ევროინტეგრაციაზე ოცნების ახდენა როგორც არასდროს, ისე რეალურია დღეს. უნდა გვახსოვდეს, რომ ჩვენი ქვეყნის ღირსეული არჩევანი ერთჯერადი პროცესი არაა და ევროკავშირთან დაახლოების შემთხვევაში, არაერთი რეფორმის გახორციელება, ახალი რეგულაციის დანერგვა მოგვიწევს. მათ შორის, უმნიშვნელოვანესი იქნება გადაწყვეტილების მიღების პროცესში მოქალაქეების მაქსიმალური ჩართვის, ინფრასტრუქტურული პროექტების ინიცირების, შერჩევის, გახორციელების პროცესების, მათზე დახარჯული სახსრების გამჭვირვალობა. იმისთვის, რომ ვაკონტროლოთ, უნდა ვიცოდეთ თუ როგორ მუშაობს ეს მექანიზმი, რისი უფლება გვაქვს, როგორ ხდება ამ პროცესების სამოქალაქო მონიტორინგი.
სწორედ ამ პროცესების შესახებ სასაუბროდ არასამთავრობო ორგანიზაციის “საქართველოს განვითარების პლატფორმა” თავმჯდომარე თენგიზ შერგელაშვილი მოვიწვიეთ.
მოკლედ: თენგიზ შერგელაშვილი 2012-2014 წლებში იყო საქართველოს რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის მინისტრის მოადგილე; ილია ჭავჭავაძის სახელმწიფო უნივერსიტეტისა და საქართველოს საზოგადოებრივ საქმეთა ინსტიტუტის ლექტორი.
2012 წელს საქართველოს განვითარების კვლევის ინსტიტუტში ხელმძღვანელობდა ეკონომიკურ, ასევე, ადგილობრივი თვითმმართველობის ჯგუფს. 2001-2006 წლებში იყო “საქართველოს ახალგაზრდა ეკონომისტთა ასოციაციის” გამგეობის თავმჯდომარე. 2002-2006 წლებში _ საზოგადოებრივი განვითარების ინსტიტუტის საბჭოს თავმჯდომარე. 2001-2004 წლებში იყო გაეროს განვითარების პროგრამის, მსოფლიო ბანკისა და ღია საზოგადოების ინსტიტუტის ერთობლივი პროგრამის “ფისკალური დეცენტრალიზაციის ინიციატივა” კონსულტანტი, მომხსენებელი. 1999-2002 წლებში იყო საქართველოს ეკონომიკური განათლებისა და მეცნიერების საკოორდინაციო საბჭოს წევრი. 1999-2000 _ ახალგაზრდა ეკონომისტთა ასოციაციის პროგრამის “საქართველოში ადგილობრივი თვითმმართველობის განვითარების ხელშეწყობა” დირექტორი.
_ როგორ ხდება გადაწყვეტილების მიღება/შერჩევა, თუ რა სახის პროექტები უნდა გაკეთდეს მუნიციპალიტეტებში? ვინ წყვეტს, თუ რაა აქტუალური და საჭირო?
_ მუნიციპალურ დონეზე ინფრასტრუქტურული პროექტების გახორციელების რამდენიმე წყაროა; პირველი, ესაა თავად მუნიციპალიტეტის მიერ, საკუთარი რესურსებით პროექტის დაგეგმვა. თუმცა, ამის წილი, როგორც წესი, მუნიციპალიტეტებში ცოტაა, იმიტომ, რომ მუნიციპალური ბიუჯეტი, ძირითადად, მაინც ხმარდება მიმდინარე ხარჯებს და მას კაპიტალური პროექტებისთვის სახსრები აღარ რჩება. ცხადია, არ ვგულისხმობ დიდ მუნიციპალიტეტებს _ თბილისს, ბათუმს და ასე შემდეგ. სხვა მუნიციპალიტეტებში, სადაც საკუთარი რესურსები ცოტაა, გადაწყვეტილება მიიღება მერის და საკრებულოს მიერ. პრიორიტეტული პროექტების შერჩევის რაიმე სახის გაწერილი მექანიზმი (თუ თავად მუნიციპალიტეტს რამე არ აქვს განსაზღვრული) კანონმდებლობით არ არსებობს. ინფრასტრუქტურული პროექტების პრიორიტეტული შერჩევა ხდება იმ საჭიროებებიდან გამომდინარე, რომელიც მუნიციპალიტეტს აქვს.
