ევროპის ქვეყნებიდან საქართველო ერთადერთია, რომელსაც 26 ათასამდე პატიმარი ჰყავს. ხოლო ამიერკავკასიის ქვეყნებიდან ერთადერთი, სადაც არასამთავრობო ორგანიზაციებს მონიტორინგის უფლება არ აქვთ. ქვეყანაში მხოლოდ სახალხო დამცველის ინსტიტუტს აქვს სასჯელაღსრულების დაწესებულების მონიტორინგის უფლება. ომბუდსმენმა 2011 წლის ანგარიში უკვე გამოაქვეყნა და საკანონმდებლო ორგანოს გადაუგზავნა შესასწავლად. ომბუდსმენი ანგარიშში პატიმრების უფლებებზეც საუბრობს. რა მნიშვნელოვანი საკითხები არ მოხვდა და რა შეფასება მოჰყვა ომბუდსმენის ანგარიშს, ამ საკითხზე “გურია ნიუსი” არასამთავრობო ორგანიზაცია “ყოფილი პოლიტპატიმრები ადამიანის უფლებებისთვის” თავმჯდომარეს ნანა კაკაბაძეს ესაუბრა.
– ქალბატონო ნანა, სახალხო დამცველის 2011 წლის ანგარიშში რამდენად რეალურად არის ასახული ადამიანის უფლებების დარღვევის ფაქტები?.
_ სახალხო დამცველი მართლაც მიუთითებს რიგ პრობლემებზე, მაგრამ საერთო ჯამში, სამწუხაროდ, ეს არ არის რეალობის ამსახველი.
_ რამდენად მისაღებია თქვენთვის ეს ანგარიში?
_ ჩემთვის ასეთი ანგარიში არის ფასადური, რომელიც ერთის მხრივ, აწყობს ხელისუფლებას. თითქოს, ხელისუფლება იღებს ომბუდსმენის კრიტიკას. მეორე ხელს აძლევს სახალხო დამცველს, რომელიც კომფორტულად არის ხელისუფლებასთან და საერთაშორისო ორგანიზაციებთანაც, რადგან საერთაშორისო ორგანიზაციები ანგარიშში კითხულობენ ხელისუფლების მიმართ კრიტიკულ შენიშვნებსაც. მაგრამ პრობლემა არის გაცილებით სერიოზული, მოითხოვს აქტიურ და რეალურ ქმედებებს ომბუდსმენისგან. მათ შორის, კონკრეტული პირების საკითხის დაყენებას პარლამენტის წინაშე. სახალხო დამცველმა ერთხელ მიპასუხა, რომ არ აქვს სისხლის სამართლებრივი დევნის უფლება. მან ძალიან კარგად იცის, რა იგულისხმება პარლამენტის ტრიბუნიდან კონკრეტული პირების პასუხისმგებლობის საკითხის დაყენებაში. შეასრულებს თუ არა ხელისუფლება, ეს სხვაა. მაგრამ მან უნდა თქვას, ვინ არის ამაში დამნაშავე.
_ რას გულისხმობთ ფასადურში?
_ ობმუდსმენს ამ სიტუაციაში ამაზე რბილი ანგარიშის გაკეთება არ შეეძლო, რადგან საერთაშორისო ორგანიზაციებმა ძალიან კარგად იციან, რა ხდება საქართველოში. თუ ორი- სამი წლის წინ, ჯერ კიდევ არსებობდა მითი საქართველოს დემოკრატიული ხელისუფლებისა, ეს მითი თანდათანობით დაიმსხვრა. მითუმეტეს, ქვეყნის შიგნით ყველამ ყველაფერი იცის. ამაზე რბილი ანაგრიში გამოიწვევდა სერიოზულ თავდასხმებს სახალხო დამცველზე.
_ რა პრობლემები არ არის ასახული სახალხო დამცველის 2011 წლის ანგარიშში?
