აჭის ეკლესია მდებარეობს ოზურგეთიდან 9 კმ-ზე, სანისლობოს მთის ძირში, მდინარე აჭისწყლის მარჯვენა ნაპირზე. ტაძარი შემაღლებულ ბაქანზე დგას, ერთ მხარეს ხრამი აკრავს, რომელიც მდინარეზე ეშვება.
აჭის ეკლესიის აშენების შესახებ არსებობს ლეგენდა. სოფელ აჭს დევი შეეჩვია, შეწუხებულმა მოსახლეობამ ლოცვით წმინდა გიორგის მიმართა შემწეობისთვის.
წმინდანმა დევი მოკლა და გააქვავა, ხოლო მადლიერმა ხალხმა მას ტაძარი აუგო. მდინარე აჭისწყლის პირას ახლაც არის დიდი ლოფი _ "დევის ქვა». ეკლესიის აგება კი ხალხს არ გამოდიოდა.
ერთ დღესაც ნახეს მტრედების მიერ დაწყობილი ნაფოტები, რომელსაც ეკლესიის ფორმა ჰქონდა და სწორედ იქ ააშენეს ტაძარი.
არქიტექტურული ანალიზის შედეგად დგინდება, რომ აჭში მეორდება XI-XII საუკუნეების მოტივები, მაგრამ მასში არის XIII საუკუნისთვის დამახასიათებელი ახალი სტილისტური ნიშნები. ხელოვნებათმცოდნეები აჭს XIII საუკუნის მიწურულით ახსიათებენ.
აჭის ეკლესიასთან დაკავშირებული წერილობითი წყაროები, რომელთა შორის უძველესი XVI საუკუნის მეორე ნახევრისაა, უმთავრესად შეწირულების ან ნასყიდობის წიგნებია.
აჭის ეკლესიის მიმართ გურიის მთავრები განსაკუთრებულ მზრუნველობას იჩენდნენ. სვიმონ II გურიელმა აჭი საწინამძღვროდ აქცია. ქაიხოსრო I-მა მას უხვი შეწირულობა უბოძა და შემოქმედის მეტოქად-ჰყო. აჭის წინამძღვრობა მინიჭებული ჰქონდათ სალუქვაძე-თაყაიშვილების საგვარეულოს.
მათგან აღსანიშნავია XVIII საუკუნეში მოღვაწე წინამძღვარი იოსებ თაყაიშვილი, რომელიც შემდგომ შემოქმედის მიტროპოლიტი გახდა. მას განუახლებია ვერცხლით მოჭედილი ჯვარცმის ხატი და მხატვარ იობისა და ოქრომჭედელ გრიგოლის შესრულებული წმინდა გიორგის მოოქრული ვერცხლის ხატი.
აჭის ეკლესია XIII საუკუნის დასასრულსა და XIV საუკუნის დასაწყისშია აგებული. ეკლესია დარბაზული ტიპისაა და ერთნავიანია. ნაგებია კარგად გათლილი ქვის სწორი კვადრებით და პორფირით არის მოპირკეთებული. გარშემოზღუდულია მაღალი, მყარად ნაგები ქვის გალავნით. როგორც ეკლესია, ასევე, გალავანი, მრავალჯერაა აღდგენილ-გამაგრებული.
ტაძარს ორი შესასვლელი აქვს _ სამხრეთიდან და დასავლეთიდან. კარების თავებზე მოჩუქურთმებული ჯვრებია გამოსახული. დასავლეთით ჯვრის თავზე ასევე გამოსახულია ვარდული. სამხრეთ კარის თავზე ხუთსტრიქონიანი ასომთავრული წარწერაა.
ამ წარწერიდან არ ირკვევა ეკლესიის აგების თარიღი. ქტიტორთა სვანური სახელებით მოხსენიება კი მიანიშნებს სვანტა ერისთავების გურიაში დამკვიდრების პერიოდზე.
ტაძრის სარკმლები და აღმოსავლეთ მხარეს არსებული სვეტებიანი ჯვარი დაფარულია ფაქიზად ნაკვეთი ჩუქურთმებით.
ტაძარს სამხრეთის კარიბჭე და ქვის ჩუქურთმებიანი კანკელი ჰქონდა, რომლის ნაშთიც ამჟამად გამოყენებულია საკურთხევლის აღმოსავლეთ კარიბჭის შესასვლელში.
ტაძარი შიგნიდან მთლიანად მოხატულია ფრესკებით. დასავლეთ კედელზე არის სცენები წმინდა გიორგის ცხოვრებიდან, მათ შორის უნიკალურია გველეშაპის განგმირვის სცენა.
