მსოფლიოში გავრცელებულ პროფესიებიდან ერთ-ერთი უძველესია მჭედლობა. ის ჩვენს წელთაღრიცხვამდე, წინა ათასწლეულებში შეისწავლეს ადამიანებმა. მჭედლის პროფესია რომ უძველესია და ამავდროულად, მთელ დედამიწაზე იყო გავრცელებული, ამის დასტურია თუნდაც ის, რომ მსოფლიოში ყველგან არის მჭედლის ფუძეზე დაფუძნებული გვარები.
მჭედელი საქართველოში რამდენიმე სახელით არის ცნობილი: მჭედელი (გურია-იმერეთში), „რკინაში ჭკადუ“ (სამეგრელოში), „ბერეჯმშკიდ“ (სვანეთში), „დემურჩი“ (ახალციხეში).
მჭედლები ჭედდნენ და აწრთობდნენ, როგორც საბრძოლო, ისე სამეურნეო იარაღებს. საქართველოში მჭედლის დალოცვა ოსტატის მიერ ხდებოდა გრდემლთან, სადაც შესთხოვდნენ 363 ხელობის უფროს სოლომონს, რომ ახალ ოსტატს ხელი მომართვოდა მომავალ საქმიანობაში. მჭედლები მუშაობდნენ ქალაქებში, დაბებში, სოფლებში. ისინი დიდი ავტორიტეტით სარგებლობდნენ. მათ, როგორც მაგიური ძალის მქონე რკინის დამმორჩილებლებს, ხალხი პატივს მიაგებდა.
მჭედლები წმინდად იცავდნენ სამჭედლოსთან დაკავშირებულ რიტუალებს _ შაბათ დღეს მუშაობას ადრე ამთავრებდნენ, გრდემლზე სანთელს დაანთებდნენ და კვერის რამდენიმე დარტყმით ლოცვას ასრულებდნენ. სამჭედლოში გრდემლი წმინდა ადგილად ითვლებოდა. სოფლად თუ რაიმე ცუდი ამბავი მოხდებოდა, დამნაშავეს გრდემლთან დასწყევლიდნენ. ხალხის რწმენით, ამგვარი წყევლა აუცილებლად ასრულდებოდა. მჭედლობას, როგორც ხელოსნობის დარგს, თბილისსა და სხვა ქალაქებში თავისი ორგანიზაციული ფორმა ჰქონდა. აქ არსებობდა მჭედელთა ამქარი თავისი სტრუქტურითა (ოსტატი, შეგირდი, ქარგალი) და ატრიბუტებით (დროშა, ფირი), დღესასწაულებით, წეს-ჩვეულებებით (ოსტატად დალოცვა, ქარგლის ხელდასმა).
დღეს ეს უძველესი პროფესია, თითქმის, დავიწყების პირასაა მისული და ამ საქმის მცოდნე თითო-ოროლა ადამიანს თუ იპოვი. ერთ-ერთი მათგანი კი ჩოხატაურის მკვიდრი ოთარ ჩხიკვაძეა.
როგორც თავად ბატონი ოთარი გვიყვება, მჭედლობა მისი ოჯახისთვის ტრადიციული ხელობაა. მჭედელი ყოფილა მისი ბაბუა, შემდეგ მამა და ახლა თავად აგრძელებს მამა-პაპისგან ნასწავლ და გადმოცემულ ხელობას _ ჭედს ნალებს, სახნისებს, თოხებს, წალდებს და სასოფლო სამეურნეო დანიშნულების სხვადასხვა აუცილებელ იარაღს.
„ეს ხელობა ახალგაზრდობაშივე შევისწავლე, თუმცა, სხვა საქმით დაკავებული და დიდად ვერ ვიცლიდი ამისთვის. ამიტომ იმ წლებში ჩემი კავშირი მჭედლობასთან, მხოლოდ მამის დახმარებით შემოიფარგლებოდა.
მამის გარდაცვალების შემდეგ, კვლავ მოდიოდნენ ძველი კლიენტები თხოვნით და მეც ნელ-ნელა მივყავი ხელი ამ საქმიანობას.
