,,ყარამან_სხვაის რა მოგახსენო და ვინც ჩვენთან მოდის, მოგეცა სიცოცხლე_მდიდრდებიან. ნუ გეშინია, გზაში აფერი ეხარჯება, ადგილზე ცხოვრება აფერი უჯდება. ცხენი ეძლევა. ოღონ შენ იმუშავე ცხენზე და იყავი შენთვის. თვეში მიიღე ასი მანათი და რაც გინდა, იგი უქენი; გინდა შინ გააგზავნე, გინდა იქეიფე…” (ნ. ნაკაშიძე ,,ვინ არის დამნაშავე?”)
სანამ ამბის მოყოლას დავიწყებდე… უკვე ოც წელზე მეტია, რაც გურული მოჯირითეების ისტორიაზე ვმუშაობ, მას შემდეგ კი, რაც ჩემი ფილმის გადაღებისას ბატონმა ამირან ცამციშვილმა, ამ საქმის პირველმა მკვლევარმა დამაკვალიანა, ეს ჩემს მოთხოვნილებად გადაიქცა. დღესაც ყველგან, სადაც კი შეიძლება, ვეძებ გურულ მოჯირითეებთან დაკავშირებულ ამბებსა და ფოტოებს და ვპოულობ კიდევაც ხშირად. მაგრამ, ასევე, ინტერნეტში თუ ბეჭდურ გამოცემებში ხშირად მხვდება ჩემი ტექსტებიდან პირდაპირ მოპარული, სხვა სიტყვას ვერ ვპოულობ და თავისად გასაღებული წერილები. ,,ავტორებს” ეზარებათ თუ სირცხვილად მიაჩნიათ წყაროს მითითება, ვერ გამიგია… თუმცა, უპასუხოდ თითქმის არავის ვტოვებ…
ახლა კი საქმე:
როგორც წესი, შოუს მეპატრონეები მონაწილეებს, რაღა თქმა უნდა, ქართველებსაც, კონტრაქტს უდებდნენ, კონტრაქტი იდებოდა 6 თვის ვადით
,,ამნაირათ დღესაც დადის ლუკაია (ჩხარტიშვილი_ი.მ.) ამერიკაში და ასრულებს მტკიცეთ და განუდრეკელათ იმ ინგლისელთან თავის პირობას. ლუკაია ღებულობს ბ-ნი ქუთაისის სამხედრო გუბერნატორისაგან სამზღვარ გარეთ გასვლის ნებართვას, ყოველ მარტის დამდეგს და მიჰყავს ამერიკაში ცხრა-ცხრა ყმაწვილი; ხოლო ბრუნდება ამერიკიდან კავკასიაში იმავე წელს ოქტომბრის გასულს”. (,,კვალი”, 1896 წ.)
ზამთარში, როცა შოუ იხურებოდა, მოჯირითეები ან სახლში ბრუნდებოდნენ, ან რჩებოდნენ ამერიკაში, მაგრამ ამ შემთხვევაში თავის თავზე თვითონვე უნდა ეფიქრათ. (,,…შოვი რომ იკილტება ნიორგში მისვლას უნდა 35 დოლარი 70 р. კარგათ არ ვიცი, სად დავრჩები ამ ზამთარში”_ქრისტეფორე იმნაძის წერილიდან.
,,…იმის სიმაგრეა ზამთარში მუშაობა ამერიკაში მარა ჩვენ კვირეში ორ დღეს მაინც წევიმუშავებთ და იმით თავი გვინდა გევიტანოთ…”_ უცნობი მოჯირითეს წერილიდან).
იქ გათვალისწინებული იყო სხვადასხვა პუნქტები, მათ შორის: დასახიჩრების შემთხვევაში მეპატრონე ყველა ხარჯს თავის თავზე იღებდა, სეზონის დამთავრებისას მონაწილეს აუცილებლად ეძლეოდა იმ რაოდენობის თანხა, რათა ის სამშობლოში დაბრუნებულიყო.
მოცემული იყო შოუს მონაწილის ქცევის წესები: მონაწილეს ყოველთვის წესრიგში უნდა ჰქონოდა ამუნიცია, ტანსაცმელი, უნდა მოქცეულიყვნენ ისე, როგორც ჯენთლმენებს შეეფერებათ, არ უნდა ჰქონოდა ადგილი ჩხუბს, ლოთობას, აზარტულ თამაშებს, აკრძალული იყო თვალის ჩაკვრა, გადალაპარაკება და საერთოდ არშიყი აუდიტორიაში მჯდომ ქალბატონებთან (,,არენაზე ციცებთან ლაპარიკი აკრძალული იყო მარა შემდეგ რავარც ტკიპა ისთე იყვენ მიწეპებულნი ჩვენს ბიჭეფიზა, ვერ მუაშორებდი. ანცანდრეს იქოური ქალი შუუჩთა, ცოლად გამოგყობიო… ჯერე უარობდა, მარა მერე დეიწერა ჯვარი და დეეთხუა შოვს ახლა ცხოვრობს კალიფორნიაში ცოლთან ერთად”, _ წერდა უცნობი მოჯირითე.).
