ბატონყმობის გაუქმებასა და საგლეხო რეფორმას გურულ გლეხთა მატერიალური მდგომარეობა არ გამოუსწორებია. როგორც მომდევნო ხანის სინამდვილემ აჩვენა, მთავრობა, ბატონყმობის გაუქმებით, მხოლოდ მოვლენის ზედაპირულ მხარეს შეეხო და არა მის საფუძვლებს, მან უშუალო მწარმოებელს მხოლოდ პირადი თავისუფლება მისცა და არა ეკონომიური დამოუკიდებლობა. გაზეთ ,,შრომის” კორესპონდენტის სიტყვით, გურიაში იმის გამო, რომ მიწის მთელი ფონდი, ,,მცირე ნაწილს გარდა”, მებატონეთა და ხაზინის საკუთრებას წარმოადგენდა, გლეხებს უმიწოდ სული ძვრებოდათ. ბევრი მათგანის საკუთარი მამულის რაოდენობა თურმე 900 კვადრატულ საჟენს (ან ერთ ქცევას) არ აღემატებოდა. ,,იშვიათია გლეხი, _ წერდა კორესპონდენტი, _ რომელსაც საკუთარი მიწა ჰყოფნიდა წლის სამუშაოდ და ოჯახის სარჩოდ. გლეხობის უდიდესი უმეტესობა სხვის მიწაზე მუშაობს საზიაროდ, ე.ი. იმ პირობით, რომ მოწეული ნამუშევრის ნახევარი მზა-მზარეულად თავისი ხელით მიწის პატრონს მიუტანოს…” დავამატებ, რომ მოუსავლიან წელს გლეხი იძულებული იყო, რომ იჯარის პირობა მაინც შეესრულებინა, ამისთვის ,,აღთქმული რაოდენობა სხვა წყაროებიდან უნდა შეევსო.” იჯარის ასეთი მძიმე ფორმა გურიაში 1903 წლამდე არსებობდა. მართალია, მწარმოებელი კლასის მცირე ნაწილი ეკონომიურად ძლიერდებოდა და სოფლის ბურჟუაზიის რიგებში გადადიოდა, მაგრამ აბსოლუტური უმრავლესობა უძლურდებოდა და უკიდურეს სიღატაკისკენ მიექანებოდა.
ეს იყო მიზეზი იმისა, რომ გლეხი საარსებო წყაროს მოსაპოვებლად, ტოვებდა საკუთარი კარ-მიდამოს და ,,საშუარზე” მიდიოდა. საქართველოში გურული გლეხი ერთ-ერთი პირველი იყო, ვინც გარე სამუშაოზე გავიდა, ისიც აღსანიშნავია, რომ გურიის სოფლებიდან მუშა ხელის გადინება წლების განმავლობაში არ წყდებოდა.
მთავარმართებლის საბჭოს წევრი სულთან კრიმ-გირეი აღნიშნავდა: ,,…გურულებს ძალიან ცოტა მიწა დაურიგეს, ისიც ცუდი და უვარგისი… რადგან მიწა არ ჰქონდათ, ამიტომ ისინი შავი ზღვის ნავსადგურებსა და რკინიგზებზე მუშაობდნენ და მთავრობის წინააღმდეგ მიმართული ლიტერატურაც იქ გაიცნეს.” კრიმ-გირეის ანგარიშებიდან ცნობილია, რომ მარტო 1904-05 წლებში გარესამუშაოზე გასული იყო მოზრდილი მამაკაცების თითქმის ნახევარი. მამაკაცებთან ერთად გარესამუშაოზე გადიოდნენ ქალებიც.
გურულებმა უპირველესად გეოგრაფიულად უახლეს პუნქტს, ბათუმს მიაშურეს. ბაქო-ბათუმის რკინიგზის გაყვანის შემდეგ ბაქოს ნავთისა და ნავთობის სხვა პროდუქტების გატანა საზღვარგარეთ მხოლოდ ბათუმის ნავსადგურით ხდებოდა. თუ რამდენად დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა ბათუმის ნავსადგურს, ეს იქიდან ჩანს, რომ მარტო 1888 წელს ბათუმიდან მსოფლიო ბაზარზე გატანილ იქნა ნავთის მთელი მსოფლიო მოხმარების 21,2 პროცენტი. პორტო ფრანკოდ ანუ უცხოური საქონლის უბაჟოდ შეტანა-გამოტანის უფლების მქონე ნავსადგურად გამოცხადებულ ბათუმში გურულები ნავსადგურში, ნავთის ქარხანასა და სხვა საწარმოებში მუშაობდნენ. ამის გარდა მათ ტუაფსეში, ნოვოროსიისკში, ოდესაში, ციმბირში და რუსეთის სხვა ადგილებში შეხვდებოდით (გურულები იმპერიის გარეთაც ახერხებდნენ თურმე სამუშაოდ წასვლას). სხვადასხვა მასალებიდან ჩანს, რომ თუ გლეხების ერთი ნაწილი ქარხნებსა და პორტში მუშაობდა, მეორე ნაწილი დღიურ დაქირავეულ მუშად მიდიოდა.
