დენდროლოგია ბოტანიკის ნაწილია, რომელიც მერქნიან მცენარეებს _ ხეებსა და ბუჩქებს შეისწავლის (Dendrol ნიშნავს მერქნიან ხეს, Logos _ მოძღვრებას).
დენდროლოგიური მებაღეობა, განსხვავებით მებაღეობის სხვა დარგებიდან, აწარმოებს მერქნიან მცენარეულ სამყაროში ობიექტურად არსებული სილამაზის ძიებას, ლამაზ მცენარეთა შორის ულამაზესის გამორჩევას, მათი ეთნოგრაფიული ადგილმდებარეობიდან ნებისმიერად გადანაცვლებას, გალამაზებას და გაკეთილშობილებას. იქმნება მხატვრული ოსტატობით ნაირგვარი მნიშვნელობის, ბუნებრივზე უფრო ლამაზი, კოლორიტული ნაწარმოები _ დენდროლოგიური ბაღ-პარკები, რომლებიც ყოველგვარ დასახელებულ ადგილთა მხატვრულ-არქიტექტურული, ესთეტიკური და სანიტარულ-ჰიგიენური კეთილმოწყობის ერთ-ერთ ძირითად საფუძველს წარმოადგენს. დენდროლოგიური პარკების ასეთი შემოქმედება ერის კულტურასაც მოიცავს და ხშირად ხელოვნების განვითარების მარად უჭკნობ ძეგლად რჩება.
ასეთი შემოქმედებითი მუშაობის საილუსტრაციოდ ჩვენს პირობებში შეიძლება დავასახელოთ შავი ზღვის სანაპირო ბაღ-ქალაქები: ბათუმი, სოხუმი და მათი მიდამოები. აღნიშნული ბაღ-ქალაქების ნარგაობანი, რომლებიც ერთდროულად მოიცავენ საკუთრივ საქართველოს, ამიერკავკასიისა და კავკასიის, ჩინეთის და იაპონიის, სამხრეთ აფრიკის, ხმელთაშუა ზღვის სანაპიროების, ინდოეთის და ინდოჩინეთის, ავსტრალიის და ტასმანიის, ახალი ზელანდიისა და ჩრდილო და სამხრეთ ამერიკის და ა. შ. სხვა ქვეყნების ულამაზეს მცენარეებს, როგორც წესი ადამიანთა ძიებისა და შემოქმედების შედეგია, რომელსაც საკმაოდ დიდი მემკვიდრეობა გააჩნია. სწორედ ამიტომ მიუთითებდა არა ერთი ცნობილი ადამიანი, რომ ახალგაზრდობას ბავშვობიდან უნდა განვუვითაროთ ესთეტიკური გრძნობა, რომელიც წყაროა ყოველივე მშვენიერის, დიადის, რადგანაც ესთეტიკურ გრძნობას მოკლებული ადამიანი, ცხოველის დონეზე დგასო _ “ხელოვნება არა მარტო ქმნის ხელოვნების საგანს, არამედ ქმნის ადამიანებსაც, რომლებიც ამ საგნის სილამაზეს და მშვენიერებას გაიგებენ”.
ამდენად, ლამაზი დენდროლოგიური პარკების და ბაღების შექმნის მთავარი ამოცანაა, გვქონდეს ლამაზი ბაღნარ-წალკოტები, ლამაზი ქალაქი-ბაღები, ამასთანავე, საზოგადოებამ ეს სილამაზე საფუძვლიანად შეიგრძნოს.
გურიაში, შეკვეთილში მშენებარე დენდროლოგიური პარკის ირგვლივ, ზოგჯერ ისეთი უარყოფითი თვალსაზრისი გამოითქმის, არ შეიძლება ამას გამიზნული ქმედება არ უწოდო.
დენდროლოგიური ბაღ-პარკების წარმოშობას დიდი ხნის ისტორია აქვს. იგი წარმოიშვა აღმოსავლეთის ცხელ და ნახევრად უდაბნო ქვეყნებში _ ბაბილონში, ასურეთსა და ძველ ეგვიპტეში.
