დიდი ხანია უკვე, რაც გურულებზე, თითქმის, ყველანაირ მასალას ვაგროვებ, როდესმე, თუ ღმერთმა ინება, წიგნადაც გამოვცემ, მაგრამ ეს მომავალში. ახლა კი შემოგთავაზებთ სხვადასხვა დროს და სხვადასხვა ადამიანთა მიერ დანახულ გურულებს. უნდა გავამხილო, რომ მათ შესახებ ნეგატიური შეფასება ერთი-ორ ადგილას თუ შემხვედრია. ვინც კი გურულები გაიცნო, აღფრთოვანებული დარჩა ამ მართლაც გამორჩეული ხალხით.
გურულები, რომლებიც ,,საგრძნობლად განსხვავდებიან კიდეც თავიანთი ნათესავებისაგან. თუ სხვა კუთხის ქართველები უპირატესად ვაჭრები არიან – პროფესიით და ხასიათითაც, _ გურია ხელოვანთა ქვეყანაა, ცხოვრების ხელოვანთა”, _ ასე წერდა გენერალ მაკსუდ ალიხანოვ-ავარსკის სადამსჯელო ექსპედიციის მონაწილე, გერმანელი თადარიგის ოფიცერი, ვინმე ედუარდ იუონი. ,,დროების” (1868) თქმით კი: ,,… გურულები წმინდა რომანტიკული ხალხია…”
ბრიტანელი სახელმწიფო მოღვაწე, იურისტი და მოგზაური ჯეიმს ბრაისი 1877 წელს ეწვია საქართველოს. აი, რას წერდა ის: “სამეგრელოდან სამხრეთით, მცირე კავკასიონის ქედებზე და ფერდობებზე, მდებარეობს გურია, სადაც [მეგრელებზე] ბევრად უფრო მკვირცხლი და პატიოსანი ხალხი ცხოვრობს; ამ მხარეს ეტყობა ნაკლებად შეეხო დაპყრობები და იმიგრაცია, რის გამოც აქაურებმა საუკეთესოდ შეინარჩუნეს თავიანთი თვალწარმტაცი ძველი ჩაცმულობა.”
“Народы России. Этнографические очерки”, (“Природа и люди”), 1879-1880. კი აღნიმნავდა:,,მთელ კავკასიაში არ მოიძებნება გურულების მსგავსი ვაჟკაცური სილამაზით გამორჩეული მამაკაცები, გურული ქალების მსგავსი დახვეწილი, ნატიფი პროფილი. თავისი მანერებით და გრაციით გურული ქალბატონები ძალიან ჰგვანან სამხრეთ იტალიელ ქალებს. გურულების ხასიათის გამორჩეული, დომინანტური თვისება – ეს არაჩვეულებრივი სისწრაფეა, ვნება, სიცოცხლისუნარიანობა, ცნობისმოყვარეობა და გატაცება”.
გერმანელმა მეცნიერმა მორიც ვაგნერმა XIX საუკუნის პირველ ნახევარში იმოგზაურა შავისზღვისპირა ქვეყნებში, მათ შორის საქართველოშიც. ის აღტაცებული წერდა გურული ციცების შესახებ: ,,…დიდებული მხარის – გურიის მაცხოვრებლები მთელ კავკასიელ ხალხებს შორის სილამაზით პირველნი არიან”. შემდეგ ის აღწერს თუ როგორ შეხვდა ფოთის ციხის ზემოთ ღარიბი გურული მეთევზის ქალიშვილს. ,,თვით ნიმფა კირკე ,,დიდი, ლამაზი და საყვარელი”, როგორიც ჰომეროსმა დახატა, ვიხილე საღამოს… გურული ნიმფა არ იყო მორთული ,,ვერცხლისფერ სამოსში ოქროთი გაბრწყინებული სარტყელით”, არამედ ფერადი ნაჭრებით დაფარული, რომლებიც მშვენიერ ახალგაზრდულ სხეულს ეკვროდნენ და მხოლოდ სანახევროდ ფარავდნენ. სახე დაუფარავი ჰქონდა. უფრო ნატიფი ხაზები და მშვენიერი ტანი ამ ლამაზ ხალხში იშვიათად მინახავს”.
