ტერორისტული აქტი _ ეს ძალადობის გამოყენებაა იმ პიროვნებების თუ პიროვნებათა ჯგუფის მიმართ, ვინც ტერორისტებს ხელს უშლის რაიმე კონკრეტული მიზნის მიღწევაში. ხშირად ეს აქტები მიმართულია იმ უდანაშაულო ადამიანების წინააღმდეგ, რომლებსაც ტერორისტების პოლიტიკურ პოზიციასთან საერთო არაფერი აქვთ.
„ტერორი _ ეს უმთავრესად არასაჭირო სისასტიკეა, რომელსაც იჩენს შეშინებული ხალხი საკუთარი თავის დასაწყნარებლად“, _ წერდა ფრიდრიხ ენგელსი კარლ მარქსს ერთ წერილში.
დღემდე არ არსებობს ტერმინ „ტერორიზმის“ იურიდიულად დახვეწილი, ლოგიკურად გამართული და ყველასათვის ნათელი განმარტება. ჟენევის 1949 წლის კონვენცია განმარტავს, რომ „ხალხის ბრძოლა უცხო დამპყრობლების, კოლონიური ბატონობისა და რასისტული რეჟიმების წინააღმდეგ მათი თვითგამორკვევისა და დამოუკიდებლობის უფლებების გასატარებლად არის ლეგიტიმური და საერთაშორისო კანონებთან შესაბამისობაში მოსული“. თუ თავს დავანებებთ შეიარაღებული კონფლიქტის “სამართლიანად და უსამართლოდ“ დაყოფას, რაც ამ კონცეფციის წაკითხვიდან გამომდინარეობს (მისი მიღების შემდეგ უამრავი შესწორება იქნა შეტანილი და იქ წამოჭრილი საკითხების უმრავლესობა კვლავ დღის წესრიგშია), ძალის გამოყენების როგორი ფორმა შეიძლება ჩაითვალოს “სამართლიანად“? ანუ არსებობს თუ არა ლეგიტიმური ტერორი?
„ჩვენი მტრები ტერორისტებს გვეძახიან… ამ ლათინურ ტერმინს ის ხალხიც ხმარობს, ვინც არც ჩვენი მტერია და არც მეგობარი… მაგრამ ჩვენ არა ვართ ტერორისტები… ადამიანის ღირსებისათვის, ჩაგვრისა და დამონების წინააღმდეგ ბრძოლას რა კავშირი აქვს ტერორთან?“ ამ ციტატის ავტორი არა რომელიმე არაბი ფუნდამენტალისტია, არამედ მენახიმ ბეგინი _ ისრაელის სახელმწიფოს დამაარსებელი. ეს გამონათქვამი პალესტინაში მშვიდობისმყოფელური მანდატით მყოფი ბრიტანული არმიის წინააღმდეგ ებრაელების ბრძოლის პერიოდს ეხებოდა.
მენახიმ ბეგინის ლოგიკას თუ მივყვებით, რომელიც ასევე ეხმაურება ჟენევის ცნობილ კონვენციას, “სამართლიანი, განმათავისუფლებელი” ბრძოლის ნებისმიერი მეთოდი ტერორისტულად არ შეიძლება ჩაითვალოს. თუ ეს ასეა, ამჟამინდელი პალესტინელი თვითმკვლელი, როცა ისრაელის არმიის საკონტროლო გამშვებ პუნქტთან თავს იფეთქებს და ჯარისკაცებს კლავს, ან იგივე ერაყელი, როცა ამერიკელ ჯარისკაცს აფეთქებს, ითვლება თუ არა ტერორისტად, ან არის თუ არა ის “კარგი” ტერორისტი? ორივე შემთხვევაში დაპყრობილი ქვეყნის მოქალაქე ოკუპანტ ჯარს ებრძვის.
ან რამდენად ნათელია, ვინ არის თავისუფლებისთვის მებრძოლი და ვინ ტერორისტი? რომელ განმარტებაში ჯდება IRA (ირლანდიის რესპუბლიკური არმია), ბრიტანეთის ხელისუფლების წინააღმდეგ მებრძოლი, რომელმაც უამრავი მშვიდობიანი მოსახლეობა შეიწირა?
ან შეიძლება გამართლება მოეძებნოს გასული საუკუნის 70-იანი წლების ბოლოს და 80-იანის დასაწყისში გერმანიასა და იტალიაში მოქმედი “წითელი არმიისა” და “წითელი ბრიგადების” მიერ ჩატარებულ ტერორისტულ აქტებს, რომლებიც “იმპერიალისტური და კოლონიზატორულ-რასისტული” დასავლეთის სახელმწიფოების წინააღმდეგ იყო მიმართული?