აკრძალული იყო აგრეთვე ჩექმებით ლიგინში დაწოლა. განსაზღვრული იყო ბარგის რაოდენობაც, აკრძალული იყო აგრეთვე ძაღლებიც, გამონაკლისს შეადგენდნენ ინდიელები, რადგან მათ ძაღლები გამოსვლებში სჭირდებოდათ.
,,მათი ქცევა და მანერები თავადების შესაფერისია, კაზაკებს ისე უჭირავთ თავი, რომ ეს მაღალ წარმომავლობაზე მიუთითებს. ჩვენ დაბადებიდან თავადები ვართო, _ აცხადებენ ისინი და ეს გამოსჭვივის მათ სიტყვა-პასუხსა თუ დარბაისლურ მიხვრა-მოხვრაში. ჩვენ არ ვიცით კარგად რუსული, ჩვენ ყველანი ჩვენს ენაზე _ ქართულად ვლაპარაკობთ, _ აცხადებს მათი ბელადი და საუბრის დროს მოჩანს მისი სპილოს ძვალივით თეთრი კბილები”, _იტყობინებოდა ერთი გაზეთი.
Brooklyn Citizen, 1894, საგანგებოდ აღნიშნავდა: ,,კაზაკებს მართკუთხა კარვები აქვთ, რომლებსაც ისინი იდეალურ მდგომარეობაში ინახავენ. კარვებში თითოეული მონაწილის აღჭურვილობა სრულ მზადყოფნაშია წარმოდგენისათვის… პატარა მაგიდაზე რამდენიმე წიგნი, ბანქო და სხვადასხვა საწერი საშუალება მომხიბლავი წესრიგით არის დალაგებული…. ხის იატაკი გაწმენდილ-გასუფთავებულია, ხოლო მათი საწოლები ეს აკურატულობის ნიმუშია.”
ქართველები უცხოეთში ყოფნისას ცდილობდნენ არაფერი ისეთი არ ჩაედინათ, რაც მათ შეარცხვენდა, ამას ადასტურებს კირილე ხოფერიასა და გიორგი ჩხაიძის მოგონებანიც _ გურულები რესტორნებში ევროპულ ტანსაცმელში, ხანდახან ჩოხა-ახალუხში გამოწყობილნი შედიოდნენ. ბევრმა ამა თუ იმ კერძის ჭამის წესი არ იცოდა, ამიტომ სხვებს აკვირდებოდა. გურულების მადის შესახებ წერდნენ, რომ მათ ქვა რომ გადააყლაპო, იმასაც მოინელებენო. ბაფალო ბილის ველური დასავლეთის შოუს მთავარი მზარეული ერთ საგაზეთო ინტერვიუში ამბობდა: ,, …ჩვენ ყოველდღე ვამზადებთ 800-დან 1000-მდე ბიფშტექსს… ო, ბიჭები ბიფშტექსის ნამდვილი მტრები არიან! კაზაკებს და ინდიელებს ხორცი უნდათ სამჯერ დღეში და ისინი მას ღებულობენ!”
ერთხელ მოჯირითეები სასადილოში შესულან და ერბო-კვერცხი მოუთხოვიათ, მაგრამ ინგლისურის არცოდნის გამო ოფიციანტს ვერაფერი გააგებინეს. მაშინ მოჯირითე სერაპიონ იმნაძე ოდნავ ჩაიცუცქა, ხელები ქათმის ფრთებივით აამუშავა და კაკანი მორთო: კო კო კო! ამან სასადილოში მხიარულება გამოიწვია, ოფიციანტი კი მიუხვდა, თუ რა უნდოდათ ამ უცნაურ გადამთიელებს. ყველაფრის მიუხედავად, ხშირი იყო ჩხუბებიც და უსიამოვნო ინციდენტებიც, Arkansas Democrat (1901, 21 ოქტომბერი) აღწერს შემთხვევას, როდესაც დილაუთენია ცხრის ნახევარზე ვინმე მიულერის სალუნში იქ მყოფთ შიშის ზარი დასცა წითელი ღვინით გამომთვრალმა კაზაკმა. იგი ხანჯლით ემუქრებოდა მოქალაქეებს და სალუნიდან აგდებდა, მისი ამხანაგები ცდილობდნენ მის დამშვიდებას, მაგრამ ამაოდ, მოვიდა პოლიციელი და მთვრალი ხანჯლით მისკენაც გაიწია. იგი წაიყვანეს პოლიციაში და ელოდებოდნენ მის გამოფხიზლებას, რათა დაეკითხათ. რაც შეეხება მის სახელს, ეს მეორე პრობლემა აღმოჩნდა, რადგან ერთადერთი, რაც პოლიციელებმა გაიგეს ეს იყო მისი სახელი, რომელიც ამგვარად ჩაწერეს ‘თჰეფორდ”. სამწუხაროდ, არ ვიცი თუ როგორ დამთავრდა ეს ისტორია.
