ბატონყმობის მსხვერპლად ითვლება ცნობილი ხალხური ,,არსენას ლექსის” პროტოტიპი არსენა ოძელაშვილი (დაახლ. 1797-1842). ამ ნაწარმოებმა უამრავ გამოცემას გაუძლო, დაახლოებით სამოცდაათჯერ მაინც არის გამოცემული, ის ნამდვილ ბესტსელერად ითვლება და ლექსის მთავარმა გმირმა არსენა ოძელაშვილმა, როგორც ხშირად ხდება ხოლმე, აჯობა ღირსებებით რეალურ პროტოტიპს და ადამიანთა აზროვნებაში მყარად და სამუდამოდ დაიკავა ადგილი, როგორც ნამდვილმა სახალხო გმირმა, დაჩაგრულთა დამცველმა და კეითილშობილმა პიროვნებამ. ის ლამის მითიურ გმირად, ქართველ რობინ ჰუდად იქცა. ისიც სათქმელია, რომ რობინ ჰუდი, თუ ასეთი არსებობდა, არასოდეს ყოფილა ასეთი ალტრუისტი და გულმოწყალე, საუკუნეების განმავლობაში ყალიბდებოდა მისი იმიჯი, რადგან ხალხს სჭირდებოდა მსგავსი გმირი და ასეთი შეიქმნა კიდევაც. თუ როგორ იქმნებოდნენ გმირები, თუგინდ, XIX საუკუნის მაგალითზე, კარგად არის ნაჩვენები ,,მიუტევებელში” (1992), სადაც მსროლელი ,,ინგლისელი ბობი” (რიჩარდ ჰარისი) ჟურნალისტთან (სოულ რუბინეკი) ერთად მოგზაურობს, თავის ,,საგმირო” საქმეებს უყვება, რათა მან შემდეგ იგი წიგნში უკვდავყოს…
არსენა ძარცვავდა შეძლებულ ხალხს, თავისთვის იმდენს იტოვებდაო, რომ შიმშილით არ მომკვდარიყოო, გადმოგვცემს ერთი წყარო, დანარჩენს კი მშივრებსა და უმწეოებს ურიგებდაო. ამის გამო ის ძალიან პოპულარული იყო თბილისის გუბერნიასა და მის მოსაზღვრე მხარეში მცხოვრებ მოსახლეობაში. სინამდვილეში არსენას არასოდეს უჭირდა, ცხვრის ფარაც ჰქონდა, და საკმაო შემოსავალიც.
გადმოცემის თანახმად, არსენა ვერ ურიგდებოდა გლეხობის ჩაგვრას, ებრძოდა თავადებს, ჩინოვნიკებსა და ვაჭრებს. ის ბატონების მხრიდან პირველი ღამის უფლების წინააღმდეგაც იბრძოდა. ეს მავნე ჩვეულება კი, ისევე როგორც ფეოდალურ ევროპაში, საქართველოს აღმოსავლეთ ნაწილში იყო გავრცელებული.
არსენა ოძელაშვილი, იგივე მარაბდელი (იმ სოფლის მიხედვით სადაც დაიბადა) ვაჭარი იყო და თბილისში დუქანი ჰქონდა გახსნილი. არსენას უყვარდა თავად ზაალ ბარათაშვილის მოახლე გოგო, მან ბატონს სთხოვა მის მოახლეზე დაქორწინება, პირველად ბატონი დათანხმდა რაღაც საფასურად, არსენამ ფული მოაგროვა და მიუტანა ბატონს, ამ უკანასკნელმა მოულოდნელად უარი უთხრა. შეურაცხჰყოფილმა არსენამ მოიტაცა მოახლე და მთებში გაიჭრა. კარგა ხანს ყოფილან, მაგრამ ჯვრის დაწერა ვერ მოუხერხებიათ და არსენა იძულებული იყო ქალი უკან დაებრუნებინა. ხელისუფლებამ მის დაჭერას ლამობდა, მაგრამ უშედეგოდ. ბოლოს მისი ნათლიმამას ფარსადან ბოდბისხეველის ღალატით შეიპყრეს და ციხეში ჩააგდეს. ერთი ვერსიით მან სასჯელი სრულად მოიხადა, სხვა გადმოცემით კი ის თანამგრძნობთა დახმარებით, დაახლოებით 1833 წელს, ციხიდან გაიქცა და გაბოროტებული ყაჩაღად იქცა. რამდენიმე წლის განმავლობაში მას დედაქალაქი და მისი შემოგარენი შიშში ჰყავდა. ძარცვავდა ვაჭრებს, ჩარჩებს, შეძლებულ ადამიანებს. ხშირად ბაზარში ან სადმე სავაჭრო ადგილას დაადგებოდა თავს გამყიდველს, წაართმევდა და გაუტეხდა ფართლის საზომ ყალბ ადლს და საკუთარ ადლს მისცემდა – ამიერიდან ამით გაზომავო. ამბობენ, მან ბარათაშვილის მოახლე მეორედ მოიტაცა და როცა ხელისუფლებამ ძალიან შეაწუხა ის ახალციხეში გადავიდა, იქ კათოლიკურ ეკლესიაში დაიწერა ჯვარი, შვილებიც ეყოლა. მაგრამ ხშირად გადმოდიოდა მსობლიურ ადგილებში და ბატონს სისხლს უშრობდა. მოკვლით არ მოუკლავს, მაგრამ ქონებრივად დიდი ზარალი მიაყენა: გაიტაცა საქონელი, სხვების დახმარებით გადაუწვა ყანები, ტყეების, ვენახი.