პირველი დენდროლოგიური ნარგაობანი მხოლოდ ორ ფუნქციას ასრულებდა _ პირველი და მთავარი მათი ფუნქცია, როგორ წესი, მცხუნვარე მზისგან _ სიცხე-პაპანაქებისგან თავდაცვაში და დაჩრდილვაში მდგომარეობდა. ბუნებრივია, ცხელ ქვეყნებში მცენარეთა ასეთ გამოყენებას, ადამიანისთვის სასიცოცხლო მნიშვნელობა ექნებოდა.
მეორე ფუნქცია, რომელიც უხსოვარი დროიდან გააჩნდა ნარგაობებს, მათ ფორმათა სილამაზეში მდგომარეობდა. ასეთი სასიცოცხლო მოთხოვნილებებით შეიქმნა ქვეყნად დეკორატიულ-დენდროლოგიური მებაღეობა და იგი ისე მძლავრად შემოიჭრა ადამიანთა ყოფა-ცხოვრებაში, რომ ძველი სპარსელები ხის დარგვას საღვთო საქმიანობად აღიარებდნენ, ლამაზ ბაღ-პარკებს კი სამოთხეს” ანუ “პარადიზებს” უწოდებდნენ, ძველ ბაღებში აწყობდნენ ხელოვნურ მთებს, ნაირგვარი დანიშნულების ფერდობებს, ტერასებსა და კლდეებს, რომლებსაც შესაბამისი არქიტექტურული გაფორმება გააჩნდათ. ზოგი ასეთი ბაღი თავისი სიდიდით მსოფლიო მნიშვნელობის ხელოვნების ძეგლად დარჩა _ მაგალითად, ბაბილონის დაკიდებული ბაღები, რომელიც ძველმა ისტორიკოსმა დიოდორ სიცილიელმა აღწერა.
აგრეთვე, საყოველთაოდ ცნობილია ძველი ეგვიპტური ბაღები. ისინი ჩვენ წელთაღრიცხვამდე 3200-2270 წლებს ეკუთვნის.
განთქმული იყო, აგრეთვე, ძველი იუდეის და არაბეთის ბაღები. ულამაზესი ბაღები არსებობდა პეკინის სამხრეთ და დასავლეთ მხარეს, სადაც თავმოყრილი იყო მერქნიან მცენარეთა 300 სახეობა.
ჩვენს წელთაღრიცხვამდე, მეხუთე-მეოთხე საუკუნეში, ათენში ორი ბაღი იყო ცნობილი. ერთი არსებობდა აკადემიის ახლობლად, სადაც ფილოსოფოსი პლატონი ასწავლიდა, მეორე ლიცეუმთან ახლოს, რომელშიც არისტოტელე მოღვაწეობდა. როგორ ჩანს, იმ დროს ლექციების კითხვა უმთავრესად ბაღში _ ღია ცის ქვეშ მიმდინარეობდა. ამიტომ იმ ბაღებს “პერიპატეტიკი” ეწოდებოდა, რაც ნიშნავს სასეირნოს. რომის ბაღებში ფართოდ იყო წარმოდგენილი მცენარეები: ჭადრები, წიფლები, დაფნა, კვიპაროსი და სხვა. .
აღორძინების ხანაში ბაღ-პარკების მშენებლობა უმაღლეს მწვერვალს აღწევს, რომლის ნიმუშები საბაღე ხელოვნების ძეგლად დარჩა. ასეთი შედევრებიდან განსაკუთრებულ ადგილს იჭერს ფლორენციაში დიდი მასშტაბის პარკი ბაბოლი, რომელიც მეთექვსმეტე საუკუნეში გაშენდა. იტალიური იმდროინდელი ბაღებიდან ხელოვნების საგანძურში რჩებიან: ფარნეზის ბაღები, ვილა ტორნოლია და სხვა.