რამდენად სამართლიანი იყო რუსეთის იმპერიაში წარმოებული ტერორისტული აქტები მშვიდობიანი მოქალაქეების მიმართ, თუ გავითვალისწინებთ, რომ ბრძოლა მიმდინარეობდა ცარიზმის თვითმყრობელური და დესპოტური რეჟიმის წინააღმდეგ?
განიხილება კი ტერორიზმად ე. წ. კოლაბორაციონისტების, უმეტესწილად მშვიდობიანი მოსახლეობის, განადგურება (მაგალითად, მეორე მსოფლიო ომის დროს რუსეთსა და საფრანგეთში წარმოებული წინააღმდეგობის მოძრაობის დროს), რომლის მიზანსაც შეადგენდა სხვებში შიშის დანერგვით დამპყრობელთან თანამშრომლობის აღკვეთა?
არის კი ტერორის განმარტება დამოკიდებული იმაზე, თუ ვინ ახორციელებს საკუთარი მიზნის მისაღწევად ამ “შიშის გამომწვევ აქტს”?
გაეროს გენერალური ასამბლეის 1994 წლის 9 დეკემბრის რეზოლუციის მიხედვით ცნება “ტერორიზმი” შემდეგნაირადაა განსაზღვრული: “კრიმინალური აქტები, მიმართული ან გამიზნული, რათა პოლიტიკური მიზნებით შიში გამოიწვიოს ფართო საზოგადოებაში, ადამიანთა ჯგუფსა ან კონკრეტულ პირთა შორის, მიუხედავად იმისა, თუ როგორი პოლიტიკური, ფილოსოფიური, იდეოლოგიური, რასობრივი, ეთნიკური, რელიგიური ან ნებისმიერი სხვა მოწოდებით არ უნდა იყოს ამ ქმედების გამართლების მცდელობა“.
ეს განმარტება ზემოთ მოყვანილ ყველა მაგალითს ცალსახად ტერორისტულ ქმედებად წარმოაჩენს. ისტორიული კონტექსტიდან გამომდინარე, ტერორიზმის მორალური მხარის გააზრება უამრავ ურთიერთსაწინააღმდეგო აზრსა და ემოციას აღძრავს. ტერორის შესახებ თხრობა შეფასებებისა და მსჯავრის გამოტანის გარეშე საკმაოდ ძნელი ამოცანაა. ამიტომ, ალბათ, გაცილებით იოლია ამ ძალმომრეობითი აქტისადმი ზემოთ მოყვანილი განმარტების მისადაგება იურიდიულ და ზნეობრივ წინააღმდეგობებში გახლართვის გარეშე.
XIX-XX საუკუნეებში ტერორიზმმა მსოფლიოს ყველა ქვეყანაში არნახული სიძლიერით იფეთქა. თავდაპირველად ტერორიზმი ინდივიდუალური აქტიურობით გამოირჩეოდა, ნაპოლეონის შემდგომი ეპოქა კი უკვე რევოლუციური აღმავლობით ხასიათდებოდა, როდესაც რადიკალური მიმდინარეობების მომხრეები მიზნის მისაღწევად ძალადობრივ ქმედებებს ირჩევდნენ. ტერორიზმი პოლიტიკური ცხოვრების განუყოფელ ნაწილად იქცა. ტერორისტების თავდასხმების მსხვერპლი შეიქმნა მრავალი სახელმწიფო მოღვაწე, მათ შორის საფრანგეთის პრეზიდენტი სადი კარნო, ამერიკის პრეზიდენტები აბრაჰამ ლინკოლნი, ჯონ გარფილდი, უილიამ მაკკინლი და მრავალი სხვა.…
ლევ ტოლსტოი სტატიაში “არა ჰკლა” წერდა, რომ “…როცა ჰკლავენ მათ (სახელმწიფო მოღვაწეებს), ეს მკვლელობები მეფეებსა და იმპერატორებში… იწვევს უდიდეს გაკვირვებასა და აღშფოთებას, თითქოს ისინი თავად არასოდეს მონაწილეობდნენ მკვლელობებში, არ იყენებდნენ მათ საკუთარი მიზნებისათვის. ამ დროს კი ყველაზე კეთილნი მოკლულ მეფეთა შორის… იყვნენ დამნაშავენი ათი ათასობით ადამიანის სიკვდილისა, რომლებიც დაიღუპნენ ბრძოლის ველებზე; უკეთური მეფეები და იმპერატორები კი დამნაშავენი იყვნენ ასი ათასობით, მილიონობით ადამიანის