“ვინ თქვა, არსენა მოკვდაო”

არსენა ოძელაშვილი ისეთი პოპულარული პიროვნება იყო, რომ მის სახელს სოფლებსა და ქალაქებში, ლამის ყოველ დაბადებულ ვაჟს არქმევდნენ. თურმე არსენა ბევრის ნათლიაც გამხდარა და ეს დიდი პატივი ყოფილა. დღემდე, ავტომობილების ამ ხანაში, როცა ცხენზე ამხედრებულ კაცს ხედავენ, წამოიძახებენ ხოლმე – ვინა თქვა არსენა მოკვდაო! მაშინ კი, თუ ვინმე ისეთივე ჰეროიკულ თვისებებს გამოავლენდა, როგორც ეს სახელგანთქმული ყაჩაღი, მას არსენას ადარებდნენ და ასევე ეძახდნენ. ერთი ასეთი ,,არსენა” იყო ქიზიყელი მიხა ჭუჭულაშვილი.

საბჭოთა ისტორიოგრაფიას  სურდა ის გამოეყვანა მეფის ხელისუფლების წინააღმდეგ თავგამოდებულ მებრძოლად. სინამდვილეში კი ის მთავრობისაგან დევნილი პირადი მოტივების საფუძველზე გამხდარა.

ის ღარიბი ოჯახიდან იყო, ბავშვობიდან მწყემსობდა. მას შეუყვარდა მდიდარი და გავლენიანი გლეხის წყალობა ოდოჭაშვილის ქალიშვილი. მისი ცოლად მოთხოვნა განუზრახავს, მაგრამ წყალობას სასტიკი უარი უთქვამს – ღარიბ-ღატაკს ქალს ვერ გავაყოლებო. მაშინ მიხამ ქალი ძალით გაიტაცა. განრისხებულმა მამამ პოლიციას მიმართა, მიხა დააპატიმრეს და სასამართლომ მას ციმბირში გადასახლება მიუსაჯა. რაღაც მანქანებით, ყალბი საბუთების წყალობით (კორუფცია რუსეთის იმპერიაში ყოველთვის ყვაოდა) ის მალე დაბრუნდა გადასახლებიდან და ყაჩაღად გავარდა. ეს დაახლოებით 900-იანი წლების დასაწყისია. ის შარაგზის მძარცველი გახდა, მაგრამ ამის გარდა იცავდა ქიზიყელ მწყემსებს თათარი და ჩრდილოეთ კავკასიელი მძარცველებისაგან. ერთხელ თურმე დაღესტნელმა ყაჩაღებმა საქონელი მოიპარეს, მიხა მათ დაედევნა, ორი ქურდი გამოასალმა სისცოცხლეს, ერთი გაექცა. მოკლულებს იარაღი აართვა, გვამები ხრამში გადაყარა, საქონელი კი უკლებლივ პატრონებს დაუბრუნა.

მიხა არაფერს იკლებდა – სადაც კი ქეიფი, ძეობა და ქორწილი იყო ყველას ესწრებოდა. ერთხელაც, მორიგი ქეიფის დროს ის გასცეს, მას პოლიცია დაესხა.  ,,ცნობის ფურცელი” ასე აღწერს ამ ამბავს: ,,საპოლიციო დარაჯის ოფიცერს შეუტყვია, რომ ჭუჭულაშვილი 14 იანვარს (1903) ღამეს ათევდა სოფელ ქედელის მცხოვრების წყალობა მჭედლიშვილის სახლში. გაგზავნილ დარაჯებს შეუპყრიათ ჭუჭულაშვილი. შეპყრობის დროს სროლა ატეხილა და ჭუჭულაშვილი დაჭრილა. მორჩენის შემდეგ ჭუჭულაშვილი პასუხისგებაში მიუციათ”.

მიხას ისევ ციმბირში აუკრეს თავი, მაგრამ ისევ და ისევ ყალბი საბუთების წყალობით ჭუჭულაშვილი საქართველოში მალევე ბრუნდება. ისევ განაგრძობს ყაჩაღობას და ჰკლავს წყალობა ოდოჭაშვილს. ჭუჭულაშვილს შეუერთდა ასევე მთავრობისაგან დევნილი ლადო ოზაშვილი და შაქრო ბეგიაშვილი. ეს სამეული საკმაო ხანს მოქმედებდა საკმაოდ ვრცელ ტერიტორიაზე – თელავის და სიღნაღის მაზრებში და მეზობელ აზერბაიჯანისა და სომხეთის ტერიტორიებზეც.

მთავრობა მათ თავზეხელაღებულ თარეშს ვეღარ მოითმენდა და 1908 წელს ქიზიყში თავად თბილისის გენერალ-გუბერნატორი ჩავიდა და ხალხს მიხას გაცემა მოითხოვა. უარის შემთხვევაში რეპრესიებით დაემუქრა. მაგრამ ვერაფერმა გასჭრა. იმავე წლის 9 მაისს, მიღებული ინფორმაციის საფუძველზე, სტრაჟნიკები და დრაგუნთა ორი ესკადრონი თავს დაესხა ყარაღაჯის ტყის მიდამოებში მწყემსების ქოხებში თავშეფარებულ ყაჩაღებს. ატყდა სროლა, სამეულმა შეძლო ბრძოლით გაერღვია ალყა და მდინარე ალაზნისკენ ცხენებით დაეშვა. მდევრებმა ბეგიაშვილი დევნისას მოკლეს, ოზაშვილი ალაზნის პირას, ხოლო ჭუჭულაშვილმა, რომელსაც ცხენი ლაფში ჩაეფლო, ნაგანით თავი მოიკლა. როცა მოკლული გაჩხრიკეს მის ჯიბეში აღმოაჩინეს რუსეთისკენ მიმავალი მატარებლის მეორე კლასის ოთხი ბილეთი.