პროექტების გახორციელების მეორე ფორმით, ძირითად ინფრასტრუქტურულ პროექტებს მუნიციპალიტეტი ახორციელებს რეგიონში გასახორციელებელი პროექტების ფონდიდან ანუ ინფრასტრუქტურული პროექტებისთვის იღებს კაპიტალურ ტრანსფერს. პროცედურულად, აქ არის განსაზღვრული, რომ მუნიციპალიტეტებმა უნდა მოამზადონ სხვადასხვა პროექტთან დაკავშირებული მოსაზრებები; შემდგომ, ხდება ამის შეფასება, რომლის სისტემა არსებობს და ეს პროექტები უნდა მოხვდნენ რეგიონის სოციალ-ეკონომიკური განვითარების სამოქმედო გეგმაში. ანუ ყველა რეგიონი სხვადასხვა მუნიციპალიტეტების პროექტების ერთობლიობას, პრიორიტეტულ პროექტებს აერთიანებს რეგიონის სამოქმედო გეგმაში და ამ ნუსხაში შეფასებები პრიორიტეტების მიხედვით არის დალაგებული. რეგიონული განვითარების ფონდიდან, რადგან რესურსები სრულად საკმარისი არ არის ხოლმე, მათ რაღაც ნაწილზე, რეგიონული განვითარების სამთავრობო კომისიის მიერ, გამოიყოფა ფული. შემდგომ, ამის საფუძველზე, მთავრობა გამოსცემს განკარგულებას და გამოიყოფა კაპიტალური ტრანსფერი, რომელიც გადაეცემა მუნიციპალიტეტს და ამის შემდეგ უკვე მუნიციპალიტეტი ახორციელებს.
ამ პროექტებიდან ზოგიერთით შეიძლება დაინტერესდეს მუნიციპალური განვითარების ფონდი და მან გააკეთოს და გადასცეს მუნიციპალიტეტს. ამ შემთხვევაში, რეგფონდი გამოთავისუფლებული თანხით, რიგით მომდევნო პროექტის გახორციელებას იწყებს. და ეს დაფინანსების მეორე წყაროა. როგორც უკვე ვთქვით, მუნიციპალური განვითარების ფონდი თვითონ აკეთებს, ზოგ შემთხვევაში კი მუნიციპალიტეტს კრედიტს აძლევს, ოღონდ ფულით კი არ აძლევს კრედიტს, თვითონ აკეთებს შესყიდვას, ობიექტს თვითონ აკეთებს, მაგრამ სესხის დაფარვას ახორციელებს მუნიციპალიტეტი; ეს არის მესამე ფორმა. ან უბრალოდ, თავისი დონორებით, სახსრებით აკეთებს ეს მგფ-ი და მერე მუნიციპალიტეტს გადასცემს, როცა უკვე ეს ინფრასტრუქტურა გაკეთდება. მეოთხე დაფინანსების წყარო არის სოფლის მხარდაჭერის პროგრამა. ამ პროგრამისთვის არსებობს მათემატიკური ფორმულა, ყველა სოფლებზე ფული გამოიყოფა და ამ შემთხვევაში, სოფელში ტარდება სოფლის კრება, რომელიც შეარჩევს პროექტს და მერე უკვე მუნიციპალიტეტი ამ შერჩეული პროექტის მიხედვით ატარებს ტენდერს, აკეთებს ამ მომსახურების ან საქონლის შესყიდვას. ეს ოთხი ძირითადი ფორმა არსებობს პროექტების შესყიდვის და გახორციელებისთვის.
_ რამდენად თავისუფლები არიან მუნიციპალიტეტები გადაწყვეტილების მიღებისას, როცა პრიორიტეტულ პროექტებს არჩევენ? ოპოზიციის წარმომადგენლები ხშირად ამბობენ, რომ ყველაფერი ცენტრალურ ხელისუფლებაში ან კერძო ინტერესებით წყდება.
