,,…რიონის თუალზედ, სამხრეთის კიდესა ზედა, არს ფოთის ციხე. რომელი აღაშენეს ოსმალთა… და დგანან მუნ მჯდომარის ფაშით. აქ ერთვის რიონს მცირე მდინარე და ამ ფოთის აღმოსავლით, რიონის კიდესა ზედა არს ლანჩქუთი. ამ ლანჩქუთს სამხრით წარმოვალს მთა საჯავახოს მთიდამ დასავლეთად…” – წერდა ვახუშტი ბატონიშვილი თავის ნაშრომში ,,აღწერა სამეფოსა საქართველოსა”.
ტოპონიმი ლანჩხუთი მრავალმხრივი კვლევის ობიექტად 1900-იანი წლებიდან იქცა. აღსანიშნავია, რომ ვახუშტი ბატონიშვილი თავის ნაშრომში „აღწერა სამეფოსა საქართველოსა“ გარკვევით წერს „ლანჩქუთს“ და არა „ლანჩხუთს“. სამართლიანად შენიშნავს პროფ. ალ. ღლონტი: „ვახუშტი ბაგრატიონის ნაშრომი დღესაც დიდ მეცნიერულ ინტერესს იწვევს… ერთადერთი სანდო წყარო, რომლის მიხედვით შეიძლება დავიწყებულ სახელწოდებათა აღდგენა და მათი კოორდინატების ჩვენება, სწორედ ვახუშტი ბაგრატიონის ნაშრომია“.
1900-იან წლებში თბილისში მოღვაწე რუსი ისტორიკოსი კონსტანტინე პანი სრული სერიოზულობით ამტკიცებდა, რომ ლანჩხუთი ხუთ ლანჩას, ანუ ფეხსაცმლის ხუთ ძირს ნიშნავსო. ამასვე ეხმიანება თქმულება, რომ თითქოს ლანჩხუთის ტერიტორიაზე მისვლამდე სალაშქროდ მიმავალ თამარ მეფის ლაშქრის ცხენებს ხუთი ლანჩის გამოცვლა დასჭირდა და თითქოსდა რაიონის სახელწოდებაც აქედან წარმოსდგებაო. ასევე არსებობს ხალხური გადმოცემა, რის მიხედვითაც ლანჩხუთი თურმე ნაჩხუბს ნიშნავს, ,,…ვინაიდგან ოსმალები რომ შემოესივნენ გურიას, პირველი და გამწვავებული ომი აქ მოჰხდა”, _ წერდა ,,ივერია», (#217, 1903).
პირველი მკვლევარი, რომელმაც ლანჩხუთის წარმომავლობის ახსნა სვანური ენის მიხედვით სცადა, აკადემიკოსი ნიკო მარი გახლდათ.
მისი ვარაუდით ლანჩხუთი სვანური ,,ცხუმ” სიტყვისაგან უნდა ყოფილიყო წარმომდგარი, რაც რცხილნარს ნიშნავს. ამ ვარაუდს ემხრობოდნენ აკადემიკოსები ივანე ჯავახიშვილი და სიმონ ჯანაშია, ოღონდაც ისინი ამოსავლად სახავდნენ არა ცხუმს, არამედ სვანურ ,,ჩხუტ” სიტყვას, რომელიც ქართულად კენჭს ნიშნავს. ამდაგვარად კი ლანჩხუთი უნდა ნიშნავდეს კენჭნარ, საკენჭე ადგილს.
ტოპონიმ „ლანჩხუთი“-ს ახსნა პროფესორ ზურაბ ჭუმბურიძის თვალსაზრისით ასეა: „ამ ლამაზი ქალაქის სახელი საძროხეს, ანუ ბოსელს უკავშირდება“. ,,ჩხუ” (ჩხოუ) მეგრულ-ჭანურად ძროხას ნიშნავს, „ლა“ პრეფიქსი იგივეა, რაც ქართული „სა“, და დანიშნულებას გამოხატავს, „თ“ – ხმოვანკვეცილი ზოგადქართული სუფიქსია. „ლა“ პრეფიქსის შემდეგ „ნ“ ბგერა გაჩენილა, რაც ქართულისათვის ჩვეულებრივი მოვლენაა. აქედან გამომდინარეობს დასკვნა: „ამრიგად, ლანჩხუთი ნიშნავს საძროხეს“. სახელწოდება ,,ლანჩხუთი” არ უნდა გავიგოთ როგორც უბრალოდ საძროხე, არამედ როგორც ჯოგი, ნახირის სასაძოვრე ადგილები. ამრიგად, ჩვენი ტოპონიმის თავდაპირველი ძირი (ჩხოუ) „ჩხუ“კი არა, „ჩქუ“ ყოფილა. ხოლო ,,ჩქუ” მეგრულად სიტყვა-სიტყვით ნიშნავს „ჩანს“. იგივე ძირია სიტყვებში: მიჩქუ – მოჩანს, გიჩქუ – გიჩანს (სიტყვასიტყვით „გადაჩანს“). ასე რომ თუ ზურაბ ჭუმბურიძის ზემომოტანილ მსჯელობაში „ჩხუ“-ს ნაცვლად „ჩქუ“ ძირს ჩავსვამთ და იმავე მსჯელობას მივყვებით, შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ „ლანჩქუთი“ – „ლანჩხუთი” ნიშნავს „სამზერს“, „გადასახედს“.
ის, ვინც დღევანდელი ლანჩხუთის ადგილმდებარეობას იცნობს, შეიძლება შემოგვედაოს: ქალაქი დაბლობშია გაშენებული და „სამზერი“, „გადმოსახედი“ რად უნდა დარქმეოდაო. საქმე ისაა, რომ უწინდელი სოფელი ლანჩქუთი მაღლობში, გურია-აჭარის ქედის ფერდობებზე იყო გაშენებული და მოსახლეობამ ქვევით, დაბლობში მოგვიანებით ჩამოინაცვლა. ეს სავსებით კანონზომიერ მოვლენად ჩანს. ჯერ ერთი, ისტორიული გეოლოგია ამტკიცებს, რომ კოლხეთის დაბლობის წარმოშობა ძველ საუკუნეებში დაწყებულა, როცა ზღვას თანდათანობით მიუტოვებია ხმელეთი. მანამდე შავი ზღვის სანაპირო ხაზი გურია-აჭარის მთაგრეხილის კალთებს მიჰყვებოდა, ახლანდელ ვანამდე და ციხე სულორომდე მიდიოდა და ღრმა ყურეს ქმნიდა. ცხადია, მთის ფერდობებზე შეფენილი ლანჩხუთი ზღვასა და ფართო ყურეზე შესანიშნავი გადასახედი იქნებოდა. შემდეგ ზღვამ უკან დაიხია, მოსახლეობა ბარში ჩამოსახლდა (ლანჩხუთი ამ მხრივ გამონაკლისი როდია: ასევე „ჩამოქვეითდა“ მოსახლეობა მაღალი ჯუმათიდან სადგურ ჯუმათში, ზემო ჩიბათიდან ქვემო ჩიბათში და ა.შ.) სხვათა შორის, იმ ფერდობებიდან წყნარ ამინდში შავი ზღვა დღესაც კარგად მოჩანს. ამრიგად, ლანჩხუთი „საძროხე“ ადგილს კი არა, „სამზერს“, „გადმოსახედს“ უნდა ნიშნავდეს.
ავტორები: ირაკლი მახარაძე, ნონა იმნაძე, ლანჩხუთის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმის თანამშრომლები
ნაწყვეტი გამოსაცემად გამზადებული წიგნიდან “ლანჩხუთი”
გაგრძელება იქნება…