გიორგი ჩხაიძის შვილი მამის ერთ მონაყოლს იხსენებს _ ერთხელ ჩიკაგოში მყოფმა გურულებმა ვარჯიშის შემდეგ ვაშლის მშვენიერ ბაღებს ჩაუარეს. ერთ-ერთი მათგანი გადახტა ბაღში, დაკრიფა ვაშლები და ამხანაგებს დაურიგა. მეორე დღეს ეს ამბავი გაზეთში დაუბეჭდავთ, კაზაკები ვაშლებს იპარავდნენო. გურიაში რამდენიმე ცალი ვაშლის მოკრეფისათვის ვინ რას გეტყოდა, ამერიკაში კი რაც კაზაკებთან იყო დაკავშირებული, ყველაფერში სენსაციას ეძებდნენ. სირცხვილით გარეთ როგორ გამოვსულიყავით, არ ვიცოდითო, _ იხსენებდა მოჯირითე.
მიუხედავად ყველაფრისა, ჟურნალ-გაზეთები უამრავ შეთხზულ ამბავს ბეჭდავს მათ შესახებ. აი, მაგალითად, რას წერდა პარიზის Petit Journal, რომლის წერილი გაზეთმა „ივერიამ” გადმობეჭდა (1893 წ. #58): `ჩვენს რედაქციას ამ დღეებში თხუთმეტი კავკასიელი ეწვია. ყველანი საუკეთესო და თამამი მხედარნი არიან. ეს კავკასიელები ჩიკაგოს მიემგზავრებიან ბ-ნ ერკოლის მეთაურობით. ჩიკაგოს გამოფენაზედ, სხვათა შორის, დოღიც გაიმართება, რომელშიაც მონაწილეობას მიიღებენ საფრანგეთის კავალერისტები, გერმანელი ულანები, ინგლისელები, ამერიკის ინდიელნი და ეს კავკასიელნიც. კავკასიელ მხედართა მეთაური, ბ-ნი ერკოლი გამოცდილი კაცია და დარწმუნებულია, ჩემი დასი გაიმარჯვებს დოღშიო. ცხენები უკვე გაუგზავნიათ გემით ამერიკაში. დასს მეთაურობს თ. ეკისთავი (ერისთავი თუ იქნება). მეთაური დასისა არაფრით განირჩევა თავის ამხანაგებისაგან: შავი ტყავის ქუდი ჰხურავს, ნაბადი, წითელი ტანთსაცმელი აცვია, მასრებით, შეიარაღებულია გრძელ დამბაჩებით და ხმლითა, ხმლის ტარი ჩუქურთმიანი, ქარქაში შავი ტყავისაა.
ყველანი სამეგრელოს და საქართველოს (ი.მ.) შვილები არიან და ბევრჯერ მიუღიათ მონაწილეობა მტერთან ბრძოლაში და ყველანი რუსეთის ჯარში ყოფილან, თუმცა ამ ერის ენა სრულებით არ იციან, რომელსაც ემსახურებიან.
საკვირველს სურათს წარმოადგენენ ეს მეომარნი: სახე ერთსა და იმავე დროს მკაცრიცა აქვთ და წყნარიც, შავი, ჭკვიანი თვალები და შავი, გრძელი წვერი რაღაც უცნაურ ელფერს სდებს მათ სახეს… სთქვეს თავიანთი სიმღერა, რომელსაც რაღაც უცნაური მელოდია ჰქონია, თუმცა სიმღერა წყნარი იყო, მაგრამ შიგადაშიგ საშინლად გაჰკიოდნენ…
ამ სიმღერის გამგონმა საკმარისია თვალები დახუჭოს და იმ წამსვე წარმოუდგება აზიის ხრიოკი ვაკე და მათ შორის ბრბო მეომართა, რომლებიც თავიანთ ღმერთებს ლოცულობენ და სისხლის დასაღვრელად ემზადებიან.~ შეთხზა რა აღფრთოვანებულ ფანტაზიით ეს საოცარი სურათი, გაზეთი Petit Journal დასძენს: რარიგ განსხვავდებიან ჩვენს განათლებულ ერისაგან ეს ბარბაროსები აზიისა, რომლებიც ამპარტავნობენ თავის ახოვანის ტანით, იარაღის სილამაზით და იმავე დროს ბავშვებსავით უხარიათ, როცა შამპანის ღვინით სავსე ბოთლები იხსნება! (სტატიაში ლაპარაკია ამერიკაში გასული გურულების პირველ გუნდზე).