_ მოდი, ვთქვათ ასე: მუნიციპალიტეტი თავისუფალია ამ საკითხში იმდენად, რამდენადაც თავისუფალია სხვა საკითხებში! ახლა, რაც უფრო მეტია ცენტრალიზაციის ტენდენცია, ცხადია, ამ საკითხსაც ეხება. თუმცა, ეს დამოკიდებულება ყველგან ერთგვაროვანი არაა, ძალიან ბევრ რამეზეა დამოკიდებული, ვთქვათ მუნიციპალიტეტის ხელმძღვანელი ვინ არის, რამდენად აქტიურად შეუძლია თავისი პოზიციების დაცვა და ასე შემდეგ. რასაკვირველია, ცენტრის ბუნებრივი თვისებაა მეტი ძალაუფლება ჰქონდეს, მაგრამ საკანონმდებლო გარანტიები არსებობს; დაწყებული თვითმმართველობის კოდექსით, მთავრობის დადგენილებით, რომლითაც რეგიონული ფონდის განაწილების სისტემაა განსაზღვრული, მასში ობიექტური კრიტერიუმების, შეფასების სისტემის შემოტანა, ბევრ საკანონმდებლო საფუძველს ქმნის, რომ მუნიციპალიტეტს ჰქონდეს გარკვეული ავტონომიურობა, სულ მცირე, ამ პროექტების პრიორიტეტულობის შერჩევაში.
თუ რომელიმე მუნიციპალიტეტი ექცევა ამ ცენტრალიზებული გადაწყვეტილების წნეხის ქვეშ, საკვირველი არაა, რადგან დეცენტრალიზაციის ხარისხი დაბალია. თუმცა, თუ მუნიციპალიტეტმა მოინდომა, მას გარკვეული ავტონომიურობა აქვს, მაგრამ მას ხელს უშლის საკუთარი შემოსავლების სიმწირე; მაგალითად, მას რომ რჩებოდეს საშემოსავლო გადასახადიდან წილი და შეეძლოს ბევრი პროექტი საკუთარი ფულით დაგეგმოს და რეგფონდი ჭირდებოდეს მხოლოდ მსხვილი პროექტების თანადაფინანსებისთვის (საითკენაც ჩვენ მივდიოდით და უნდა მივსულიყავით), მაშინ მისი ავტონომია უფრო მაღალი იქნება. ახლა წარმოიდგინეთ, დეკემბერში დაამტკიცა მუნიციპალიტეტმა ბიუჯეტი და 95% მიმდინარე ხარჯია. რეგფონდიდან თუ არ გამოიყო ფული და მერე იანვარ-თებერვალში ბიუჯეტში ცვლილებით არ ასახა, ინფრასტრუქტურული პროექტისთვის შეიძლება საერთოდ არ ჰქონდეს ფული. მისი ინფრასტრუქტურული ხარჯების (საშუალო, ტიპურ მუნიციპალიტეტებს ვგულისხმობ) ძირითადი წყარო რეგფონდი და სოფლის მხარდაჭერის პროგრამაა. ხომაა გამოთქმა, “ვინც ფულს იხდის, მუსიკასაც ის უკვეთავს”, მაგრამ ამ შემთხვევაში, მაინც არსებობს ინსტიტუციური ბარიერები მუნიციპალიტეტების ავტონომიურობის შესანარჩუნებლად თუ აღმასრულებელი შტო და საკრებულო მოინდომებს. ამიტომ, ზოგთან უფრო მეტი ავტონომიურობაა, ზოგთან _ უფრო ნაკლები ავტონომიურობა.
_ კანონმდებლობით ვინ იბარებს და რა პროცედურებით ცენტრალური ბიუჯეტიდან დაფინანსებულ პროექტს და ადგილობრივი თვითმმართველობის მიერ გახორციელებულ პროექტს?
_ მუნიციპალიტეტის ბიუჯეტიდან დაფინანსებული ყველა პროექტის სრული ციკლი _ სატენდერო დოკუმენტაციის მომზადება, ტენდერის ჩატარება, შემდგომ მიღება-ჩაბარება და ყველაფერი, ხორციელდება მუნიციპალიტეტის მიერ. ერთადერთი, მუნიციპალური პროექტები, რომლებსაც, როგორც აღვნიშნე, მუნიციპალური განვითარების ფონდი ახორციელებს სესხით, არის გათვალისწინებული იყოს სესხის დაფარვა მუნიციპალურ ბიუჯეტში, მაგრამ შესყიდვას და მიღება-ჩაბარებას აკეთებს ყველაფერს მგფ და მერე გადასცემს მუნიციპალიტეტს. ანუ, თუ მგფ-ს პროექტია, მაშინ არის სხვა სისტემა, ყველა სხვა შემთხვევაში, მთლიანად შესყიდვაზე და მიღება-ჩაბარებაზე პასუხისმგებელი მუნიციპალიტეტია.