ამბობენ, რომ ოძელაშვილს კაცი არ მოუკლავს, თუმცა დოკუმენტური წყაროები საწინააღმდეგოს ამტკიცებენ. არსენა ტრახტირებსა და სამიკიტნოებში უვარდა ქეიფი და ღვინის სმა. ერთხელაც თავადი საგინაშვილი გამოიწვია სმაში და როცა შეთვრა მეფეს, წყობილებას და თავადებს დაუწყო გინება. თავადმა უთხრა ნუ აგინებ მეფეს, რადგან მას ვემსახურებიო. მოხდა გაწევა-გამოწევა, ისინი გააშველეს და თითქოს ყველაფერი დასრულდა. მაგრამ როცა საგინაშვილი სუფრიდან ადგა და საპირფარეშოსაკენ გასწია, არსენამ იფიქრა ალბათ ჯარისკაცების მოსაყვანად მიდისო, რომ დამიჭირონო, ზურგში ტყვია დაახალა და იქვე მოკლა. ამბობენ ამის გამო არსენა დიდ სინანულში ჩავარდნილა. მაგრამ ის დაამშვიდეს, საგინაშვილი გლეხების მტერი იყო, ისეთივე როგორიც ბარათაშვილი და ამიტომ ღირსი იყოვო.
არსენა რომ ახირებული კაცი ყოფილა ამაზე ერთი ფაქტიც მეტყველებს. გერმანელი მოგზაურისა და მეცნიერის აუგუსტ ჰაქსტაუზენის გადმოცემით, ერთხელ მარტყოფში დღესასწაულზე უეცრად გამოჩნდა არსენა მივიდა თავად ორბელიანთან და ღვინო მოსთხოვა, თან შეეკითხა მიცნობო? როგორ არა, არსენა ხარო! იყო პასუხი. მაშინო, გთხოვ ამ კაცმა ხმალი მაჩუქოსო, და მის გვერდით მჯდომ მოხელეზე მიუთითა. შენ თვითონ უთხარიო, უპასუხა ორბელიანმა. არსენამ სთხოვა ხმალი, მაგრამ მოხელემ, რომლის გვარი სუმბათოვი ან მაკაროვი იყო, უარი უთხრა. მაშინ ორბელიანი მოხელესთან რაღაც ჩასჩურჩულა და მოხელემაც იმ წამსვე გადასცა ხმალი არსენას. ცოტა ხანში შემთვრალი არსენა ისევ მიადგა ორნბელიანს და ამჟამად დამბაჩა მოსთხოვა. ორბელიანმა შეაყენა ჩახმახი, დაუმიზნა არსენას და უთხრა: მიიღე! არსენა მისკენ მიიჭრა, ამ დროს ახალგაზრდა ქალბატონი მივარდა თავადს და შეჰყვირა – ოღონდ ამ წმინდა დღეს უსისხლოდო! თავადმა დამბაჩა დასწია, ხოლო არსენა კი ქალბატონს მიუბრუნდა და უთხრა: თქვენ მე სიცოცხლე მაჩუქეთო, ნება მიბოძეთ თქვენ კალთას და ხელს ვეამბოროო. ეს წარმოთქვა და გაეცალა იქაურობას. მეორე დღეს არსენამ ხმალი დააბრუნა სიტყვებით: ასეთ წმინდა დღეს არ შეიძლება უსამართლობის ჩადენაო.
არსებობს სხვადასხვა ვერსია არსენას მკვლელობისა, რომელიც მცხეთის მახლობლად მოკლეს. ერთის მიხედვით ის მარტო მყოფი რუსეთის ჯარის ნაწილებს გადააწყდა. სხვა გადმოცემით კი ოძელაშვილის მკვლელი იყო გიორგი კუჭატნელი, რომლის ნამდვილი გვარი სეფისკვერაძე იყო, რომელმაც სახელი გაითქვა ლეკების წინააღმდეგ წარმოებულ ბრძოლებში. ამის გამო კუჭატანში მიწა მისცეს და მის მეტსახელიც სწორედ აქედან მოდის. მკვლელობის დღეს ის მხლებელ ლეკ ბიჭთან თუ საკუთარ ძმისშვილთან ერთად იმერეთში მიდიოდა, როცა გზაზე მიწაზე გაშლილ სუფრასთან მჯდომ ნასვამ არსენას გადაეყარა. არსენამ ღვინის დალევა შესთავაზა, კუჭატნელმა კი უარით გაისტუმრა, რადგამ იმ დღეს დიდმარხვის ყველაზე მძიმე დღე – წითელი პარასკევი იყო, როდესაც ღვინის სმა აკრძალულია. თითქოს ამით დასრულდა მათი შეხვედრა, მაგრამ როგორ თუ უარი მითხრაო, არსენა მას გამოეკიდა, წინ დაუდგა და ფული და ცხენი მოსთხოვა, თანაც ხმლის ყუა მხლებელ ბიჭს თავში ჩაარტყა. ამას მოჰყვა გააფთრებული ორთაბრძოლა, კუჭატყნელმა დაჯაბნა არსენა, მარჯვენა ხელი მოსჭრა, არსენამ შესძლო მარცხენათი ყური ჩამოეთალა კუჭატნელისათვის, ამასობაში კი ბიჭმა ზურგში დამბაჩა დაახალა და ოძელაშვილი ადგილზევე მოკლა. კუჭატნელმა არც კი იცოდა ვინ მოკლა, როცა გაიგო, არსენას დასაჭერად დაწესებულ ჯილდოზეც უარი უთქვამს.
