“გურია ნიუსმა” ევროკავშირის ქვეყნების მდგრადი განვითარების შესახებ ინფორმაცია უკვე მოგაწოდათ, ყურადღება კი სოციალურ გარემოზე გაამახვილა. თუმცა აღსანიშნავია, რომ მდგრადი განვითარების ერთ-ერთი უცვლელი ასპექტი ადამიანთა ჯანმრთელობაზე ზრუნვაცაა. ამ მხრივ სამი ძირითადი მიმართულება გამოიყოფა: სურსათის უვნებლობის უზრუნველყოფა, ქიმიკატების უსაფრთხო გამოყენება (მათ შორის, საყოფაცხოვრებო მიზნით) და სწორი სატრანსპორტო პოლიტიკა.
სურსათის უვნებლობის სტრატეგია ევროკავშირის ქვეყნებში ამგვარია: სურსათის წარმოშობის მიდევნება და კონტროლი ფერმიდან _ თეფშამდე.
საქართველოს სტრატეგიული კვლევების ცენტრის გარემოს დაცვის სპეციალისტი ლია თოდუა: “სურსათის მიკვლევადობის აწყობილი სისტემა შესაძლებელობას იძლევა მომხმარებლის მიერ შეძენილი თითოეული სასურსათო პროდუქტი მიდევნებული იქნას იმ ფერმამდე, სადაც გამოიზარდა ცხოველი, ან ყანამდე, სადაც მოყვანილი იქნა ის მცენარეები, რომელიც სურსათშია გამოყენებული. საქართველო მხოლოდ იწყებს მსგავსი სისტემის აწყობას, თუმცა, ჯერჯერობით მეცხოველეობის ფერმების, მათი ვეტმომსახურების და თუნდაც, მსხვილი პირუტყვის რეგულარული აცრების საიმედო ორგანიზებაც კი არ არის მოგვარებული. მაშინ, როდესაც მთავრობა საკმაო ყურადღებას უთმობს საექსპორტო პროდუქციის (ღვინო) გეოგრაფიული წარმომავლობის დაცვისთვის საჭირო პროცედურების გახორციელებას, შიდა ბაზარზე გასაყიდი სურსათის მიკვლევადობისადმი დამოკიდებულება ზერელე და ზედაპირულია”.
სურსათის უვნებლობისადმი ევროპული მიდგომის ქვაკუთხედია ე.წ. რისკის ანალიზი, რაც იმაში მდგომარეობს, რომ პროდუქტის, საკვებდანამატის ან რაიმე ტექნოლოგიის აკრძალვა ან დაშვება დამოუკიდებელ სამეცნიერო დასკვნებს ეფუძნება. ევროკავშირი საგანგებოდ აფინანსებს ასეთ დამოუკიდებელ სამეცნიერო ინსტიტუტს, რომელიც წელიწადში 100-მდე მეცნიერულ დასკვნას გამოსცემს და ეს დასკვნები მომხმარებლისთვისაც ხელმისაწვდომია. პარალელურად, მკაცრად კონტროლდება, რომ მწარმოებლებმა საკმარისი ინფორმაცია განათავსონ სასურსათო პროდუქტზე, რათა, ერთი მხრივ, ეტიკეტზე მითითებულ ინფორმაციაზე და მეორეს მხრივ გამოქვეყნებულ მეცნიერულ დასკვნებზე დაყრდნობით, ადამიანებმა შეძლონ თავად აირჩიონ მეტი ან ნაკლები საფრთხის შემცველი პროდუქტი.