გურული ქალების სილამაზეს და მომხიბვლელობას ადასტურებს თედო სახოკია: ,,…აქ იპყრობს ის სილამაზე სახისა, რომელიც გამჩენს მიუმადლებია აქაურ მკვიდრთათვის. ვინც ქალს ლამაზი სქესი დაარქვა, ალბათ, სახეში ალბათ გურული ქალი ჰყავდა. თეთრი ყირმიზი სახე, სურათი ცხვირი, შავ-ხავერდისებური, გამომეტყველი თვალები, რომელშიაც ვნებათაღელვაც იხატება და გულკეთილობაც (აქ იშვიათად შეხვდებით ლამაზს, მაგრამ მაცდურს, მოღალატე თვალებს). მაღალი, კეთილშობილური შუბლი, მშვილდივით გადაჭიმული წარბები, მიჯრით მიწყობილი, ბროლივით კბილები, ყურყუმასავით შავი და გრძელი თმა – აი, საზოგადო სახე აქაურის ბანოვანისა. ზიზღის მომგვრელ მახინჯი სახის ქალსა თუ კაცს აქ ვერ შეხვდებით. მერე ყველა ტანადია, მოხდენით მოლაპარაკე… ესეც კია, რომ აქაური სილამაზე მეტად აზიზია, გამძლე არ არის, ჩქარა ,,ხუნდება“, აქაური ქალი 13-14 წლისა უკვე გასათხოვარია, ასაკოვანია. საკმაოა, იგივე ქალი გათხოვდეს და ერთი წლის უკან ნახოთ შვილიანი, ხანდახან ნასახიც არ შერჩებათ იმ თვალისმომჭრელ სილამაზისა, რომელიც ასე უხვად ამშვენებდა და რომელიც მაყურებელსა ჰხიბლავდა.“
გურულებმა თავიდანვე იცოდნენ კაი ცხოვრების ფასი: ,,გურულს ფუფუნებისადმი მიდრეკილება აქვს, მისი ცოლი ევროპულად იცვამს, სახლიდან ცხენით სხვანაირად არ გადის, თუ არა ინგლისურ უნაგირზე. მეურნეობის მთელი ნამეტი მიდის კომფორტის საგნების შესაძენად, რაც ყოველი გურულის იდეალს წარმოადგენს”. (Д. Носович, Хозяйственное положение государственных крестьян в Озургетском уъезде).
გურული ციცები რომ თავის თანამედროვე ევროპელ ქალბატონებს არ ჩამორჩებოდნენ, ამას ადასტურებს ეს ამონარიდი გაზეთიდან ,,დროება”, რომელიც ნაგომრის ბაზრობას აღწერდა – თურმე, როცა იქ გურიის ინტელიგენცია ანუ ოზურგეთის საპატიო საზოგადოება გამოჩნდებოდა, ,,რკინის ბორკილიც რომ მოაბათ, ვერ გარეკთ აქედან გამოპრანჭულ სოფლის ქალებს, რომელნიც ქცევაშიაც და ტანთსაცმელებშიც ძალიან გულს-მოდგინეთ ჰბაძავენ ოზურგეთის განათლებულ ქალებს… რამოდენათაც პარიჟის არისტოკრატკების ტანთ-ცმა და ქცევა მისაბაძავათ აქვთ ევროპის არისტოკრატკებს!..
ჩვენებური სოფლის ქალი ხედავს, რომ ოზურგეთის ,,განათლებული და სწავლული” ქალები ძალიან ფრანტი, მდიდრულად მოდაზე შეკერილი კაბებით ირთვებიან: მაშასადამე ტანსაცმელშიაც განათლება ყოფილაო და ვინც სწავლული და განათლებულია, უთუოდ ფრანტათაც უნდა ეცოსო! ამის მოსაზრე ჩვენებური ქალები მოსდგნენ და იკერავენ რათაც უნდა დაუჯდესთ, ძვირფას კაბებს”.
თურმე ოზურგეთთან ერთად მოდის განმსაზღვრელი ხიდისთავიც ყოფილა, რის გამოც გურიაში მას ხუმრობით ,,პატარა პარიზს” უძახდნენ.
1905 წლის პირველი რევოლუციის მშფოთვარე დღეებში გურული ქალბატონები არც ერთ მიტინგსა და კრებას არ აცდენდნენ, ისინი მუდამ მოვლენების ეპიცენტრში იმყოფებოდნენ. ,,იყო შემთხვევები, როდესაც ზოგიერთი ცოლები მეტ აქტივობას იჩენდნენ, ვიდრე _ ქმრები. ქალები სასტიკად იცავდნენ და ასრულებდნენ კომიტეტის ყოველგვარ განკარგულებას.” ცნობილია, რომ მრუშობაში შემჩნეულ ქალებს თავად მანდილოსნები ამხელდნენ და ბოიკოტს უცხადებდნენ; როგორც ხედავთ, გენდერული თანასწორობა გურიაში ყოველთვის დაცული ყოფილა, რითაც იმდროინდელი ფემინისტური მოძრაობის წარმომადგენლები, ეს ამბავი რომ სცოდნოდათ, ნამდვილად გაოცებულნი და კმაყოფილნი დარჩებოდნენ. ექვთიმე თაყაიშვილი იოსებ მეგრელიძესთან საუბარში ყვებოდა, რომ როცა გურიაში ოსმალები შემოიჭრებოდნენ ხოლმე ,,ქალის კივილი და კაცების გარეთ გამოცვენა ერთი იყოო.” სოფელ ვანისქედში სირაძის ქალი ყოფილა – მაკივარი. მისი ხმა თურმე ასკანაში ისმოდა და მეორე მხრივ კი ჭაჭიეთ-ბასილეთში; ყველა მტერს დაედევნებოდაო!
