1923-1924 წლებში ანტირელიგიურ მოძრაობას ქართული კულტურის მრავალი ძეგლი შეეწირა.
საქართველოს სსრ სახკომსაბჭოს საგანგებო დადგენილებით მოხდა საეკლესიო განძეულობის კონფისკაცია, განადგურდა კულტურის იშვიათი ძეგლები _ ეკლესიები, მონასტრები, ხატები, სარიტუალო საგნები, ხელნაწერები, წიგნები.
ვიკიპედიას მასალების მიხედვით, განათლების სახალხო კომისარიატმა ისტორიული ძეგლების აღსაღრიცხად და გადასარჩენად მაზრებში გაგზავნა სპეციალური ბრიგადები. ამ დროისთვის უკვე დანგრეული იყო გურიის მრავალი ეკლესია.
ლიხაურის მრავალრიცხოვანი სიძველეებიდან გადარჩენილი იყო მხოლოდ ერთი ეტრატის ხელნაწერის ნაწილი, ზოგ ეკლესიაში შემორჩენილი იყო გაძარცვული ხატების ფიცრები, ხელნაწერთა ყდები და ცალკეული ფურცლები.
1924 წლის აპრილში გურიაში ჩავიდნენ აკაკი შანიძე და შალვა ამირანაშვილი. მათი ჩასვლისას ისტორიული მნიშვნელობის ნივთების ძირითადი ნაწილი გატანილი იყო ეკლესია-მონასტრებიდან და ინახებოდა ოზურგეთის სამაზრო გლეხთა კომიტეტის შენობაში.
შანიძემ და ამირანაშვილმა მიარეს ოზურგეთი, შემოქმედი, ლიხაური, ჯუმათი, ბაილეთი, ვანისქედი, ასკანა, მეწიეთი, ჩოხატაური, ერკეთი, ხიდისთავი. ნახეს და აღწერეს გურიის სხვადასხვა სოფლიდან მოტანილი ნივთები.
შანიძემ და ამირანაშვილმა აღნიშნეს, რა იყო განადგურებული და რაც გადარჩა თბილისში წაიღეს. აკაკი შანიძის ინიციატივით 1924 წლის აპრილშივე ოზურგეთში დაარსდა გურიის საეთნოგრაფიო მუზეუმი, რომლის ამოცანად დაისახა ეთნოგრაფიული მასალების შეკრება, დაცვა და ხელოვნების ძეგლთა მოვლა-პატრონობა. მუზეუმის ფონდს საფუძვლად დაედო გადარჩენილი სამი ხელნაწერი და ორი ძველი ნაბეჭდი წიგნი. საეთნოგრაფიო მუზეუმის შემდგომი ბედი უცნობია.
1936 წელს მახარაძის რაიონის ხელმძღვანელობის წინაშე დაისვა საკითხი შეექმნათ მხარეთმცოდნეობის მუზეუმი. სოფელ ექადიის მკვიდრმა დავით დოლიძემ დასვა საკითხი განათლების სახალხო კომისარიატის წინაშე, ფილიპე მახარაძეს ეშუამდგომლა მთავრობის წინაშე მახარაძეში მხარეთმცოდნეობის მუზეუმის გახსნის შესახებ.
1936 წლის 1 აპრილს წითელგვარდიელთა და პარტიზანთა საზოგადოების ბაზაზე შეიქმნა მახარაძის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმი. ამ საზოგადოებამ მუზეუმს გადასცა თავის საკუთრებაში არსებული საბრძოლო იარაღები: კაჟიანი თოფები, დამბაჩები, სატევრები, ხმლები სულ 200 ცალი სამუზეუმო ნივთი. მუზეუმი მოთავსებული იყო ერთ პატარა ოთახში, ჟდანოვის ქუჩაზე (ქალაქის საბჭოს შენობაში), შემდეგ გადაიტანეს გურიის გამზირზე არსებულ შენობაში, სადაც გამოეყო 402 კვ ფართობი და მთლიანად დაეთმო შენობის მეორე სართული.
მუზეუმის პირველი დირექტორი იყო ნიკოლოზ სამსონია, რომელიც სამამულო ომში დაიღუპა. დიდი სამამულო ომის წლებში დროებით შესუსტდა მუზეუმის სამეცნიერო კვლევითი მუშაობა, ხოლო ომის შემდგომ წლებში განახლდა. მუზეუმის ფონდები შეივსო ძვირფასი მატერიალური კულტურის ძეგლებით. შეიქმნა სახვითი ხელოვნებისა და მეგობრობის ამსახველი გამოფენები.
1974 წელს მუზეუმი გადავიდა დიმიტრი გურიელის სასახლეში. 1977 წელს გაიხსნა საბჭოთა საზოგადოების ამსახველი ექსპოზიცია. 1978 წელს მოეწყო ისტორიის რევოლუციამდელი პერიოდის ამსახველი გამოფენა, შეიქმნა ისტორიის რევოლუციამდელი და საბჭოთა პერიოდების განყოფილებები, არქეოლოგიის, ეთნოგრაფიის, ხელოვნების, ხელნაწერების და ნუმიზმატიკის განყოფილებები.