_ რამდენად სამართლიანად ხდება ტენდერებში გამარჯვებულების გამოვლენა? ხშირად არის საუბარი, რომ ტენდერებს ის კომპანიები იგებენ, რომლებიც დაახლოებული არიან ხელისუფლებასთან…
_ რომ ვთქვათ, თითქოს ჩვენს ელექტრონული ტენდერების სისტემაში რაღაცა დიდი ხარვეზებია, ასე არაა. წელს მიიღეს ახალი კანონი საჯარო შესყიდვების შესახებ, რომელიც ჯერ არ ამოქმედებულა და ეტაპობრივად უნდა ამოქმედდეს 2025 წლის 1 იანვრიდან, მეორე ნაწილი _ 2027 წლიდან, ნაწილი კი _ 2029 წლიდან. ეს კანონმდებლობა მთლიანად შესაბამისობაშია ევროპულ შესყიდვების კანონთან და იქ რა იქნება, მერე ვნახოთ. დღეს მოქმედი კანონმდებლობით პრობლემა არა იმდენად ტენდერების სისტემაშია, რამდენადაც პრაქტიკაში _ ხშირ შემთხვევაში თავად კერძო სუბიექტებს შორის არსებობს გარკვეული არაფორმალური შეთანხმებები. შეიძლება იყოს შემთხვევა, რომ ორი მუნიციპალიტეტი იყოს გვერდიგვერდ, ერთგან კარგი კომპანია იყოს, კარგად აკეთებდეს გზებს; მეორეგან _ შედარებით პრობლემური კომპანია იყოს, მაგრამ ის კარგი კომპანია, რატომღაც, არ იღებს მონაწილეობას ამ მეორე მუნიციპალიტეტის ტენდერში… და ეს შესყიდვების კანონის ბრალია თუ რაღაცა ტიპის არაფორმალური შეთანხმებების?! ამ არაფორმალურ შეთანხმებებში, რასაკვირველია, შეიძლება იყონ ჩართულები თავად ამ კერძო სექტორის ან სხვა სტრუქტურის წარმომადგენლები ცენტრალურ დონეზე. ზოგადად, ტენდერებში მონაწილეობის მაჩვენებელი დაბალია საქართველოში (როგორც მახსოვს, საშუალოდ, 2-2.5-ის ფარგლებშია მონაწილეობა ამ ტენდერებში), როცა მუნიციპალიტეტებში ტენდერში მონაწილეთა რიცხვი გაცილებით მეტი უნდა იყოს. ამიტომაც, ასეთი არაფორმალური შეთანხმებების რისკები მაღალია. ეს რისკები, მნიშვნელოვანწილად, დაკავშირებულია ზოგადპოლიტიკურ სისტემასთანაც, იმიტომ, რომ ჩვენთან ერთპარტიული მმართველობის ხარისხი მაღალია როგორც ცენტრალურ, ისე ადგილობრივ დონეზე. შესაბამისად, ეს გამოიხატება კონტროლში; ეს გამოიხატება იმაშიც, რომ სამართალდამცავი ორგანოები, რომლებიც რისკებისგან უნდა აზღვევდნენ სისტემას, ხშირ შემთხვევაში, უფრო მანიპულაციებით არიან დაკავებულები. ელექტრონული ტენდერების სისტემა კარგია, პატარა ხარვეზები ტექნიკურად შეიძლება დაიხვეწოს, მაგრამ არსებული პრობლემები არის პრაქტიკის ბრალი, რომელშიც ბევრი ვინმე არის ჩართული, რამაც შეიძლება გააჩინოს რისკები. მე არ მიყვარს უაპელაციოდ ლაპარაკი, რომ ყველა მუნიციპალიტეტში აუცილებლად ყველაფერი შეთანხმებებით ხდება _ ამას სჭირდება დადასტურება, კვლევა და კონკრეტული ფაქტების დადება, მაგრამ ამის რისკები არსებობს. ამაზე თუნდაც ის მეტყველებს, რომ, ზოგადად, მონაწილეთა რაოდენობა ამ ტენდერებში იმაზე უფრო ნაკლებია, ვიდრე მიზანშეწონილია, იყოს ჩართული.
