“საბჭოთა პერიოდში ქართველი ქალები მართავდნენ ჭადრაკს. ახალი თაობა აგრძელებს “ლაზიერის გამბიტის” დიდების გზას“, _ „ვაშინგტონ პოსტმა“ ქართველ ქალ მოჭადრაკეებს სტატია მიუძღვნა. სტატიის ავტორი ინა ლაზარევაა. ცოტა ხნის წინ, Netflix – ის ახალი სერიალის “The Queen’s Gambit”-ის ირგვლივ ატეხილმა აჟიოტაჟმა, სერიალში ნონა გაფრინდაშვილის შესახებ არასწორი ფაქტების ხსენების გამო, ბევრი ადამიანის ყურადღება მიიპყრო და ერთგვარი რეკლამა გაუწია ქართული ჭადრაკის ისტორიას.
„ვაშინგტონ პოსტის“ ეს სტატია 17 წლის კატო ფიფიას სასკოლო ჩემპიონატის მოგებას ეხმიანება და ქართველ მოჭადრაკე ქალების ისტორიებსაც გვთავაზობს.
თბილისი, საქართველო – მეწამული ფერის საძინებელში, სადაც დიდი მოჭადრაკის, ბობი ფიშერის და არიანა გრანდეს ფოტოები “სამეფო ტახტის თამაშის” პერსონაჟების პლაკატებთან ერთად კიდია, 17 წლის კატო ფიფია კომპიუტერთან ზის და ერთმანეთის მიყოლებით ამარცხებს ოპონენტებს საჭადრაკო პარტიებში.
ფიფიამ ოქტომბერში მოიგო მსოფლიო ჩემპიონატი სასკოლო ონლაინ ჭადრაკში, რომელშიც მონაწილეობას 37 ქვეყნის წარმომადგენელი იღებდა.
რაა მისი შემდეგი დიდი ოცნება?
” ჭადრაკის საერთაშორისო დიდოსტატი გავხდე”, – ამბობს კატო.
ათწლეულების განმავლობაში, პატარა საქართველო წარმოუდგენელ შედეგებს და გამარჯვებებს იხვეჭდა გლობალურ საჭადრაკო არენაზე. ქართველი ქალებისთვის ბილიკი საქართველოს გმირმა ნონა გაფრინდაშვილმა გაკვალა, რომლმაც მოახერხა საჭადრაკო სამყაროს მწვერვალზე ასვლა ცივი ომის დროს; სწორედ მასთან შეიძლება შედარდეს და პარალელები გაივლოს “The Queen’s Gambit” გამოგონილი პერსონაჟი ბეთ ჰარმონი.
გაფრინდაშვილმა 1978 წელს დაწერა ისტორია, გახდა რა პირველი ქალი, რომელმაც მიიღო დიდოსტატის წოდება. 79 წლის ასაკში ის კვლავ თამაშობს ტურნირებს – 2019 წლის ნოემბერში მან მოიგო ქალთა (65 წელს ზემოთ) ბუქარესტის მსოფლიო ჩემპიონატი და შთააგონა ახალი თაობის გოგონები და ქალები, რომ ჭადრაკის ჩემპიონს შეუძლია მეგავარსკვლავი გახდეს.
“ის ჩვენთვის ნამდვილი ლეგენდაა”, – თქვა ფიფიამ.
გაფრინდაშვილმა გაიხსენა, თუ რა მოჰყვა მის მიერ დიდოსტატის ტიტულის მოპოვებას მთელ საბჭოთა კავშირში. როდესაც იგი მოსკოვიდან საქართველოში რკინიგზით ბრუნდებოდა, გულშემატკივრები იკრიბებოდნენ ყველა სადგურთან იმის იმედით, რომ ხელს ჩამოართმევდნენ ან უბრალოდ, თვალის შეავლებდნენ ნონას!
”ისეთი ხალხრავლობა იყო, მამაჩემმა ფეხსაცმელიც კი დაკარგა,” – ამბობს გაფრინდაშვილი, რომელიც, ახლაც საბჭოთა ხელისუფლების მიერ მიცემულ ბინაში ცხოვრობს.
”ნონა იყო პირველი ქალი, რომელმაც ქალთა ჭადრაკი კაცების საჭადრაკო დონეს გაუთანაბრა; ეს მარსზე ან იუპიტერზე დაშვებას ჰგავდა – ნონას გარეშე ეს წარმოუდგენელი იქნებოდა!
”, – ამბობს ყოფილი იუგოსლავიის ჭადრაკის ვარსკვლავი და ჟურნალისტი მილუნკა ლაზარევიჩი ქართველ მოჭადრაკეთა შესახებ გადაღებულ ფილმში – ” Glory to the Queen”.