ლია თოდუას განმარტებით, საქართველოს კანონმდებლობაში მხოლოდ ფორმალურადაა გადმოტანილი რისკის ანალიზის ცნება, და რეალურად, სამეცნიერო ინსტიტუცია, რომელიც ასეთ ანალიზს განახორციელებდა, ან მისი სათანადო დაფინანსება არ არსებობს:
“სანაცვლოდ, მთავრობამ “რისკის ანალიზად” მონათლა სურსათის ეროვნული სააგენტოს მიერ სასურსათო ბაზრის მონიტორინგის ფარგლებში გახორციელებული სასურსათო პროდუქტების შემოწმებები, რომლის ფარგლებში თავად სააგენტო, სრულებით უცნობ კრიტერიუმებზე დაყრდნობით, შეისყიდის სურსათის 3 000-მდე ნიმუშს და ამოწმებს მათ პარამეტრებს 40 წლის წინანდელი საბჭოური “გოსტების” შესაბამისად. ამ მიდგომაში როგორც ნიმუშების, ასევე, გასაზომი პარამეტრების შერჩევის მეთოდოლოგია ყოველგვარ სამეცნიერო საფუძველს მოკლებულია”, _ თქვა ლია თოდუამ.
ევროპის სურსათის უვნებლობის უზრუნველყოფის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი კომპონენტია სურსათის ოპერატორთა და ბაზარზე გამოტანილი სურსათის კონტროლი. კონტროლს, როგორც წესი, ახორციელებს ეროვნული ან ადგილობრივი დონის მაკონტროლებელი ორგანოები. გამოიყენება კონტროლის სხვადასხვა მეთოდები, თუმცა, კონტროლი უნდა იყოს მოულოდნელი, გარდა აუდიტისა. ევროპისგან განსხვავებით, საქართველოში, ჯერჯერობით, მხოლოდ სახელმწიფო აუდიტის მეთოდი დაინერგა, რომელიც გეგმურად, საკმაოდ შეზღუდული მოცულობით (წელიწადში მხოლოდ 200 ოპერატორის შემოწმება, მაშინ როდესაც 20 ათასია დარეგისტრირებული) მეწარმის წინასწარი გაფრთხილების საფუძველზე ხორციელდება. ლია თოდუას თქმით, კანონმდებლობა აგრეთვე ითვალისწინებს არაგეგმური შემოწმების გახორციელების შესაძლებლობას, თუმცა, ასეთი პრეცედენტების არსებობა ჯერჯერობით არ გახმაურებულა და უცნობია. ამავე დროს, საკმაოდ მაღალია სასურსათო მოწამვლების რიცხვი მოსახლეობაში, და ეს იმ პირობებში, როცა სამედიცინო მომსახურების მაღალი ფასის გამო, მოსახლეობის უმეტესი ნაწილი სასურსათო მოწამვლებისას სამედიცინო დახმარებას არ მიმართავს, შესაბამისად, მოწამვლათა უდიდესი ნაწილი არ აღირიცხება.
რაც შეეხება გარემოს დაცვას ქიმიკატებისგან, ეს აბსოლუტურად სხვა და ძნელად მოსაგვარებელი პრობლემაა. ქიმიკატების ზემოქმედებისგან ადამიანთა დაცვის ძირითადი პრობლემა მდგომარეობს ქიმიკატების ძალზე დიდ ოდენობასა და ნაირფეროვნებაში, აგრეთვე, მათი გამოყენების გზების, მეთოდების, ტექნოლოგიების მუდმივ და უწყვეტ ცვალებადობაში, რის შედეგადაც ყოველი კონკრეტული ქიმიკატის ადამიანებზე ზემოქმედების მასშტაბი და ჩარჩოები მუდმივად იცვლება.