მკვლელობისა…” ტერორიზმის ბევრი მომხრე იმასაც ამბობდა, რომ ამ დაკანონებული ხოცვა-ჟლეტვაში მონაწილე პირებს პასუხი არავის წინაშე უგიათ, პირიქით, ამით სახელი და დიდებაც კი მოიხვეჭესო, ამიტომაც “სამართლიანობის აღსრულება”– ანუ დამნაშავის დასჯა-განადგურება – ცალკეულმა ადამიანებმა ან კი დაჯგუფებებმა ითავეს. ამ ამოცანების გადასაწყვეტად რადიკალებისთვის ყველაზე ხელმისაწვდომი იარაღი ტერორი აღმოჩნდა. მისი მეშვეობით ცნობილი პოლიტიკოსებისა თუ ძლიერთა ამა ქვეყნისა განადგურება, მიჩნეულია ბრძოლის ყველაზე ქმედით საშუალებად (მათი გადმოსახედიდან) ჩაგვრისა და მჩაგვრელების წინააღმდეგ. თუმცა ამა თუ იმ პიროვნების მკვლელობა რომ გამოსავალი არ არის და პრობლემას არ აგვარებს, ეს ამ 100-150 წლის მანძილზე განვითარებულმა მოვლენებმა უჩვენა: თითქმის ყოველი მთავრობა ძალადობას ძალადობითვე პასუხობდა და სიტუაცია ბევრად უფრო იძაბებოდა.
რუსი ტერორისტი და მწერალი სერგეი სტეპნიაკ-კრავჩინსკი (“კრაზანას” ავტორის, ეთელ ლილიან ვოინიჩის შთამაგონებელი და მენტორი), რომელმაც 1878 წლის 4 აგვისტოს, დღისით-მზისით, პეტერბურგის ერთ ქუჩაზე საიდუმლო პოლიციის შეფი მეზენცევი ხანჯლით განგმირა, თავის წიგნში “Underground Russia” წერდა: “…ტერორისტის მიზანი სხვისი ბედნიერებაა, ამისთვის ის მზადაა, გაწიროს საკუთარი ბედნიერება და სიცოცხლე, მისი იდეალია ტანჯვითა და მოწამებრივი სიკვდილით სავსე სიცოცხლე.”
სპეციალისტების მიერ მოცემულია შემდეგი მიზეზები თუ რატომ იწყებს ინდივიდი ტერორისტულ საქმიანობას:
1. ფსიქოპათოლოგიური ხასიათის მიზეზები – ტერორისტთა შორის ბევრია ფსიქიური გადახრების მქონე ადამიანი;
2. თვითდამკვიდრების მოტივი, როცა ადამიანები საკუთარ ქმედებებს და “მოღვაწეობას” აკუთვნებენ რაღაც განსაკუთრებულობას, თითქოს ისინი გამორჩეულნი არიან ხალხის “ერთგვაროვანი”, “უსახო” მასისაგან;
3. ყველაზე ხშირად კი ტერორიზმი არის რეზულტატი იმ აბსოლუტური რწმენისა, რომ ინდივიდს (ტერორისტს) გააჩნია უმაღლესი, საბოლოო ჭეშმარიტება, რაღაც განსაკუთრებული მისია, უნიკალური “რეცეპტი” საკუთარი ხალხის ან თუნდაც მთელი კაცობრიობის გადარჩენისა.
პრეზიდენტ უილიამ მაკკინლის მკვლელმა, ლეონ ჩოლგოშმა ელექტრო სკამზე დასჯამდე, თქვა: “მე მოვკალი პრეზიდენტი, რადგან ის იყო კარგი ხალხის მტერი, მშრომელი ხალხის. მე არ ვნანობ ჩადენილ დანაშაულს…” მასვე ეხმიანება 1905 წელს დიდი თავადის სერგეი რომანოვის მკვლელი, ივანე კალიაევი, რომელმაც სასამართლო პროცესზე განაცხადა: “ჩვენ მეომარი მხარეები ვართ, თქვენ (სასამართლო) დაქირავებული მსახურები ხართ კაპიტალისა და იმპერატორის მთავრობისა, მე კი სახალხო შურისმაძიებელი ვარ…”
რუსეთის იმპერიაში მძლავრად ამუშავებული ტერორისტული მანქანისგან განსხვავებით, საქართველოში XX საუკუნის დასაწყისამდე, ერთეულ ტერორისტული აქტს თუ არ მივიღებთ მხედველობაში, ტერორს საზოგადოებრივ-პოლიტიკურ ცხოვრებაზე მნიშვნელოვანი გავლენა არ მოუხდენია.