_ ანგარიშში მკაფიოდ არ არის ნათქვამი, რომ პენიტენციალურ სისტემაში შექმნილი მდგომარეობა არის ხელისუფლების პოლიტიკა და არა დარღვევების ცალკეული შემთხვევები. როგორც თვითონ წერს, დღეს, საქართველოს ციხეები არა მხოლოდ გადატვირთულია, არამედ პატიმართა რაოდენობით ევროპაში პირველ ადგილზე ვართ. ისე, თუ ჩატარდება კვლევა, დადგინდება, რომ არა მარტო ევროპაში, შეიძლება, საქართველო მსოფლიოში პატიმარტა რაოდენობით პირველ ადგილზე იყოს. ეს იმ პოლიტიკის ანარეკლია პრეზიდენტმა პარლამეტის ტრიბუნიდან რომ ბრძანა: “ყველანი ციხეში. ნულოვანი ტოლერანტობა”. ქვეყანაში ყოველ მეორე ოჯახს პატიმარი ან პრობაციონერი ჰყავს. სწორედ ეს არის სახელმწიფო პოლიტიკა. სახალხო დამცველი თავის ანგარიშში ამის წინააღმდეგ უნდა ილაშქრებდეს, რაც არ წერია ანგარიშში. გადატვირთულ ციხეებში საკმაოდ დიდი ადგილი უკავიათ პოლიტპატიმრებს. მნიშვნელოვანი და საჭირო იყო, სახალხო დამცველს გაეკეთებინა შედარებები. ამიერკავკასიის რეგიონში და პოსტსაბჭოთა სივრცეში პოლიტპატიმრების რაოდენობით პირველ ადგილზე ვართ. ომბუდსმენს ხელისუფლებისთვის უნდა ეთქვა, რომ ის ყალბი პიარი, თითქოს, საქართველო დემოკრატიის ოაზისია, ეს არის ტყუილი. რეალობა ასეთია, ჩვენ ვართ პირველ ადგილზე პოლიტპატიმართა, პატიმართა და ბავშვების გარდაცვალების რაოდენობით და ა.შ.
_ სახალხო დამცველის ანგარიშში წერია, რომ პატიმრების მიმართ დაწესებულების ხელმძღვანელების მხრიდან არის ცუდი მოპყრობა, მაგრამ არ არის დაკონკრეტებული მათი ვინაობა.
_ სწორედ ეს არის მთავარი. ანგარიშში არ არის საუბარი კონკრეტული პირების დანაშულზე. არ ვიცი, ომბუდსმენი პარლამენტში დააყენებს თუ არა ამ პირების იურიდიული პასუხისმგებლობის და მინისტრის პილიტიკური პასუხისმგებლობის საკითხს. თუ დააყენებს, ძალიან კარგი, მაგრამ მის ანგარიშში ეს არ ჩანს. თავს არიდებს საუბარს იმაზე, რაც დღეს ციხეებში ხდება, რომ ეს სახელმწიფო პოლიტიკის შედეგია. არ საუბრობს იმაზე, რომ რევოლუციამდე პატიმართა რაოდენობა 6000 ადამიანს არ აღემატებოდა. დღეს კი ოფიციალური მონაცემით 26000 პატიმარი გვყავს. არ საუბრობს იმაზე, რომ საქართველო პირველი ქვეყანა იყო კავკასიის რეგიონში, რომელსაც გამჭვირვალე ციხეები ჰქონდა, სადაც მონიტორინგი ტარდებოდა დამოუკიდებელი და მიუკერძოებელი მეთვალყურეების მხრიდან. კავკასიაში, განსხვავებით აზერბაიჯანისა და სომხეთისა, საქართველო ერთადერთი ქვეყანაა, სადაც სასჯელაღსრულების დაწესებულებებში არ ტარდება მონიტორინგი. არასამთავრობო ორგანიზაციებს ამის უფლება არ აქვთ. მონიტორინგის უფლება საქართველოში მხოლოდ სახალხო დამცველს აქვს, თუმცა ჩანს, რომ არასაკმარისი და არასრულფასოვანია. ეს უფლება უნდა ჰქონდეთ სამოქალაქო საზოგადოების