1989 წელს სალხინოს არქეოლოგიური ბაზიდან მუზეუმს გადაეცა ურეკი-წვერმაღალას სამაროვანზე 1974-1978 წლებში მოპოვებული ადრეული რკინისა და გვიანი ბრინჯაოს ხანის მასალები. 1991 წლის აპრილში მუზეუმმა კვლავ შეიცვალა ადგილმდებარეობა. ის განთავსდა ყოფილი მე-18 არმიის საბრძოლო დიდების მუზეუმის შენობაში, რომელიც 1878-81 წლებში აშენდა.
მხარეთმცოდნეობის მუზეუმს 2001 წელს შეეცვალა სახელწოდება და ეწოდა ოზურგეთის ისტორიული მუზეუმი.
მუზეუმში დაცულია ექვსი ათასზე მეტი ექსპონატი, რომელთა ქრონოლოგია მოიცავს პერიოდს ძველი წელთაღრიცხვის IX ათასწლეულიდან დღემდე, მათ შორისაა არქეოლოგიური (ნეოლითის პერიოდი, ადრე, შუა და გვიან ბრინჯაოს ხანის მასალა, კოლხური ცულების, თოხების სეგმენტების, ბრინჯაოს პლასტიკის იშვიათი ნიმუშები, ადრე ანტიკური ხანის ოქროსა და ვერცხლის ნივთები, ურეკის განძის ნაწილი. აქვე ინახება ვაშნარის ნაქალაქრში აღმოჩენილი წყალგაყვანილობის მილები, სვეტის თავები, სასაკმევლე, სარკმლის მინა, საამშენებლო აგური, კრამიტი.
მუზეუმში დაცულია ექადიის ტაძრის ასომთავრული წარწერა, რომელშიც გურიელთა მამამთავარი კახაბერ I გურიელი მოიხსენიება.
მუზეუმში დაცულია ნუმიზმატიკური კოლექციიდან აღსანიშნავია ძველი წელთაღრიცხვის VI-III საუკუნეების კოლხური თეთრი, ალექსანდრე მაკედონელის ოქროს მონეტა, გიორგი III ის, თამარ მეფის, რუსუდანის, ლაშა-გიორგის, სიმონ I-ის, ერეკლე II-ის მონეტები, თურქული ახჩები, საბჭოთა პერიოდის ფულის ნიშნები, ბონისტიკა, 144 მონეტა ოზურგეთის განძიდან, ცხემლისხიდში აღმოჩენილი 10 პოლონური ვერცხლის მონეტა.
გარდა ამისა, მუზეუმში წარმოდგენილია ეთნოგრაფიული (XIX საუკუნის სამუშაო და საყოფაცხოვრებო ნივთები), დოკუმენტური, ჰერალდიკისა და სფრაგისტიკის, სახვითი ხელოვნების ნიმუშები, ძველბეჭდური წიგნები.
სულ მუზეუმში 6 ათასზე მეტი ექსპონატია, მათ შორის ნაპოლეონ ბონაპარტეს დაშნა.
ოზურგეთის მუზეუმში დაცული იყო მეფე ერეკლე II-ის ხმალი. ერეკლე II-მ ასპინძის ბრძოლაში მონაწილეობის მისაღებად სამეგრელოს მთავარი კაცია II დადიანი მიიწვია. დადიანმა, რომელიც ოსმალეთის იმპერიას თანაუგრძნობდა, ერეკლეს მხარი არ დაუჭირა და ბრძოლაში მონაწილეობა არ მიიღო. ბრძოლაში გამარჯვების შემდეგ ერეკლემ დადიანს გაუგზავნა ხმალი წარწერით "მეფემან ერეკლე დადიან ვუძღვენი".
1770 წლიდან ხმალი დადიანებთან ინახებოდა. 1841 წლის 23 თებერვალს, გურიის აჯანყების დროს აჯანყებულებმა გრიგოლეთში, 1841 წლის აჯანყება 23 თებერვალი გრიგოლეთში დედაბერას წყლებთან ალყაში მოიმწყვდიეს პოლკოვნიკი ბრუსილოვი და მის დასახსნელად ფოთიდან დაძრული სამეგრელოს უკანასკნელი მთავარი დავით დადიანი თავად-აზნაურთა 1000-კაციანი რაზმით.
ერეკლეს ხმალი, რომელიც დადიანს თან ჰქონდა, აჯანყებულ გურულებს ჩაუვარდათ ხელში. ხმალი ჩოხატაურის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჩაისუბანში (დღევანდელი ჯვარცხმა) ბერიძეების ოჯახში ინახებოდა.
ისტორიული მუზეუმის დირექტორის გოგა ტრაპაიძის ინფორმაციით, 1983 წელს გეორგიევსკის ტრაქტატის იუბილესთან დაკავშირებით ერეკლე მეფის ხმალი თელავის მუზეუმმა ითხოვა, თუმცა აღარ დაუბრუნებიათ.
_ მაშინ მუზეუმის დირექტორი ენვერ გოგუაძე გახლდათ. ბევრჯერ ითხოვა ხმლის დაბრუნება დირექტორმა, თუმცა უშედეგოდ. წაიღეს და აღარ დააბრუნეს, _ აღნიშნა ჩვენთან საუბრისას ტრაპაიძემ.
მომზადებულია ვიკიპედიას მასალების მიხედვით
