ლიტერატურული ენერგია

სიტყვას „ენერგია“ დიდი ხნის ისტორია აქვს. ის პირველად არისტოტელეს ნაშრომში გამოჩნდა ძვ.წ.ა. მე-4 საუკუნეში. თანამედროვე ცნებისაგან განსხვავებით, ენერგია ფილოსოფიური ტერმინი იყო, რომელიც მოიცავდა ისეთ იდეებს, როგორებიცაა ბედნიერება და სიამოვნება, ან მათგან გამოწვეული ემოციური ენერგია. აქედან გამომდინარე, საკითხავიც აღარაა, შეუძლია თუ არა ლიტერატურას თავის ჭრილში განიხილოს ენერგია, როგორც ბედნიერებისა და სიამოვნების მიმნიჭებელი ემოცია. ლიტერატურაში ხომ ყველაფრის გამოთქმა შეიძლება ტროპული მეტყველებით, რომელშიაც მთავარი აზრი შეფუთნილია და აღიქმება გადატანითი მნიშვნელობით. ეს მეტაფორული გააზრება კი გამოყოფს ენერგიას, რომელიც გამიზნულია მკითხველისათვის. მოკლედ, ენა, სიტყვა და სიტყვის ენერგია ის სიმდიდრეა, რომელიც გადმოსცემს გრძნობათა მრავალფეროვნებას, ის სალაროა, რომელშიც უხვადაა “ენერგიული“ იდეები და ემოციები. ლიტერატურა არსს არასოდეს ამოწურავს ბოლომდე, ის მკითხველს საზრუნავს, საფიქრალს უტოვებს. დადებითი ენერგიით აღავსებს და აიძულებს იფიქროს.

“ყოველი მოთხრობისა თუ ლექსის წაკითხვის შემდეგ ხდები ოდნავ უკეთესი, ვიდრე ხარ, უფრო ჭკვიანი, ვიდრე იყავი.“ – გურამ დოჩანაშვილმა შენიშნა ეს ცვლილება და ესეც ლიტერატურულ ენერგიას მიეწერება. რაც უფრო დიდხანს გასტანს ფიქრი წაკითხულზე, მით უფრო დიდი ენერგია მიგიღია მისგან. ლიტერატურა მოიცავს ყველა ემოციას და, შესაბამისად, ყველა მათგანი გადამდებია.

„თავდაპირველად იყო სიტყვა, სიტყვა იყო ღმერთთან და სიტყვა იყო ღმერთი.“ ე.ი. სიტყვა ენერგიის ყველაზე დიდი მატარებელია. სიტყვის ძალით შეიქმნა სამყარო. ხელთუქმნელია ყველაფერი, გარდა ადამისა, რომელიც თიხისაგან გამოძერწა, სამყარო უბოძა, სიტყვა, სიტყვის ძალა და მადლი მიანდო. იქედან მოყოლებული დღემდე ყოველი ახმიანებული სიტყვა თუ აზრი უბიძგებს ადამიანს ამოიცნოს წიგნისეული ემოცია და გაითავისოს. უდიდესი ენერგიის მატარებელია იოანე ზოსიმეს „ქებაი და დიდებაი ქართულისა ენისაი“. მასში ვკითხულობთ: “დამარხულ არს ენაი ქართული დღემდე მეორად მოსვლისა მესიისა დასამოწმებლად“, “შემკულს“, “კურთხეულს“, “მკუდარსა“ და „დაწუნებულსაც” კი უწოდებს მას, მაგრამ ამავდროულად იმედით აღავსებს მკითხველს, რომ საიდუმლო გაცხადდება და ქვეყნიერება ქართული ენით განიკითხება. თუ ყოველი ცოცხალი ორგანიზმი იღებს და გამოყოფს ენერგიას, ლიტერატურაც „იღებს მწერლისაგან შემოთავაზებულ ენერგიას, რომელიც ემოციაში გადაიზრდება. ასე „გარდაიქმნება“ მკითხველისათვის მეტაფორულ ენერგიად ლიტერატურა.

დაფიქრებულხართ, როგორ განაწყობს მკითხველს პერსონაჟთა ენა და სიტყვები? „განვისჯებით მე და ვარსქენ პიტიახში იქ, სადაც არ არის განსხვავება მამაკაცსა და დედაკაცს შორის… „- დედოფალი შუშანიკის ენერგიით სავსე ნათქვამია ჯერ კიდევ მე-5 საუკუნის მეორე ნახევარში. “როგორც მაგ კედელს, რომელსაც მიყრდნობიხარ, არ ესმის შენი სიტყვები, ისე მეც, რადგან ჩემი გონებით უფალთან ვარ!-“ მიმართავს აბო განრისხებულ ამირას და გრძნობ შემართებას-სიკვდილი არაფერია პრინციპების ერთგულებასთან შედარებით.