საფრანგეთში ბაღთმშენებლობის განვითარების მწვერვალს ემთხვევა ლუდოვიკო მეთოთხმეტის მეფობის პერიოდი და ფრანგი არქიტექტორის ლენოტრის მოღვაწეობა. მან შექმნა მსოფლიოში ცნობილი ვერსალის პარკი, რომელიც საბაღე ხელოვნების ძეგლად დარჩა.
საქართველოში წარსულში ბაღ-პარკების შესახებ სპეციალური გამოკვლევები არსებობს. მხოლოდ ზოგიერთი საგულისხმო მასალა მოწმობს, რომ ქართველებს შორეული წარსულიდან, თხუთმეტი საუკუნის წინ, მცენარეული სამყაროს სილამაზის გაგების, შესწავლის და გამოყენების მაღალი მხატვრულ-ესთეტიკური კულტურა ჰქონიათ. აღსანიშნავია, რომ იმდროინდელ საქართველოში, ესთეტიკური მიზნით მოშენებული ნარგაობისთვის, სპეციალური ტერმინი “სამოთხე” შეურქმევიათ. “მოთხვა” ძველ ქართულში სეირნობას, დროს გატარებას ნიშნავდა, ხოლო “სამოთხველი” და “სამოთხე” სასეირნო და დროს გასატარებელ ადგილს ეწოდებოდა.
მეჩვიდმეტე საუკუნეში, შარდენის მოწმობით, თბილისში “დროის გასატარებელი ადგილები” და მშვენიერი ბაღები ყოფილა. საუკეთესო ბაღი, რა თქმა უნდა, მეფეს ჰქონია, რომელშიც იმდენად ხეები არ ყოფილა დარგული, რამდენადაც თვალის მოსახიბლად და ბაღის გასამშვენიერებლად, დამაჩრდილებელი და გამაგრილებელი ხეებით ჰქონია სავსე.
მეთვრამეტე საუკუნის დამლევს, “თბილისის ზემო და ქვემო გარეუბნები _ დირსიჭალა, ორთაჭალა, კრწანისი და ვერა მთლიანად ბაღებით იყო მოფენილი, _ აღნიშნავს ვახუშტი ბატონიშვილი.
საქართველოში, ჩვენ დრომდე დარჩენილია დენდროლოგიური პარკები _ წინანდლის, ჭავჭავაძის სასახლის, ზუგდიდის ( დადიანების სასახლის), ქუთაისში და გორაბერეჟოულის (ჩოხატაურში). შედარებით ახალგაზრდა ანასეულის (ოზურგეთი) დენდროლოგიური პარკები, რომლებიც დიდგვაროვანთა სასახლეების საკუთრებას წარმოადგენდნენ, დღესაც ფუნქციონირებენ, როგორც ტურისტების საჩვენებელი ობიექტი.
შემდგომ, დროთა ვითარებაში, ადამიანების პრაქტიკა და აზროვნება ნარგაობებისთვის ახალ მნიშვნელობას იძენს. შესაბამისად, იცვლება მათი მხატვრული ფორმა, მასშტაბი და გამოყენების შინაარსი, რომლის საუკეთესო ნიმუშია შეკვეთილის დენდროლოგიური პარკი, საოცრად გამორჩეული გაშენების სტილით და სილამაზით, რომელიც უკვე ოზურგეთში ჩამოსულ უთვალავ ტურისტს და სტუმარს იზიდავს.
დენდროლოგიური ბაღ-პარკების მნიშვნელობა შემდეგში მდგომარეობს:
მერქნიან მცენარეებს დაჩრდილვის არნახული უნარი გააჩნიათ, რასაც ცხელი ქვეყნებისთვის დიდი მნიშვნელობა აქვს.
ნარგაობები ჰაერს ასუფთავებს ფიზიკურად. ისინი აღიარებულია დასახლებულ ადგილთა “ფილტვებად”, რადგან შთანთქავენ ნახშირორჟანგს და გამოყოფენ ჟანგბადს.