დაბალია ტენდერებში მონაწილეთა რაოდენობის საშუალო მაჩვენებელი (2.88),
რაც მიუთითებს, სავარაუდოდ, ტენდერების შესაძლო შედეგები წინასწარაა განსაზღვრული
ინფოგრაფიკა მომზადებულია “საერთაშორისო გამჭვირვალობა- საქართველოს“ მონაცემებზე დაყრდნობით
https://tendermonitor.ge/ge/organization/36917
_ თავის დროზე, დიდი და დადებითი რეზონანსი მოჰყვა ამ ელექტრონული ტენდერების შემოღებას… თუმცა, “შავი ხვრელები” აქაც გაჩნდა. ტექნიკურ ხარვეზებზე თქვენც საუბრობთ… მაინც რა არის ტენდერების პროცესუალურ ნაწილში შესაცვლელი?
_ მგონი ვისაუბრეთ ამაზე; მე არ შევალ დეტალებში… შეიძლება რაღაცა კონკრეტული დეტალი აქ დაზუსტდეს, ეს ცალკე პროფესიონალების საქმეა, რომლებიც უშუალოდ ტენდერის სამართლებრივ მხარეზე საუბრობენ, მაგრამ მე ვფიქრობ, რომ სხვა რაღაცეები უფროა პრაქტიკაში შესაცვლელი, ვიდრე წესები. წესებში შეიძლება რაღაც დაიხვეწოს (დაიხვეწა კიდევაც _ იქ იყო ფასების ძალიან დაგდების შემთხვევაში, დამატებით დასაბუთებას, ექსპერტიზის დასკვნას და ა. შ. ითხოვენ), წლების განმავლობაში რაღაც-რაღაც ცვლილებები შევიდა, მაგრამ ისევ და ისევ ვიმეორებ: ფეხბურთის გუნდი რომ ცუდად თამაშობს, ეს უფრო ნაკლებადაა ფეხბურთის წესების ბრალი, ვიდრე გუნდის ცუდი თამაშის. ახლა, პირობითად, სადღაც, რომელიღაც თბილისის სამართალდამცავი ორგანოს წარმომადგენელი თუ უსაფრთხოების სამსახურების წარმომადგენელი სადღაც ტენდერში თავის ინტერესებს გაატარებს, ესაა უკანონობა, მანდ წესები რა შუაშია, ეს უკანონობაა. ან ვიღაც პოლიტიკურ ინტერესს გამოიყენებს, ამ შემთხვევაში პრობლემა სხვა სფეროში გვაქვს და არა შესყიდვების წესებში. შესყიდვების წესები სხვა ქვეყნებში, ჩვენზე ცუდიც აქვთ და ჩვენზე კარგიც, მაგრამ ელექტრონული ტენდერები ერთ-ერთი საკმაოდ კარგად გამართული სისტემაა.
_ რა სახის სანქციებს ითვალისწინებს კანონი, ტენდერში გამარჯვებული კომპანიების მიმართ, რომლებიც პირობებს არ ასრულებენ?
_ არის გარკვეული ეტაპები _ დაჯარიმების შემდგომ საერთოდ ხელშეკრულების შეწყვეტის და ასე შემდეგ. ეს ყველაფერი კანონითაა გაწერილი; მათ შორის, არის მექანიზმიც თუ კომპანიას ავანსად ჩაერიცხა თანხა, გარანტიაა მოთხოვნილი, რომ გარანტიით მოხდეს ანაზღაურება; მაგრამ, ჩემი აზრით, მანდ ერთ-ერთი პრობლემა შემდეგია: ხშირად კომპანია რამდენიმე პროექტს ეჭიდება, ამის რესურსი კი არ ჰყოფნის. ამიტომ, სადაც უფრო პრობლემურია, მთელ რესურსებს გადაისვრის იქით, მერე გადმოისვრის აქეთ… რაღაც პირამიდასავით აკეთებს და ცხადია, რომელიღაცა პროექტი “იჭედება”. ხშირ შემთხვევაში, უფრო ეს არის ხოლმე პრობლემა. ხშირად მოგვისმენია მედიაში: აი, აქ გზა არ გაკეთდა და კორუფცია იყო… სინამდვილეში, იმისთვის, რომ თუნდაც კორუფცია იყოს, ფული იშოვოს და თუნდაც “ატკატი” წავიდეს, პროექტის პროგრესი უნდა დაფიქსირდეს _ ხომ გაკეთებული სამუშაოს მერე ხდება ჩარიცხვები? შესაბამისად კომპანიას “აწყობს”, რომ აჩვენოს პროგრესი, მაგრამ ამას ვერ ახერხებს, რადგან რესურსი არ ყოფნის, “გაიჭედა”… შეჭიდებულია შვიდ პროექტს და ამ შვიდისთვის არც ფინანსური, არც სხვა რესურსი არ ყოფნის. ამიტომ უწევს ამ რესურსების გადათამაშება. ეს პრობლემა იქმნება, თორემ მას ურჩევნია ყველგან პროგრესი აჩვენოს და თუნდაც ფულის გაკეთება ჰქონდეს გეგმაში და ვიღაცისთვის “ატკატის” მიცემა, ყველა ვარიანტში ურჩევნია დაასრულოს ეს პროექტი _ გაუკეთებლობით ფული არ კეთდება. მოკლედ, ტენდერებში ფული კეთდება საქმის გაკეთებით, მაგრამ გაკეთების რესურსი არ ჰყოფნით და ეს არის პრობლემა.
