ქართველების საზღვარგარეთ მოღვაწეობის ისტორიიდან, ერთ საინტერესო და ეგზოტიკურ ეპიზოდს წარმოადგენს სახელოვანი გურული ცხენოსნების ამბავი, რომლებმაც XIX საუკუნის ბოლოდან დაწყებული, ვიდრე პირველ მსოფლიო ომამდე პერიოდში, აღტაცებაში მოიყვანეს საკუთარი მიღწევებით გაამაყებული ამერიკელები, ისევე როგორც ეს გააკეთეს ჩვენმა სახელოვანმა მეფემ ფარსმან ქველმა და მისმა მხლებლებმა, რომლებმაც მოხიბლეს თავის დროზე მსოფლიო ბატონობის ჟინით შეპყრობილი რომაელები, აჩვენეს რა ქართული მხედრობის უმაღლესი კლასი.
მსოფლიოში სახელმოხვეჭილმა მხედარმა და პოპულარულმა კოუდი ვილიამ ფრედერიკმა − ბაფალო ბილად ცნობილმა, 1893 წლიდან, ამერიკას პირველმა აჩვენა გურული მხედრობა, როგორც უცხო და უჩვეულო სანახაობა. აღნიშნული თემა საზოგადოებისთვის მეტ-ნაკლებად ცნობილია, განსაკუთრებით, ირაკლი მახარაძის წიგნებიდან და სტატიებიდან, თუმცა საკითხის სპეციფიკიდან გამომდინარე არის ბევრი დეტალი, რაც ჯერ არ გამოსულა დღის სინათლეზე. მწირია ინფორმაცია ცალკეული მოჯირითეებისა და მათი ცხოვრების შესახებ. იმ პირთა სიაც კი, ვინც ამ პროცესში იღებდა მონაწილეობას, უფრო გრძელი უნდა იყოს, ვიდრე დღეს გვაქვს დადასტურებული.
სირთულეები, ფათერაკები, მშობლიური კუთხისადმი მონატრების განცდა გასდევდა თან ამერიკაში გურული ცხენოსნების მოღვაწეობას. ყოველივე ამის ატანის მთავარი მოტივი, გარდა თავის წარმოჩენისა, სამშობლოში დარჩენილი ოჯახებისთვის ფინანსური კეთილდღეობის უზრუნველყოფა გახლდათ. საუკუნეზე მეტი ხნის გასვლის მიუხედავად, დღესაც, მექსიკის გავლით ამერიკაში წამსვლელი ქართველებისთვის, რჩება იგივე მოტივაცია – დაეხმარონ საკუთარი ოჯახის წევრებს ცხოვრების გაუმჯობესებაში.
გარდა მამაკაცებისა, ამერიკაში ჩასულ ცხენოსნებს შორის იყვნენ მანდილოსნები, გურული ქალები, რომლებიც ტოლს არ უდებდნენ მამაკაც მოჯირითეებს ურთულესი ტრიუკების შესრულებაში და დიდ შთაბეჭდილებებს ახდენდნენ ამერიკულ პუბლიკაზე. ფრიდა მგალობლიშვილი, დები მარო და ბარბალე ზაქარეიშვილები, მარო და ვერიკო კვიტაიშვილები, ქრისტინე ცინცაძე – ეს ქალბატონები ცნობილები იყვნენ თავიანთი შთამბეჭდავი, სანახაობრივი გამოსვლებით.
გურული ქალბატონების მამაცური გამოსვლები ამერიკულ, ფათერაკებით სავსე შოუებში, კიდევ ერთი დასტურია იმისა, რომ ქართული იდენტობის ნაწილი არა ჩაგრული ქალი, არამედ ძლიერი მანდილოსანია, რომელიც მამაკაცის გვერდით იდგა და ტოლს არ უდებდა მას. ალბათ, ასე დაიბადა ლეგენდები კავკასიელ ამორძალებზე. საკითხი არ დასმულა, თუ რომელი რომელზე მაღლა იდგა. ეს იყო ერთი მთლიანი, ძლიერი ქართული მოცემულობა და იგი ფანტასტიკურ შთაბეჭდილებებს ახდენდა ამერიკული შოუბიზნესის პირველ მაყურებლებზე.
ჩემთვის მეტად საამაყოა მოჯირითეთა სიაში ორი ჩემი თანასოფლელის ხილვა. ოზურგეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ძიმითიდან, გურულ მოჯირითეებს შორის გახლდათ სილოვან ქართველიშვილი და ვლადიმერ ჯახუტაშვილი. ორივეს შთამომავლობა დღესაც ცხოვრობს ჩვენს სოფელში. გურული მოჯირითეების შესახებ არსებულ ლიტერატურაში ამ ორი პიროვნების შესახებ ინფორმაცია თითქმის არ არსებობს, განსაკუთრებით ვლადიმერ ჯახუტაშვილზე არსად არაფერი დაწერილა. შესაბამისად წარმოდგენილი ინფორმაცია, რომელიც ბატონი ვლადიმერის შთამომავლებისგან მივიღე, წარმოადგენს სიახლეს ქართველი მკითხველისთვის.