მძიმე სამუშაოა მჭედლობა. განსაკუთრებით, ზაფხულში. არ არის იოლი პაპანაქება სიცხეში გავარვარებულ ქურასთან დგომა და სიმხურვალისგან დნობის პირას მისულ რკინაზე მძიმე უროს ცემა, _ გვეუბნება ბატონი ოთარი და ლითონის წრთობის პროცესს გვიხსნის.
„ყველაზე საინტერესო არის წყლის მიცემა. თუ არ აწრთე ნაჯახი, წალდი და, ზოგადად, ლითონი, ისე არაფერი გამოვა. როცა რკინა ხურდება, რბილდება, სუსტდება და წყლის მიცემა არის აუცილებელი. ბაბუაჩემიდან გადმოცემით მახსოვს, რომ წყალში როცა ჩავდებთ “ბზიკისფერი” ფერი უნდა მიიღოს მეტალმა, ამის შემდეგ წყალში ცივდება, მაგრდება და ფოლადდება“.
მომხმარებელი კმაყოფილი და მადლიერი ჰყავს ბატონ ოთარს. კმაყოფილების მთავარი მიზეზი ის არის, რომ უხარისხოს არ აკეთებს. მოსწონთ მისი ნაწრთობი ფოლადის სიმტკიცე და თვით ნაკეთობა. როგორც თავად ოსტატი ამბობს, ფასები განსაზღვრული არ აქვს.
„ფასები დიდად განსაზღვრული არ მაქვს, ახლა გასაჭირია და მეც, შესაბამისად, ვითვალისწინებ. ამიტომ ხშირად ერთსა და იმავე სამუშაოს შესრულებაში სხვადასხვა თანხას ვიღებ. ხშირად უფასოდაც ვემსახურები, თუ არ აქვს, რა ქნას. მთავარია კმაყოფილი იყოს“.
ბატონ ოთარს გული წყდება, რომ მისი შთამომავლებიდან ამ პროფესიის შესწავლის და საგვარეულო ტრადიციის გაგრძელების სურვილი არავის აქვს, თუმცა, ამას თავისი ახსნაც აქვს.
„ეს ბუნებრივიცაა, თანამედროვე ყოფაში, უკვე შეუძლებელია მჭედლობა ოჯახისთვის საარსებო წყარო იყოს. დღეს ნებისმიერ მაღაზიაში შეიძლება შეიძინო, ქარხნული წესით დამზადებული სასოფლო სამეურნეო იარაღები. რაც, თავისთავად, მოქმედებს მომხმარებელზე და იკლებს მოთხოვნილება. ამიტომ აღარავის იზიდავს ეს ხელობა, ახალგაზრდებს არ უჩნდებათ მისი შესწავლის სურვილი. ჩემი შვილი, როცა ქალაქიდან ჩამოდის, სულ რამდენიმე დღით ახერხებს დარჩენას და ზოგჯერ მეხმარება კიდეც, მაგრამ ეს არაა საკმარისი იმისთვის, რომ ხვალ დამოუკიდებლად, ჩემ გარეშე გამოჭედოს ნალი ან ნებისმიერი რამ. თუმცა, მის ასაკში ძალიან დაინტერესებული არც მე ვიყავი და მაინც იმედს ვიტოვებ, რომ როდესმე ისიც ჩემსავით დაინტერესდება.
ტექნიკამ იმდენად შეცვალა ყველაფერი, რომ, ძირითადად, რასაც ვაკეთებით და იჭედებოდა ჩვენს სამჭედლოში, ყველაფერი ტექნიკამ ჩაანაცვლა. თუმცა, მე მაინც მგონია, რომ ხელით ნაწრთობი ფოლადის ხარისხი და სიმტკიცე ბევრად მეტია ვიდრე თანამედროვე ტექნიკებისა.
დროს ძველი მიაქვს და ახალი მოაქვს. ამას ჩვენ ვერ შევაჩერებთ. ამიტომ სანამ შემეძლება, ისევ ძველი ერთგულებით მოვემსახურები ყოველ მომსვლელს. ხარისხს არ მოვაკლებ და არ შევარცხვენ მამა პაპის ტრადიციას”.
ჩვენც, ჩვენი მხრივ, მარჯვენა დავულოცოთ მადლიან ოსტატს და რა შეიძლება ვუსურვოთ იმაზე მეტი, ვიდრე წელთა და შეგირდთა სიმრავლეა.