_”თეთრი” და “შავი” სიების შესახებაც გვითხარით ორიოდე სიტყვა _ როგორ დგება ეს სია?
_ “შავ სიაში” ყოფნას ვადები აქვს _ მუდმივად კი არ შედის მიმწოდებელი “შავ სიაში”; რაღაც პერიოდით არის. და მეორე: ამ “სასჯელის” გვერდის ავლა ხშირად ძალიან ადვილია, იმიტომ, რომ სხვა კომპანიას აფუძნებენ და მერე იმის ქვეკონტრაქტორები ხდებიან; ანუ მაგ “შავი სიისთვის” გვერდის არიდება არც თუ ისე რთულია ზოგადად. ალბათ, ეგ ნაწილი ყველაზე მეტად გასამართია ჩვენს კანონმდებლობაში, რომ ეს “შავი სია” რაღაცნაირად რეალურად ეფექტური იყოს და იყოს პერსონიფიცირებული და ასე შემდეგ. კი, ეს საკითხი აშკარად გასამართია, ანუ პირდაპირ ვთქვათ: “შავი სიის” არსებობა ვერ უზრუნველყოფს, რომ უპასუხისმგებლო, პრობლემური კომპანიები ირიბი გზით კვლავ არ იყვნენ ამ პროექტებში ჩართულები. ამიტომ, აქ რაღაც ცვლილებები შესატანია.
_ ანუ შეგვიძლია ვთქვათ, რომ “შავ სიაში” მოხვედრის მიუხედავად, კომპანიას შეუძლია თვალის ახვევა და ტენდერში ისევ მონაწილეობა?
_ თვალის ახვევა არის თუ არა, შეფასება ჩემი საქმე არ არის, მაგრამ ფაქტია, რომ “შავი სია” რისთვისაც დგება, იმისთვის არაეფექტურია. საერთოდ რატომ არსებობს “შავი სია”? იმისთვის, რომ შემკვეთს არ შეექმნას პრობლემა კონკრეტული პროექტის გახორციელებისას; შესაბამისად, ის კომპანია, რომლის გამოცდილებაშიც არის პრობლემები, პროექტების გახორციელებისას აღარ გახდეს ახალი დაკონტრაქტების სუბიექტი, ხომ? ეს არის ამოცანა. ამ ბარიერს სხვადასხვა გზით _ ხან დროის გასვლის გამო, ხან _ სხვა კომპანიის სახელით შემოსვლით უვლიან გვერდს და ამოცანის შესრულებას ეს “შავი სია”ვერ უზრუნველყოფს. ფაქტია, რომ არაეფექტურია სისტემა ძირითად შემთხვევებში. სამართლებრივად კონკრეტულად რა უნდა დაიხვეწოს, როგორ უნდა დაიხვეწოს ეს ცალკე სამსჯელოა და შესაბამისი, მათ შორის სამართლებრივი ექსპერტები უნდა მსჯელობდნენ როგორ შეიძლება მეტად დავიზღვიოთ თავი. ამისგან დაზღვევის მექანიზმებზე, ალბათ, დამატებით არის საფიქრელი.
_ როგორია მოქალაქეთა თანამონაწილეობის საკითხი კანონმდებლობის მიხედვით – რამდენადაა დაცული მოქალაქის უფლება, ზედამხედველობა გაუწიოს საჭირო პროექტების დაგეგმვას და დაგეგმილი პროექტების გახორციელების პროცესს?