საკურთხეველში გამოსახულია ვედრების და ათორმეტი დღესასწაულის სცენები: ჯვარცმა, ხარება, ღვთისმშობლის მიძინება, ქრისტეს დიდებით შესვლა იერუსალიმში, და სხვ.
ვიკიპედიას მასალების მიხედვით მოხატულობა XIII საუკუნის ბოლოს განეკუთვნება. ტაძრის ფრესკები იკონოგრაფიული თვალსაზრისით იშვიათობაა. მაგ. მირქმის სცენაში იოსებსა და იოაკიმეს ხელთ ორ–ორი გვრიტი უპყრიათ. ფრესკებზე განირჩევა ოთხი მხატვრის ხელი.
ფრესკების ნაწილი კავშირს პოულობს ტრაპიზონის ხელოვნების ტრადიციებთან. აჭის მხატვრობაში ჭარბობს ოქროსფერი, წითელი და ნათელი მწვანე ტონები, რომელიც ჰარმონიულადაა შერწყმული მონაცრისფრო-ცისფერ ფონთან. სახეების წერის მანერა მას XIII საუკუნის მიწურულის პალეოლოგოსთა ხანის ძეგლებთან აახლოებს.
აჭის ფერწერა ერთ-ერთი იმ უკანასკნელ ძეგლთაგანია, რომელშიც ჯერ კიდევ ჩანს ოსტატობის მაღალი დონე და განსხვავდება შემდგომი ხანის პრიმიტიული მოხატულობებისგან.
ფრესკებს შორის არის წარწერები, რომელთა უმრავლესობა ბერძნულია. ერთ-ერთ წარწერაზე მოხსენიებულია ონისიმე ტრაპიზონელი, სავარაუდოდ მხატვარი. დასავლეთის შესასვლელიდან მარცხნივ გამოსახულია ჭაღარა წვეროსანი მოხუცი, მის გვერდით ბავშვიანი ქალია.
ტაძარში ექვთიმე თაყაიშვილმა აღმოაჩინა თამარ მეფის დროს შექმნილი, ოქროთი დაფერილი ვერცხლის ჯვარი, რომელსაც ამკობდა წარწერა:
ჯვარს აღარ ჰქონდა შერჩენილი ძვირფასი ქვებით შემკული მედალიონები.
მოგვიანებით ჯვარი დაიკარგა, თუმცა 2000 წელს, მაშინ როცა ტაძარში წირვა-ლოცვა აღდგა კვარი ტაძარს დაუბრუნდა.
ეკლესიის დიაკვნის არსენ სალუქვაძის შვილიშვილმა გურიის გუბერნატორმა გია სალუქვაძემ ჯვარი, რომლითაც თამარ მეფე ომში მიმავალ ჯარს ლოცავდა ტაძარს დაუბრუნდა. როგორც გაირკვა, დიაკვანმა ჯვარი ეკლესიიდან მისი დაცვის მიზნით წამოიღო და შთამომავლობას ანდერძი დაუტოვა:
"ეს ჯვარი დიდი საფრთხის წინაშეა. მოუფრთხილდით და შეინახეთ. ყურადღება მიადევნეთ აჭის ეკლესიას და როცა იქ მონასტრული ცხოვრება აღდგება, მხოლოდ მაშინ დააბრუნეთ", _ წერია ანდერძში, რომელიც გია სალუქვაძემ პირადად შეასრულა.
როგორც არსენ სალუქვაძის მემკვიდრეებმა გვითხრეს, თამარ მეფის ჯვარი 1921 წლიდან 1946 წლამდე არსენ სალუქვაძის ოჯახში, სოფელ აჭში ინახებოდა.
1949 წლიდან 1973 წლამდე სოფელ ბოხვაურში, არსენის მეორე შვილის ბენიამინის ოჯახში, ბოლოს კი გია სალუქვაძის ოჯახში.
თუმცა, ეს ყველაფერი არ არის _ 2010 წელს, უწმინდესი და უნეტარესი ილია მეორე ოზურგეთში, ექვთიმე თაყაიშვილის მუზეუმის გახსნაზე იმყოფებოდა.
შემოქმედის ეპარქიის წინამძღვარმა მეუფე იოსებმა პატრიარქს თამარ მეფის ჯვარი გადასცა. ილიამ მეორემ ჯვრის ნახვისთანავე აღნიშნა, რომ მასში სიწმინდე ინახებოდა, რაც მალევე დადასტურდა სპეციალისტების მიერ.
თამარ მეფის ჯვარში ჯვარცმის წმინდა ნაწილები ინახება.
ილია მეორემ 2010 წლის 25 ნოემბერს სამების საკათედრო ტაძარში ამ ჯვრით მრევლი და ქართული ჯარი დალოცა და აღადგინა ის ტრადიცია, რომელსაც თამარ მეფე ასრულებდა.