1904 წელს გამოქვეყნებულ წერილში სათაურით „როგორ უცქერით ჩვენ ტერორს“, ქართველი რევოლუციონერები ტერორის საჭიროებას ვერ ხედავენ (ეს მხოლოდ ქაღალდზე). ისინი წერენ: „…ცდება ის, ვინც ფიქრობს, ვითომ ტერორს შეეძლოს გამოაფხიზლოს ვითომ და მიძინებული მუშათა კლასიური თვითცნობიერება; ვინც ასე ფიქრობს, მას ავიწყდება ის უბრალო ფსიხოლოგიური ჭეშმარიტება, რომ ერთხელ გაღვიძებულ კლასსიურ ანტაგონიზმს ვეღარაფერი ჩააქრობს. ეს ანტაგონიზმი თანდათან იზრდება, მაშასადამე, ტერორი ამ მხრით ყოვლათ უმნიშვნელო და უადგილოა… რა რეფორმებისათვის აიძულა მთავრობა ევროპიულ ანარხისტების ეპიდემიურმა ტერორმა? რა შესძინა მან ხალხს? არაფერი! რა გააკეთა რუსეთში მესამოცდაათე და მეოთხმოცე წლებში მომხდარმა ტერორმა? არაფერი. განა ცოტა სისხლი დაიღვარა? განა ერთი და ორი საუკეთესო შვილი რუსეთისა იმსხვერპლა ამ შემცდარმა შეხედულებამ, და რაღა შორს მივდივართ, რა გააკეთა თვით პატიოსან ბალმაშევის თავგანწირვამ?..“ მიუხედავად ასეთი მსჯელობისა, XIX საუკუნის 70-80-იან წლებში მომხდარმა ტერორისტულმა შეტევამ შეძლო გამოეღვიძებინა ინერტული ხალხური მასა, რომელიც რუსეთში დაყოფილი იყო პირობითად ორ ნაწილად _ „ხალხად“ და „არახალხად“. ხალხში იგულისხმებოდა უსწავლელი, გაუნათლებელი, დაბალი წარმომავლობის ფენა, ხოლო არახალხში _ ინტელიგენცია. ამ „ხალხის“ გამოღვიძებას კი მოგვიანებით ისეთი სიძლიერის აფეთქება მოჰყვა, რამაც „არახალხი“ და ყველა დანარჩენი ლამის მთლიანად აღგავა პირისაგან მიწისა.
თავად წერილის პათეტიკური ტონი, გულისამრევი დიდაქტიკა უკვე მიანიშნებს იმ რეალობაზე, რომ წერილის გამოცემის დროისთვის ქართულმა რევოლუციურმა ტერორმა რუსულ სიმძლავრეებს მიაღწია. სიმძლავრეებს არა მარტო რაოდენობრივი (ტერაქტების რიცხვი), არამედ თვისებრივი თვალსაზრისითაც (მკვლელობის გამართლების ემოციური “გადახარშვა” და რაციონალიზაცია). აღნიშნული წერილის ავტორები მხოლოდ მომავალ “სარგებლის მომტან” ტერორს ელოდებიან, ტერორს, რომელსაც “კლასობრივად გამოღვიძებული “ხალხი” მოუწყობს “არახალხს”: “…ხალხი დაჰკრავს ბუკსა და ნაღარას, მაშინ შეიძლება მახვილიც დაგვჭირდეს, მხოლოდ მაშინდელი ტერორი სულ სხვა იქნება _ დანა ხირურგის ხელში სიცოცხლის მომცემია…”
ტერორიზმის პრობლემა ყოველნაირი გამოვლინებით ახლა ბევრად უფრო აქტუალურია, ვიდრე ეს ამ 100-150 წლის წინათ იყო. ამასთან ტერორიზმი ჩვენთვისაც აღარ არის ვირტუალური პრობლემა, ის უკვე ჩვენც შეეგვეხო, ის შეიძლება მოხდეს ჩვენს ნებისმიერ ქუჩაზე, ქალაქსა და ქვეყანაში.
წიგნიდან “ტერორისტები”.
ავტორები: ირაკლი მახარაძე, ლაშა ხეცურიანი