სხვათაშორის, რომ შეემცირებინათ და ხელი შეეშალათ სოფლებიდან გლეხების გადინებისთვის, ხელისუფლებამ შემოიღო საპასპორტო სისტემა: იმ გლეხებს, რომელთაც არ ჰქონდათ გადახდილი მთავრობის, მემამულის და სამღვდელოების ყველა გადასახადი, არ აძლევდნენ პასპორტებს, პასპორტის გარეშე კი შეუძლებელი იყო ქალაქში წასვლა და სამუშაოზე მოწყობა. გურულები მოითხოვდნენ საპასპორტო სისტემის გაუქმებას, რათა თავისუფლად გადაადგილებისა საშუალება მისცემოდათ: ,,რაიმე ვალი გვაქვს, ფული გვჭირია, გვინდა ქალაქში წავიდეთ სამუშაოდ, რომ ეგებ ორი ფარა ვიშოვოთ, მაგრამ არ გვიშვებენ, ჯერ ვალი გადაიხადეთ, მერე პასპორტი მიიღეთო. ფული არა გვაქვს, ფულის საშოვრად მივდივართ და ჯერ ფული გადაიხადეთო, ვის გაუგონია.”
გურიაში იყო სოფლები, საიდანაც მთელი მცხოვრებლების ნახევარი გარე სამუშაოზე იყო გასული. მაგ., სოფელ ზემოხეთიდან სამუშაოდ იყო გასული 266 ადამიანი, ნანეიშვილიდან – 222, ერკეთიდან -300 და ა.შ.
რა თქმა უნდა მშობლიური ადგილებიდან შორს წასვლა, გლეხისთვის თვითმიზანს არ წარმოადგენდა. პირველ რიგში ის ცდილობდა საკუთარ სოფელში ან ახლო-მახლო ეშოვნა სამუშაო. თურმე ხშირად დადიოდნენ ყურძნის კრეფის დროს მამათში, აცანაში, აკეთსა და სხვა ადგილებში. დღეში გასამრჯელოდ ეძლეოდათ ერთი ფუთი (16,38 კგ) ღვინო და ასევე სხვა ხარჯი დამქირავებლის იყო.
ბათუმში მომუშავე გურული გლეხების შემადგენლობა მუდმივად იცვლებოდა, სხვადასხვა ცნობებით, ოზურგეთის მაზრის თითქმის მთელ მოსახლეობას ჰქონდა შეხება იქაურ მუშებთან და ისინი მუდმივად იმყოფებოდნენ სოციალ-დემოკრატიული პროპაგანდის გავლენის ქვეშ. ბათუმის 1902 წლის 9 მარტის დემონსტრაციის ჩახშობის შემდეგ დაიწყო რეპრესიები და მუშათა გასახლება ქალაქიდან მშობლიურ სოფლებში. ,,…მთავრობამ ბათომის გაფიცული მუშები, რომელთაგან დიდი უმრავლესობა გურულები იყვნენ, ,,ეტაპით” გადაგზავნა თავ-თავიანთ სოფლებში (მუშების გაგზავნა მთელი ერთი თვის განმავლობაში არ შეწყვეტილა _ ი. მ.)… სოფლებში დაბრუნებამ დიდათ შეუწყო ხელი გურიის გლეხობის მასიურ მოძრაობას თვითმპყრობელობის წინააღმდეგ” -წერდა თენგიზ ჟღენტი. ამაზე ამახვილებდნენ ყურადღებას თავად რევოლუციურ ქარტეხილების უშუალო მონაწილენი: 1908 წელს ოზურგეთის მაზრის ყოფილმა უფროსმა ლაზარენკომ ,,გურიის რესპუბლიკის” სასამართლო პროცესზე, კითხვაზე, თუ ვინ აწყობდა გურიაში რევოლუციასო, სავსებით სამართლიანად აღნიშნა: ,,…რევოლუცია გურიაში არ დაწყებულა, ის დაიწყო ბათუმში და იქიდან გურიაში გადმოვიდა.” გასახლებულ მუშებად ქცეულნი ყოფილი გლეხები პროკლამაციებს და სხვა არალეგალურ ლიტერატურას ავრცელებდნენ მოსახლეობაში და ეწეოდნენ პოლიტიკურ მუშაობას. პროპაგანდისტებს გურულები ,,მქადაგებლებს” ეძახდნენ. მათ `მესამედასელების” დახმარებით უზარმაზარი გავლენა იქონიეს გურულებს შორის რევოლუციური მსოფლმხედველობის ჩამოყალიბებაზე. საბოლოოდ გურულებმა ბოიკოტი გამოუცხადეს მეფის მთავრობას, საკუთარი თვითმმართველობა ჩამოაყალიბეს, რომელიც ,,გურიის რესპუბლიკის” სახელითაა ცნობილი. ეს იყო ერთგვარი რეპეტიცია, რომელიც რამდენიმე წლის შემდეგ საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის შექმნით დასრულდა, რომლის მშენებლები, მოსწონს ეს ვინმეს თუ არა, უმთავრესად გურულები იყვნენ.