ევროკავშირში საჯარო ორგანოების უწყვეტი მომარაგების უზრუნველსაყოფად დანერგილია ე.წ. REACH (ქიმიკატების რეგისტრაციის, შეფასების, დაშვებისა და შეზღუდვის) სისტემა. მისი არსი იმაში მდგომარეობს, რომ ქიმიკატების მწარმოებლები (ან იმპორტიორები), რომელიც აწარმოებენ (ან შეიტანენ ევროკავშირში) ამ ნივთიერებას წელიწადში 1 ტონაზე მეტი ოდენობით, ვალდებულნი არიან უზრუნველყონ, რომ ქიმიკატების ევროპულ სააგენტოს გააჩნდეს ნივთიერების თვისებების და მისი ადამიანზე ზემოქმედების აღმწერი, საჭიროებისამებრ განახლებული, ტექნიკური დოსიე. ქიმიკატების სააგენტოში ხდება ტექნიკური დოსიეების შესწავლა (ნაწილობრივ გადამოწმებაც) და რეკომენდაციების მომზადება გადაწყვეტილებათა მიმღებთათვის იმის თაობაზე, თუ რომელი ნივთიერების კონტროლი უნდა გამკაცრდეს, ან რომლის მოხმარება შეძლებისდაგვარად შეიზღუდოს (ანუ დაიშვას მხოლოდ ნებართვის საფუძველზე). შესაბამისად, იმის მიხედვით, თუ რამდენად საშიშია ნივთიერება, იგი შეიტანება აკრძალულ ან შეზღუდულ ნივთიერებათა ჩამონათვალში და მათი წარმოება, გადაზიდვა ან გამოყენება შესაბამის კონტროლს ექვემდებარება.
საგულისხმოა, რომ ქიმიკატების სააგენტოში მოგროვილი ინფორმაციის ის ნაწილი, რომელიც ნივთიერებათა უსაფრთხოდ გამოყენების წესებს შეეხება, ღია და ხელმისაწვდომია ქიმიკატების გამომყენებლებისთვისაც _ როგორც მეწარმეებისთვის, ასევე მომხმარებლებისთვის, რაც ქიმიკატების უსაფრთხო გამოყენებისთვის ძალზე მნიშვნელოვანია.
ლია თოდუას თქმით, ევროკავშირის კანონმდებლობის ანალოგიით, საქართველოს კანონმდებლობაც, 2010 წლამდე, ითვალისწინებდა ქიმიური ნივთიერებების რეგისტრაციის პროცედურას, რომლის დროსაც მეწარმეს საჯარო ორგანოებისთვის ნივთიერების აღმწერი ტექნიკური ინფორმაცია უნდა მიეწოდებინა. თუმცა ამ დებულებას არასოდეს უმუშავია და 2010 წლის აპრილში იგი გაუქმდა. მიუხედავად ამისა, საქართველოს გააჩნია აკრძალულ და შეზღუდულ ქიმიურ ნივთიერებათა ჩამონათვალი _ ეს არის იმდენად საშიში ნივთიერებები, რომ მათ კონტროლს (მათ შორის, ქვეყნის შიგნით გადაადგილებათა კონტროლს) საერთაშორისო კონვენციები ითხოვს. ფორმალურად, ამ ნივთიერებათა წარმოებას, იმპორტ-ექსპორტს, ან შიდა ტრანსპორტირებას საქართველოში ნებართვა ესაჭიროება. რეალურად, ვინაიდან შიდა გადაზიდვები საერთოდ არ კონტროლდება, ხოლო საბაჟო კონტროლისას ქიმიკატის იდენტიფიცირების რეალური საშუალებები არ არსებობს, ასეთ ნებართვას მეწარმე მხოლოდ საქართველოდან გასული საქონლის მიმღები ან საქართველოში საექსპორტო საქონლის გამშვები ქვეყნის მოთხოვნით ითხოვს. ის, თუ რა საშიში ქიმიკატები ცირკულირებს ქვეყანაში, როგორ გამოიყენება ისინი და როგორ უნდა იყოს უზრუნველყოფილი ადამიანთა უსაფრთხოება მათი გამოყენებისას, არც ერთი საჯარო ორგანოსთვის ცნობილი არ არის. და ზოგადადაც, ქიმიკატების მხრივ მოსახლეობის დაცულობა საქართველოში ნულოვან დონეზეა.
გარდა ქიმიკატების გარემოზე ზემოქმედებისა, მნიშვნელოვანია ავტომობილების გამონაბოლქვის პრობლემა. ევროპის სატრანსპორტო პოლიტიკის სფეროში არამდგრადობის მთავარ ფაქტორს საგზაო (საავტომობილო) ტრანსპორტის სწრაფი ზრდა წარმოადგენს, რომელიც აზიანებს როგორც ბუნებრივ გარემოს, ასევე, აუარესებს ცხოვრების ხარისხს ურბანულ ცენტრებში. პრობლემის გადაწყვეტის გზებს ევროპა ხედავს საზოგადოებრივი ტრანსპორტის ხელშეწყობაში და ტრანსპორტის სახეობათა დივერსიფიკაციაში.