წარმომადგენლებს 2003 წელს, რევოლუციამდე მონიტორინგის უფლება არასამთავრობო ორგანიზაციის წამომადგენლებს ჰქონდათ, მაგრამ 2004 წელს ეს უფლება გაუქმდა. ამაზე არ საუბრობს. ჩვენ კავკასიაში ერთადერთი ქვეყანა ვართ, სადაც მონიტორინგი არ არსებობს, რაც არის საფუძველი იმისა, რომ დღეს ციხეებში არის წამება, ღირსების შემლახავი მოპყრობა და გარდაცვალების ასეთი მაღალი რიცხვი. ის რაც ხდება და ვიცით, ოფიციალური მონაცემებია, არაოფიციალურად კი, გაცილებით მძიმე სიტუაციაა. ანგარიშში არ არის საუბარი იმ საკანონმდებლო ცვლილებებზეზე, რომელიც ამ მიმართულებით გატარდა, რაც ნამდვილად არ არის ლიბერალური კანონი. პირიქით, მიუხედავად გაუსაძლისი პირობებისა, ხელისუფლება, რაც შეიძლება მეტად ზღუდავს პატიმართა უფლებებს და არ საუბრობს საკანონმდებლო ცვლილებებზე, რომელმაც დააბრუნა გრძელვადიანი პაემნები, თუმცა ჯერ კიდევ კომუნისტური რეჟიმის დროს არსებობდა სამ დღიანი პაემანი, რომელიც ამ რეჟიმმა აკრძალა. ახალი კანონით შესაძლებელია ერთდღიანი გრძელვადიანი პაემანი, თუმცა გრძელვადიანი რატომ ჰქვია, ვერ მივხვდი. იგი იმდენად ძვირად ღირებულია, რომ მასზე ხელმისაწვდომობა პატიმართა უმრავლესობისთვის შეუძლებელია. მხოლოდ რამდენიმე დაწესებულებაში მუშაობს გრძელვადიანი პაემანი. თუ ომბუდსმენი გამოაქვეყნებს რიცხვს, რამდენმა პატიმარმა ისარგებლა ამ პაემნით, ნათელი გახდება, რომ პატიმართა უმეტესობას არ აქვს საშუალება, ფასიანი პაემანი გამოიყენოს ოჯახთან შეხვედრისთვის. ეს კანონი არსებობს თვალის ასახვევად.
_ ანგარიშში საუბარია სასჯელაღსრულების სამკურნალო დაწესებულებებში არსებულ მდგომარეობაზე.
_ სასჯელაღსრულების სამკურნალო დაწესებულებებში ჯერ კიდევ არის პრობლემა, რომელიც უფრო და უფრო ღრმავდება. განსაკუთრებით, ეპიდემიურ ხასიათს იძენს ტუბერკულიოზი, C ჰეპატიტი. რაც დრო გადის, ადმინისტრაცია ხელს იღებს ასეთი პატიმრების მკურნალობაზე. გარდა ამისა, სასჯელაღსრულების სისტემაში უამრავი სხვა პრობლემებია: წამება, პენიტენციალური სისტემის მართვის ფორმა, კარცერების გამოყენება, როგორც წამების ოთახი. სერიოზული მონიტორინგის ჩატარების შემთხვევაში, ამის უამრავი ფაქტი დადასტურდებოდა. იმისთვის, რომ ნათელი მოეფინოს იქ არსებულ რეალობას, შემცირდეს ღირსების შემლახავი მოპყრობები, შეიქმნას პატიმრებისთვის ადამიანური პირობები, სისტემა უნდა გახდეს გამჭვირვალე. ამ საკითხს ნაკლები ყურადღება ეთმობა სახალხო დამცველის ანგარიშში. მიმაჩნია, რომ ეს არის ხელისუფლების საამებლად გაკეთებული.
_ ანგარიშში არის ჩამოთვლილი ქუთაისის და ზუგდიდის საპყრობილეებში არსებული მდგომარეობა, მოყვანილია რამდენიმე პატიმრის მაგალითი.
_ ჩამოთვლილი არის, მაგრამ არ არის განზოგადებული.