დადგენილია, რომ გარკვეულ ფართობზე 15% ნარგაობისა ჰაერს 20%-ით ასუფთავებს, 30% ნარგაობისა _ 50%-ით, ხოლო 65% ნარგაობისა ჰაერს ასუფთავებს 95%-ით.
ნარგაობები არსებით გავლენას ახდენს ჰაერის ტემპერატურაზე. მკვლევართა აზრით ნარგაობის მჭიდრო კორომებში, იქვე მდებარე ველებთან შედარებით, ტემპერატურათა სხვაობა 23 გრადუსამდე აღწევს.
ნარგაობები ამცირებს ჰაერის მოძრაობის სიჩქარეს. დადგენილია, რომ ქარსაფარი ზოლები ქარების მოძრაობის სიჩქარეს ამცირებს მაქსიმალურად ხის სიმაღლის ათჯერად და ოცჯერად მანძილზეც კი.
ნარგაობები ადიდებს ჰაერის შეფარდებით ტენიანობას, რასაც ადამიანის კეთილდღეობისთვის დიდი მნიშვნელობა აქვს. გამოანგარიშებულია, რომ 1 ჰა წიფლის კორომი სავეგეტაციო პერიოდში ყოველდღიურად დაახლოებით, 2600 ლიტრ წყალს აორთქლებს დადგენილია აგრეთვე, რომ 100 მცენარე 15 სმ დიამეტრით, დღეში აორთქლებს 5,5 კუბ. მ. წყალს (ფოთლოვნები), წიწვოვნები კი _ 1,4 კუბ. მეტრს.
ნარგაობები ამცირებს ხმაურს. ქუჩებში, სადაც მცენარეები არ არის, ხმაური ხუთჯერ მეტია, ვიდრე ისეთ ქუჩებზე, სადაც ნარგაობაა გაშენებული. მცენარეები იცავს ადამიანებს მავნე მიკრობებისგან და ნაირგვარი დაავადებებისგან. ისინი გამოყოფენ “ფიტონციდებს”, რომელსაც აქვს თვისება, დახოცოს სხვა მავნე ორგანიზმები.
ნარგაობები ვიტამინისა და პროვიტამინის წყაროა, რომელთა გარეშე სიცოცხლე არ არსებობს და მათი ნაკლებობა ორგანიზმის ნაირგვარ და ფრიგიტულ დაავადებებს იწვევს. მათ შორის, ადამიანები იმყოფებიან რა მცენარეების გარემოცვაში, უშუალოდ ჰაერიდან ვიტამინს და პროვიტამინს იღებენ.
ნარგაობათა ფერები ორგანიზმის ნერვული სისტემის გარდაქმნას იწვევს. ბაღ-პარკებში ნაირგვარი ფერის მცენარეთა შეტანით, შესაბამისად იცვლება გარემო და მასთან ადამიანის ორგანიზმის დამოკიდებულება.
კიდევ ბევრი დადებითი, საოცარი თვისებები აქვს მცენარეებს და განსაკუთრებით მერქნიან მცენარეებს, რომელთა ჩამოთვლა შორს წაგვიყვანდა. ამიტომ ქართული “სამოთხე”, ჩვენი ქვეყნის ბაღ-პარკები ხალხის საკუთრებად უნდა იქცეს, მათი ყოფისა და ცხოვრების სამსახურში უნდა ჩადგეს. ამავე დროს, არსებობს ყველა პირობა იმისა, რომ საქართველოს, რომელსაც ასეთი მდიდარი მემკვიდრეობა და ბუნებრივი პირობები გააჩნია, დენდროლოგიური პარკების, ქალაქ-ბაღების, კურორტ-ბაღების ახალი, სწორუპოვარი, საკაცობრიო მნიშვნელობის ნიმუშები შექმნას. ამის უთვალსაჩინოესი მაგალითი შეკვეთილის დენდროლოგიური პარკია.
ცისანა ქაშაკაშვილი,
სოფლის მეურნეობის მეცნიერებათა ასოცირებული დოქტორი