_ პეტიციები, საჯარო განხილვები, ანგარიშების მოსმენა და ა. შ. _ ბევრი ფორმა აქვთ მოქალაქეებს, მათ შორის,პროექტებთან დაკავშირებითაც; ეს პროექტები განხილული უნდა იყოს მოსახლეობაში. საკანონმდებლო საფუძველი აქაც ისეთია, რომ უნდა არსებობდეს თანამონაწილეობა, მაგრამ პირდაპირ ვთქვათ: მოქალაქეთა მონაწილეობის ხარისხი დაბალია. დიდი ენთუზიაზმი სჭირდება მუნიციპალიტეტებს, რომ წაახალისოს ასეთი მონაწილეობა. ყველაზე კარგი შემთხვევა სოფლის მხარდაჭერის პროგრამაა, რომლის ფარგლებშიც, წესით, უნდა ტარდებოდეს სოფლის კრებები, თუმცა, ხშირ შემთხვევაში ეს ფორმალურ ხასიათს ატარებს სამწუხაროდ. ეს პრობლემა წლების განმავლობაში არსებობს. რეგფონდთან დაკავშირებითაც პროექტების წინასწარი განხილვა უნდა ხდებოდეს. არადა, მოქალაქეთა მონაწილეობის ხარისხი საშუალოდ ძალიან დაბალია. მართალია, ზოგიერთი მუნიციპალიტეტი ცდილობს, განსაკუთრებით საერთაშორისო ორგანიზაციების ჩართულობით, პროექტების ჩართულობით, როგორღაც გაზარდოს აქტივობა, მაგრამ ერთ-ერთი ყველაზე სუსტი მხარე სწორედ ეს მოქალაქეებთან ურთიერთკავშირი და მოქალაქეების ჩართულობაა. ამის განვითარებას მრავალმხრივი ძალისხმევა სჭირდება და ეს პრობლემურია. თუმცა, თუ მუნიციპალიტეტმა მოინდომა მოქალაქეების ჩართულობა მაღალი იყოს, კანონმდებლობა ამაში ხელს არ უშლის; პირიქით, კანონში მხოლოდ ხელშემწყობი მექანიზმებია ჩადებული, მაგრამ ხშირ შემთხვევაში ეს სათანადოდ ვერ ხორციელდება. ზოგიერთი მერი ცდილობს, რომ უფრო მეტად წაახალისოს ასეთი აქტივობები განსაკუთრებით თუ ამ მუნიციპალიტეტში ამ მიმართულებით რაღაც კონკრეტული პროექტი ხორციელდება.
საქართველოს მასშტაბს თუ ავიღებთ, კი ვნახავთ რაღაც ინფორმაციას, რომ არის ამის მაგალითები, თუნდაც მონაწილეობითი ბიუჯეტირებისა _ ზოგ მუნიციპალიტეტს დანერგილი აქვს ე.წ. მონაწილეობითი ბიუჯეტირება, ცალკე აქვს ბიუჯეტში თანხა, რომელსაც მოქალაქეთა მიერ წარმოდგენილი პროექტებიდან ხდება შერჩევა და მათ მიერვე ხდება კენჭისყრა. ყველგან ერთნაირად არ არის, ზოგან ძალიან წარმატებულია, ზოგან _ ვერ გახორციელდა კარგად. ანუ სიტუაცია ამ კუთხითაც ერთფეროვანი არ არის. ზოგადად, მოქალაქეთა მონაწილეობას ბევრი ასპექტი აქვს და აქ ჩვენ პრობლემა გვაქვს მუნიციპალიტეტებთან მიმართებით, ეს ძალიან ვრცელი თემაა. ზოგადად, თვითმმართველობა არის მოქალაქეთა მონაწილეობა მართვის პროცესში: რაც უფრო მეტად იქნება თვითმმართველობა, მით უფრო მეტად იქნება თანამონაწილეობა და პირიქით _ რაც უფრო მეტად არის მონაწილეობა, მით უფრო მეტადაა თვითმმართველობა. შესაბამისად, რადგან თვითმმართველობა მაინც სუსტი გვაქვს, შესაბამისად, მონაწილეობაც დაბალია. მონაწილეობა რადგან დაბალია, ამის გამო, თვითმმართველობა გვაქვს სუსტი… აი, ეს არის კონცეპტუალური კონსტრუქცია.
გიორგი გირკელიძე,
ლისა კოროშინაძე