აღნიშნული მიზნის მიღწევას ევროკავშირი შემდეგი ამოცანების გახორციელებით ცდილობს: სხვადასხვა სახის ტრანსპორტის ფასებში მათი საზოგადოებრივი ხარჯების ასახვა (რაც უჯდება თითოეული მათგანი საზოგადოებას); საინვესტიციო პრიორიტეტის მინიჭება საზოგადოებრივი ტრანსპორტისთვის.
ლია თოდუა: “საქართველოს ხელისუფლების მხრიდან ფინანსური და ეკონომიკური ინსტრუმენტების გამოყენება იმისათვის, რომ ბაზარზე ნაკლებად დამბინძურებელი პროდუქცია განთავსდეს, არ ხდება. ამის ნათელი მაგალითია ტრანსპორტის სფერო, სადაც საზოგადოებრივი ტრანსპორტის სახეობებს შორის ტარიფები დიფერენცირებული არ არის _ მეტროსა და ავტობუსით მგზავრობის ფასი არ განსხვავდება. შესაბამისად, არ ხდება ელექტრო და მიწისქვეშა ტრანსპორტის გამოყენებაზე მომხმარებლის სტიმულირება. მგზავრთა ნაკადის მიწისქვეშა ტრანსპორტზე სტიმულირების მთავარი დადებითი ეფექტებია: გარემოს დაბინძურების მაჩვენებლის შემცირება; მიწისზედა სატრანსპორტო მოძრაობის განტვირთვა, რაც ნაკლები საწვავის მოხმარებას და სწრაფ გადაადგილებას უწყობს ხელს”.
ნაკლებად დამაბინძურებელი სატრანსპორტო საშუალებების ხელშეწყობის მხრივ, საქართველოში ბოლო წლების განმავლობაში დადებითი ძვრები არ შეიმჩნეოდა, თუ არ ჩავთვლით თბილისის მერიის ინიციატივას ტრამვაის აღდგენის თაობაზე. თუმცა, ტრანსპორტის ამ სახეობის გაუქმება იმავე თბილისის ხელისუფლების გადაწყვეტილებით მოხდა ახლო წარსულში.
საყურადღებოა ის ფაქტიც, რომ საქართველოში არ მოქმედებს ავტომობილების სავალდებულო ტექნიკური დათვალიერების მოთხოვნა და ექსპლუატაციაშია ისეთი სატრანსპორტო საშუალებები, რომლებიც გარემოზე მნიშვნელოვან უარყოფით ზეგავლენას ახდენენ.
უნდა აღინიშნოს, რომ საქართველოში საზოგადოებრივი ჯანმრთელობისთვის საფრთხეები მხოლოდ სურსათის უვნებლობითა და ქიმიკატებით არ ამოიწურება. აქ დამატებით ადგილი აქვს საზოგადოების ჯანმრთელობის ისეთ რისკებს, რომელიც ევროპაში კარგა ხანია აღმოფხვრილია. ამ საშიშროებათაგან ძირითადია: თამბაქოს ზემოქმედება ე.წ. “პასიურ მწეველებზე”, განსაკუთრებით ბავშვებზე; ავტომობილების გამონაბოლქვის მავნე ზემოქმედება ქალაქების მაცხოვრებლებზე და საბანაო-სარეკრეაციო წყლების არასაკმარისი სანიტარულ-ჰიგიენური დაცულობა.
“საყოფაცხოვრებო ჩამდინარე წყლების მოგროვებისა და გაწმენდის ინფრასტრუქტურის მოსაწესრიგებლად, ავტომობილების გამონაბოლქვის შემცირების ან თამბაქოს ბოლისგან ბავშვების და სხვა პასიური მწეველების დასაცავად არაფერი კეთდება”, _ ამბობს ლია თოდუა.
