობის წლების ამსახველი განყოფილებაა, მეორეში გამოფენილია მწერლის მიერ არალეგალური ცხოვრების პირობებში შექმნილი რომანის ,,ჯანყი გურიაში” ილუსტრაციები. მესამე დარბაზში ეგნატე ნინოშვილისა და ნადასი კალანდაძის უიღბლო სიყვარულის ამბავს გაიგებთ. მეოთხე დარბაზი მთლიანად მიძღვნილია თემისადმი ,,ეგნატე და თანამედროვეობა”.
41 წლის განმავლობაში ეგნატე ნინოშვილის სახლ-მუზეუმის დირექტორი იყო მიხეილ ვადაჭკორია . კაცი, რომელმაც ყველაფერი შესწირა ქართული კულტურის ერთგულებას. მან შეძლო მუზეუმის შექმნა, დაფუძნება. მის მხრებზე გადაიარა შეგროვებითი, სამეცნიერო-კვლევითი და საექსპოზიციო მუშაობის მთელმა სიმძიმემ. ბატონ მიხეილს უაღრესად მომთხოვნი, პრინციპული და უკომპრომისო ადამიანის სახელი ჰქონდა. მუზეუმში მისი სამუშაო ოთახი სენაკივით ცივი და ნესტიანი იყო. გურიის სოფლებში მოგზაურობის დროს ხშირად მოისმენდით მასზე: მთლად ეგნატეს დაემსგავსა, ჩვენი დროის ეგნატეაო, – ასე ახასიათებს ბატონ მიხეილ ვადაჭკორიას ეგნატე ნინოშვილის სახლ-მუზეუმის არქივის გამგე ზოია ტუღუში.
XIX საუკუნის მეორე ნახევრის გურული ყოფა, გურული გლეხის ცხოვრება, გურული ფირალების მებრძოლი სახეები ეგნატე ნინოშილმა პირველმა ასახა, გურული კოლორიტი პირველმა შემოიტანა და რომ არა ნინოშვილი, ამ თვალსაზრისით ქართულ ლიტერატურაში ცარიელი ადგილი, თეთრი ლაქა იარსებებდა. ერთი გურული გლეხი ამბობდა: ,,…იმ ნიგოროყვას გამოთქმული წიგნები რომ წევიკითხე, კაკალ გულზე გადამნარა; რავა ბეჭედივით წერს იგი დალოცვილის შვილი სოფლის კაცის ცხოვრებას და გაჭირვებას, ასე მგონია, საცხედან ჩემი ამბავი გოუგია და იგი დუუწერია მეთქინ”.
მწერალი და პუბლიცისტი ნიკოლო მიწიშვილი წერდა: ,,საკუთარ სოფელშია ნინოშვილი დაკრძალული. მაგრამ ეგნატე ნინოშვილის მოწამებრივი ცხოვრება მოცემულია ნაღველით სავსე მისსავე სიტყვებში, როცა ის უსაყვედურებს იმ ,,ნაციას”, რომელსაც თავის საუკეთესო მწერლისათვის ,,არ ემეტება შვიდკაპიკიანი ,,პორცია”.
ჭლექმა, შიმშილზე გამრავლებულმა და სიკვდილად მის ფილტვებში ჩასრესილმა, უდღეოდ გააცივა ეს ათრთოლებული სიმი და ის იმგვარადვე გადასრისა ქართულმა ცხოვრებამ, როგორც მის მიერ დატირებული გოგია უიშვილი. ჭეშმარიტად, ეგნატეს საფლავზე უნდა გაშლილიყო ,,უცხო ყვავილი” ახალი ცხოვრებისა, რომ მის ქვეყანას ოდნავ მაინც გამოსეყიდნა ეგნატეს ადამიანური წვალება და მისი უდროოო სიკვდილი, რომელიც მკვლელობას უფრო ჰგავდა”.
როცა გალაკტიონ ტაბიძე მიმოიხილავდა მის მოთხრობას ,,ქრისტინეს” ის აღნიშნავდა, რომ ,,მწერალი აძლევს ამ ქალს სიცოცხლეს, რომლის მსგავსი არც მანამდე არც შემდეგ ქართულ მწერლობაში არ შეგვხვედრია”.
გარდა ამ მუზეუმებისა ლანჩხუთში ფუნქციონირებს შემდეგი მუზეუმები: ვ. წულაძის სახელობის თეატრისა და კინოს მუზეუმი, სპორტის მუზეუმი, თემურ ფირცხალაიშვილის სახელობის შემოქმედთა მუზეუმი.
ამონარიდი მომავალი წიგნიდან ლანჩხუთი, ავტორები ირაკლი მახარაძე, ნონა იმნაძე და ლანჩხუთის მხარეთმცოდნეობის თანამშრომლები