გაფრინდაშვილის წარმატებამ ხელი შეუწყო სხვა ნიჭიერი მოთამაშეების გამოჩენას; მათ შორისაა ნანა ალექსანდრია, რომელმაც სამჯერ მოიგო 20-წლამდე საბჭოთა კავშირის ქალთა ჩემპიონატი და გახდა ქალთა შორის საერთაშორისო დიდოსტატი. გარდა ამისა, მას სხვა ბევრი ტიტული აქვს მოგებული. (ჭადრაკის საერთაშორისო ფედერაციას ცალკე აქვს ქალთა რეიტინგი, რომელშიც მხოლოდ ქალთა ტურნირებზე მიღებული ქულები ითვლება, მაგრამ ასევე ბევრი სხვა შერეული ტურნირი არსებობს, სადაც მონაწილეობენ როგორც კაცები, ასევე ქალები).
მაია ჩიბურდანიძემ, რომლისთვისაც გაფრინდაშვილი კერპი იყო, 1978 წელს მაინც შეძლო დაემარცხებინა ნონა და ქალთა შორის მსოფლიო ჩემპიონის ტიტულს დაეუფლა. მაიამ ეს ტიტული 13 წლით შეინარჩუნა. ჩიბურდანიძე გახდა მეორე ქალი გაფრინდაშვილის შემდეგ, რომელმაც დიდოსტატის წოდება მიიღო (დღეისათვის 37 ქალიდან, რომლებმაც მოიპოვეს დიდოსტატის წოდება, ექვსი ქართველია).
”ჭადრაკის თამაში ჩვენს სისხლშია”, – თქვა სოფო ნიკოლაძემ, საქართველოს ჭადრაკის ფედერაციის საზოგადოებასთან ურთიერთობის ხელმძღვანელმა, როდესაც მან შეაბიჯა საქართველოს ჭადრაკის სასახლის მთავარ დარბაზში, თბილისის ვერის პარკში.
ამ შენობის ჭერი, საბჭოთა პერიოდის ხის სწორზურგიანი სკამების რიგების ზემოთ, კუბების სამგანზომილებიანი გასაოცარი დიზაინია, რომლითაც ჰაერში ჭადრაკის დაფას წარმოშობს.
ნიკოლაძემ აღნიშნა, რომ ქართველი ქალი განსაკუთრებით შეეფერება ჭადრაკის სტრატეგიულ მოთხოვნებს. მისი თქმით, ამის მიზეზი, მუდმივად შემოსევების წინაშე მდგარი საქართველოს ისტორიაა.
”ქალებს მამაკაცებთან ერთად ბრძოლა და მუშაობა უწევდათ”, – თქვა ნიკოლაძემ, ჭადრაკის საერთაშორისო ოსტატმა, რომელიც ეროვნულ ნაკრებშიც თამაშობდა. ”ეს ჩვენი ხასიათის ნაწილია. ვფიქრობ, ეს თაობიდან თაობას გადაეცემა. ”
ქვეყნის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი მმართველი, რომელიც XII საუკუნეში საქართველოს ხელმძღვანელობდა, ქალი იყო _ თამარ მეფე, რომელიც “მეფის” ტიტულს ატარებდა. საქართველოში წარსულში არსებობდა ტრადიცია _ პატარძალს, მზითევში ჭადრაკს ატანდნენ.
ცივი ომის დროს, ჭადრაკმა გეოპოლიტიკური სიმბოლური დატვირთვა მიიღო, რამაც პიკს 1972 წელს მიაღწია, როდესაც ამერიკელმა ბობი ფიშერმა სძლია რუს ბორის სპასკის ჭადრაკის მსოფლიო ჩემპიონატზე და ჩემპიონის ტიტული მოიპოვა. (29 წლის ფიშერმა მსოფლიოს მოქმედი ჩემპიონი ანგარიშით 12,5-8,5 დაამარცხა).
იმავდროულად, საბჭოთა კავშირში, რეგულარულად ხდებოდა ქართველებისა და სხვა ეთნიკურად არარუსი ხალხის დისკრიმინაცია. ”ზოგი კომუნისტი ჩინოვნიკი სულაც არ იყო ბედნიერი, როდესაც მხოლოდ ქართველი ქალებით დაკომპლექტებულ საბჭოთა ნაკრებს ხედავდა”, – აღნიშნა ალექსანდრიამ.