„ჰომოითა სიტყვითა“ მოაქცევდა გრიგოლ ხანძთელი, ეს ღმერთშემოსილი კაცი, ცოდვის გზაზე მდგარ ცოდვითვე შეპყრობილ ადამიანს და გიჩნდება სურვილი შენც სიმშვიდე დაგეუფლოს და მშვიდად ისაუბრო. აქვე რიყეს გაგახსენებთ, მიხეილ ჯავახიშვილის მოთხრობიდან „ეშმაკის ქვა“. სოფელმა დათას განაჩენი უნდა გამოუტანოს. დათა ხაფანგში გაბმულ მგელს ჰგავს. კატეგორიულად სთხოვენ დაიჩოქოს. მისმა სიკერპემ და ურჩობამ ხალხი გააცეცხლა. ორი სიტყვა ებრძვის ერთმანეთს: ხალხის “ჩავაქვავოთ!“ და სოფიოს “შეჩერდით!“. პირველი ითქვა, მეორე-არა, რადგან ხალხის უარყოფითმა ემოციამ სძლია სოფიოს ანგელოზობას და ასე იქცა მთელი სოფელი მკვლელად. „ჩემი სიცოცხლის ცისკარო, ჩემო გაშლილო იაო, მშვენიერო, ტკბილო და საყვარელო, შენ კამკამა მზის სხივით გაზრდილო, თავს შემოგევლე, შენი გულის ჭირიმე, წამლად დაგენაყე, წამლად დაგედე, ჩემო ათასნაირო, იმ ადგილის ჭირიმე, სადაც შენ მომაგონდები“… – სად წავიდნენ ეს ალერსიანი სიტყვები ძველად ყველა დედამ რომ იცოდა საქართველოში?! რატომ არ გვეალერსებიან შვილებს ამ სიტყვებით, რატომ აღარ ესმით ეს ტკბილქართული ბავშვებს? „ ბატონებს“ და მასთან დაკავშირებულ რიტუალს არამატრიალური ძეგლის სტატუსი მიენიჭა. როცა ოჯახში ბავშვს ბატონები ეწვევა პატივისცემით ეგებებიან. ბატონებიანი ბავშვი წითლად მორთულ ოთახში წევს, ოჯახის წევრები ცდილობენ ბატონების გული მოიგონ. მღერიან საგალობელს: “ბატონებო,მოუოხეთ,მოუოხეთ,ბატონებო! ლამაზი ბატონებია,ია და ვარდი ფენია…“- ეს სიტყვები ლოცვასავით წარმოითქმებოდა და ბავშვიც იკურნებოდა. შესაძლებელია თუ არა კავკასიურ სოციო-კულტურაში ქალი გამოუტყდეს ვაჟს სიყვარულში? შესაძლებელია! ხვარამზე გაიხსენეთ: „ვერცხლისამც თასად მაქცია, რო ღვინით აგევსებოდი, დაფერილი მქმნა წითლადა, შამშვამდი, შაგერგებოდი. ანა მქმნა ვარდი, ყოილი, რო პირზე დაგეყრებოდი. ანა მქმნა მოის პერანგი, რო გულზე დაგადნებოდი.” გოგოებო, გაიხსენეთ ნესტან-დარეჯანი, თინათინი, ფატმანი – პირველი უტყდებიან სიყვარულში მიჯნურებს. თუ იპოვით ტარიელის, ავთანდილის ან ფრიდონისნაირ ვაჟკაცებს, არ დაელოდოთ, თქვენ გადადგით პირველი ნაბიჯი და უთხარით – „მიყვარხარ!’’, ხოლო მათგან წამოსულ სიყვარულის ენერგიას ვერაფერი შეაჩერებს. მთავარი სიტყვა, რომელიც ენერგიით, იმედით, ბედნიერებით, სიყვარულითა და სიამოვნებით აღავსებს ადამიანს სამშობლოა. აბა, დავუკვირდეთ, როგორი ძალა იღვრება სიტყვებიდან: „ჩემი ხატია სამშობლო,სახატე მთელი ქვეყანაო!“ – ბრძანა აკაკიმ. „ხარს ვგევარ ნაიალაღარს, რქით მიწასა ვჩხვერ, ვბუბუნებ: ღმერთო, სამშობლო მიცოცხლე, მძინარიც იმას ვდუდუნებო!