ბევრი აღწერდა გურულის ვერცხლისწყლის მაგვარ, დაუდგრომელ ხასიათს, მათ სისწრაფეს. მახსენდება ერთი ნაკვესი ,,ივერიიდან”, (1886 #35).
,,გურული შეხვდა რაჭველს და თავისებურად მკვირცხლად მიესალმა:
_ გამარჯვება შენ, რაჭველო.
_ ქვე ღმერთმა გაგიმარჯოს.
_ რავაა მოსავალი თქვენში, პური, ქერი, მჭვავი, სიმინდი, ლობიო, მახა, ცერცვი, – მიაყარა სხაპა-სხუპით ყველაფერში სწრაფმა გურულმა.
_ ქვე..! შე… დალოცვილო, ხომ არავინ მოგდევს! რავა სეტყვასავით დამიშინე… ჯერ ერთი ჰსთქვი და მერე მეორე, _ უპასუხა მძიმედ ყოველთვის აუჩქარებელმა და დინჯმა რაჭველმა.
_ აპა ეხლა, თუ არ დაგიშლია, ჯვარს დევიწერ შენზედ, მოგიჯდები აქ და გემუსაიფებიო, უთხრა გურულმა და გაუდგა თავის გზას.”
აკაკი წერეთელიც გურულის ხასიათის ამ გამორჩეულ თვისებას საგანგებოდ გამოჰყოფდა: ,,გურულები ბევრით ემსგავსებიან ამ ორ გვარს (იმერლებს და მეგრელებს –ი.მ.) მაგრამ მათსავით ხანგრძლივი და ფეხდადგმულნი ვერ არიან. ვერც შრომას აიტანებენ ბევრსა; ყოველთვის და ყოველგან ჰფეთქენ თოფის წამალივით. მოძრაობაში, სიტყვა-პასუხში თუ საქმეში ყველგან მოსწრებულნი არიან”.
დასაბამიდან ბევრს საუბრობენ გურულების სიფიცხეზე, ჯერ კიდევ ვახუშტი ბაგრატიონი წერდა: ,,…კეთილ-მგალობელ-მწიგნობარნი, მშვიდნი, არამედ მყის გულმწყრალნი.” XX საუკუნის დასაწყისში ჟურნალ ,,მოგზაური”-ს ჟურნალისტი კ. გვარამაძე გვამცნობდა: ,,გურულს გული მოუვა თავისი სიფიცხითა, რადგანაც მას სული ცხვირში აქვს. მაგრამ ერთი კარგი თვისებაცა აქვთ, რომ დამშვიდება მყისვე იციან. ღმერთმა ნუ ჰქმნას დიდხანს გასწეოდა გურულს გულის მოსვლა, თორემ თქვენი მტერი, ერთმანეთს ისე ამოჟლეტდნენ, რომ დღეს აღარ იქნებოდნენ… გურული მეტად განსხვავებული ბუნების ადამიანს შეადგენს საქართველოში, როგორც ჩანს აწერილობიდგან. ამას უკეთესათ დავასურათებ ქართლ-იმერლებთან შედარებით. ტეტიას რომ აგინოთ, იმისათვის სამაგიეროს არას გეტყვის; აქეთ რომ წამოხვიდეთ და სურამელს აგინოთ, სამაგიეროთ შეიძლება მიზეზი გკითხოს შეგინებისათვის; იმერეთში ხოროგაულელები _ კი ამისთვის სამაგიეროს შემოგაგინებსთ, ქუთათური იმერელი _ კი ცემა-ტყეპით და იარაღის დაშიშვლებით გადაგიხდიან, ხოლო გურული _ კი ამას წუთიერი სიკვდილით გადაუხდის მაგინებელს, იარაღით მაშინათვე გააციებს…” ფრანგი მეცნიერი და არქეოლოგი ბარონ დე ბაი, რომელმაც XIX-XX საუკუნეების მიჯნაზე საქართველოში რამდენჯერმე იმოგზაურა აღნიშნავდა, რომ ,,საქართველოში…. ხასიათის მიხედვით თუ ვიმსჯელებთ, (გურულები) ისეთივე რეპუტაციით სარგებლობენ, როგორითაც გასკონელები საფრანგეთში.” ,,არავისთვის გასაკვირი არ იქნება, – წერდა პუბლიცისტი და ცნობილი მეფუტკრე აპოლონ წულაძე, – რომ გურული გლეხი რაღაც თავისებურია, ორიგინალურია, მასში ჯანყის და პროტესტის სულია, ის მასზედ ძლიერის მუდამ წინააღმდეგია.”
დღეისთვის ეს ვიკმაროთ და გაგრძელება აუცილებლად იქნება.