1978 წელს, საბჭოთა კავშირის „ქართულ“ გუნდს მონაწილეობა უნდა მიეღო ბუენოს-აირესის საჭადრაკო ოლიმპიადაზე.
” თვითმფრინავის აფრენამდე ერთი საათით ადრე, გუნდის ყველაზე ახალგაზრდა ქართველი მოჭადრაკა ნანა იოსელიანი საბჭოთა ჩინოვნიკებმა რუსი ეროვნების მოჭადრაკით შეცვალეს”, – თქვა ალექსანდრიამ. _ ”ასეთი რამ არ უნდა მომხდარიყო გაფრენამდე ერთი საათით ადრე.”
მსგავსი ჩანაცვლება სცადეს 1980 წელს მალტის ოლიმპიადაზეც. ”მაგრამ საქართველოს სპორტის მინისტრი ჩაფრინდა მოსკოვში და მოახერხა ქართველი ქალებისგან შემდგარი გუნდისთვის ხელი არ ეხლოთ”, – დასძინა მან.
”იმ პერიოდში, 1980 – 1990-იან წლებში, თითქმის ყველა ახალშობილ გოგონას ჩვენი ცნობილი ქალბატონების საპატივსაცემოდ, ნონა, მაია ან ნანა დაარქვეს”, – ამბობს ნანა ძაგნიძე, რომლსაც მამამ ნანა ალექსანდრიას სახელი დაარქვა (ძაგნიძე დიდოსტატი 2008 წელს გახდა).
ამჟამად, უკვე ახალი თაობის ქალები წარმოადგენენ საქართველოს საერთაშორისო საჭადრაკო ტურნირებზე. ზოგი მათგანი საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ, რთულ წლებში გაიზარდა, როდესაც ადამიანთა უმრავლესობა ვერ სარგებლობდა ელექტროენერგიით, უკონტროლო და არეულ სიტუაციას ემატებოდა საკვების დეფიციტი და სამოქალაქო ომი.
“მახსოვს, წიგნების კითხვა და სახლში ჭადრაკის თამაში სანთლის შუქზე მიწევდა”, – ამბობს 33 წელის ნინო ბაციაშვილი, ქალთა მსოფლიო ჩემპიონატის სამგზის პრიზიორი, ქართველი დიდოსტატი ქალი, რომელმაც ტიტული 2008 წელს მოიპოვა. ნინომ 2013 წელს კაცთა შორის ოსტატის წოდებაც მოიპოვა.
“არც სახელმწიფოს მხრიდან იყო მხარდაჭერა, საბჭოთა პერიოდისგან განსხვავებით. ”18 წლის ასაკში როდესაც მონაწილეობას ვიღებდი სხვადასხვა კონკურსში, მე წიგნებით სავსე ჩანთა მიმქონდა, სხვები კი საკუთარი კომპიუტერებით აანალიზებდნენ საჭადრაკო პარტიებს”, – თქვა ბაციაშვილმა.
წელს, კორონავირუსის პანდემიის გამო, მოთამაშეებმა ვერ შეძლეს ტურნირებზე გამგზავრება.
”მოჭადრაკე ტურნირებში გამარჯვებით ცხოვრობს – წელს მხოლოდ ორ ტურნირში მოვახერხეთ მონაწილეობის მიღება, რაც არ არის საკმარისი ”, – თქვა 22 წლის ნინო ხომერიკმა, რომელმაც 2019 წელს მოიპოვა ქალთა დიდოსტატის ტიტული.
პანდემიის გამო, თბილისის დროში გაქვავებულ ჭადრაკის სასახლეში გაფრინდაშვილისთვის მიძღვნილი საჭადრაკო საათები დუმს. დარბაზი, რომელიც ადრე მაყურებლით ივსებოდა, ცარიელია. წარსულში ჭადრაკის სუპერვარსკვლავების პლაკატებს მტვერი ედება.
ნონა გაფრინდაშვილი ამ დროისთვის არც ერთ ტურნირში არ მონაწილეობს, მაგრამ იმედოვნებს, რომ საყვარელ საქმეს რაც შეიძლება მალე დაუბრუნდება.
”ჭადრაკი ჩემთვის არის ცხოვრება”, – ამბობს ნონა და იხსენებს უამრავ პარტიას, ციხეებში პატიმრებთან ვიზიტის დროს სამოყვარულო თამაშებით დაწყებული, პროფესიონალ დიდოსტატებთან გამართული ურთულესი პარტიებით დამთავრებული. _”ნებისმიერი ეროვნების ადამიანებთან შეხვედრა იძლევა ენერგიას. დანარჩენი ყველაფერი მავიწყდება ”.