“ – ვაჟამ. „დავბადებულვარ, რომ ვიყო მონა და საქართველოს მედგას უღელიო!“ – ტიციანმა. „ჩემო კარგო ქვეყანავ, რაზედ მოგიწყენია, აწმყო თუ არა გწყალობს, მომავალი შენიაო!“-ილიამ „სამშობლო ჩემი გულის ფეთქვააო…„- გოგლამ. „გათენდა, ცეცხლის მზე აენთო, აცურდა, დროშები ჩქარა, თავისუფლება სულს ისე მოსწყურდა, ვით დაჭრილ ირმების გუნდს წყარო ანკარა, დროშები ჩქარა!“ – გვეხმიანება გალაკტიონიც. „ დაუკარით,რომ ძველ ხანჯალს ელდა ეცეს, გაისარჯოს და ბრძოლაში დაიხარჯოს, გაუმარჯოს საქართველოს მზეს და ზეცას, საქართელოს ძლიერებას გაუმარჯოს!“ – ლადო ასათიანი და რა მოთვლის ქართული სიტყვის მარგალიტებს. გვიმრავლოს ქართული სიტყვის ოსტატები და გალაკტიონით დავასრულოთ: „ მრავალჟამიერ გუგუნებდეს ხმა, მუმლი მუხასა და ლილეოსი, ეს გმირთა ჩვენთა არის სიმღერა, ეს სიმღერაა საქართველოსი!“ შეყვანის ღილაკი ანა მქმნა მოის პერანგი, რო გულზე დაგადნებოდი.” გოგოებო, გაიხსენეთ ნესტან-დარეჯანი, თინათინი, ფატმანი – პირველი უტყდებიან სიყვარულში მიჯნურებს. თუ იპოვით ტარიელის, ავთანდილის ან ფრიდონისნაირ ვაჟკაცებს, არ დაელოდოთ, თქვენ გადადგით პირველი ნაბიჯი და უთხარით – „მიყვარხარ!’’, ხოლო მათგან წამოსულ სიყვარულის ენერგიას ვერაფერი შეაჩერებს. მთავარი სიტყვა, რომელიც ენერგიით, იმედით, ბედნიერებით, სიყვარულითა და სიამოვნებით აღავსებს ადამიანს სამშობლოა. აბა, დავუკვირდეთ, როგორი ძალა იღვრება სიტყვებიდან: „ჩემი ხატია სამშობლო,სახატე მთელი ქვეყანაო!“- ბრძანა აკაკიმ. „ხარს ვგევარ ნაიალაღარს, რქით მიწასა ვჩხვერ, ვბუბუნებ: ღმერთო, სამშობლო მიცოცხლე, მძინარიც იმას ვდუდუნებო!“ – ვაჟამ. „დავბადებულვარ, რომ ვიყო მონა და საქართველოს მედგას უღელიო!“ – ტიციანმა. „ჩემო კარგო ქვეყანავ, რაზედ მოგიწყენია, აწმყო თუ არა გწყალობს, მომავალი შენიაო!“-ილიამ „სამშობლო ჩემი გულის ფეთქვააო…“- გოგლამ. „გათენდა, ცეცხლის მზე აენთო, აცურდა, დროშები ჩქარა, თავისუფლება სულს ისე მოსწყურდა, ვით დაჭრილ ირმების გუნდს წყარო ანკარა, დროშები ჩქარა!“ – გვეხმიანება გალაკტიონიც.

„დაუკარით,რომ ძველ ხანჯალს ელდა ეცეს, გაისარჯოს და ბრძოლაში დაიხარჯოს, გაუმარჯოს საქართველოს მზეს და ზეცას, საქართელოს ძლიერებას გაუმარჯოს!“ – ლადო ასათიანი და რა მოთვლის ქართული სიტყვის მარგალიტებს. გვიმრავლოს ქართული სიტყვის ოსტატები და გალაკტიონით დავასრულოთ: „ მრავალჟამიერ გუგუნებდეს ხმა, მუმლი მუხასა და ლილეოსი, ეს გმირთა ჩვენთა არის სიმღერა, ეს სიმღერაა საქართველოსი!“