ვლადიმერ ჯახუტაშვილი ცხოვრობდა სოფელ ძიმითში. მისი მეუღლე იყო ძიმითელი მარო გოჯასპირის ასული მუხაშავრია. მათ ჰყავდათ სამი ვაჟი: მოსე, მამია და ვასო ჯახუტაშვილები. სამივენი გაწვეულნი იყვნენ სამხედრო სამსახურში. მოსე და მამია მეორე მსოფლიო ომში დაღუპულან. ვასო ჯახუტაშვილი გადაურჩა ომს და დაბრუნდა სახლში, სწორედ მისი შთამომავლობის ხაზი აგრძელებს დღეს სოფელ ძიმითში ცხოვრებას. ვასოს შვილებიდან დღესდღეობით ცოცხალია მხოლოდ ნაზი ჯახუტაშვილი, სწორედ მისგან მივიღე ინფორმაციის დიდი ნაწილი.
როგორც შთამომავლები ყვებიან, წაბლის ხის სახლი, რომელშიაც ინახებოდა ძველი ნივთები, მათ შორის ვლადიმერის ჩამოტანილი სკივრი, ასევე, დიდი სურათი მისი გამოსახულებით, 90-იანი წლების ბოლოს ხანძარს ემსხვერპლა და ნივთების უმეტესი ნაწილი განადგურდა. ხანძრისაგან სახლის განადგურებას ადასტურებს სასწაულად გადარჩენილი ფოტოები, რომელთაც კარგად ეტყობა ხანძრის კვალი. სწორედ მათ შორის აღმოვაჩინე ვლადიმერის შვილის, მამიას ნახევრად დამწვარი ფოტო.
თარიღებთან დაკავშირებით ინფორმაციის გახსენება ვერ შეძლო ქალბატონმა ნაზიმ. რომელ წელს, ან წლებში იმყოფებოდა ვლადიმერ ჯახუტაშვილი ამერიკაში, ამის დასადგენად უნდა დავიხმაროთ მეორე ძიმითელი მოჯირითის – სილოვან ქართველიშვილის მოგზაურობის ისტორია. სილოვანი ამერიკაში ყოფილა სამჯერ – 1903, 1904, 1905 წლებში. ამას ადასტურებს ამერიკელი მკვლევარი რიჩარდ ალექსი ჯორჯიანი. სავარაუდოდ, ვლადიმერიც ამ პერიოდში, საკუთარ თანასოფლელთან ერთად ჩაებმებოდა ოკეანის გაღმა მარათონში.
ნაზი ჯახუტაშვილმა ჩვენთან საუბარში რამდენიმე საინტერესო დეტალიც გაიხსენა. მისი გადმოცემით, რაც მონაყოლით ახსოვს, ბაბუას ჰქონია გამორჩეული ტრიუკი, რომელიც ნამდვილად ეფექტური სანახავი იქნებოდა ამერიკელებისათვის. კერძოდ, ვლადიმერს შეეძლო „მაგრად გაჭენებული ცხენიდან“ გადმოხრა და ძირს დაგდებული მონეტის აღება. რა თქმა უნდა, ამგვარი ილეთის დემონსტრირება მოითხოვდა ცხენოსნობის მაღალ საშემსრულებლო ოსტატობას.
მეტად მნიშვნელოვან დეტალს იხსენებს ქალბატონი ნაზი ვლადიმერის აღნაგობასთან დაკავშირებით. იგი საუბრობს დიდ სურათზე, რომელიც ნანახი ჰქონდა ძველ ხის სახლში. სურათზე გამოსახული იყო ვლადიმერი მოგრძო სახით, დიდი ულვაშებით, სამკუთხა წვერით, თავზე ქუდით. ქალბატონმა ნაზიმ თავისი ბავშვობის დროინდელი ასეთი შემთხვევა გაიხსენა: თურმე თამაშის დროს, როცა პირველად დააკვირდა ამ სურათს, მშობლებისთვის უკითხავს, ეს რუსთაველის სურათიაო? მშობლებს უპასუხიათ – ეს რუსთაველის სურათი კი არა, ბაბუაშენიაო..
გარდაცვალებასთან დაკავშირებით მისი შვილთაშვილი ვასო (ბაბუის სახელის მატარებელი) გვიყვება, რომ გადმოცემით ასე ახსოვს, თურმე ვლადიმერს, ნასაკირალში ცხენით მომავალს, დაჯახებია ავტომობილი და ეს გამხდარა მისი გარდაცვალების მიზეზი. ამგვარი გადმოცემის არსებობას ადასტურებს ქალბატონი ნაზიც. აგრეთვე, ვასო ჩვენთან საუბარში ამბობს, რომ ბაბუამისს სურდა ვლადიმერის საფლავზე დასურათებული ქვის დადგმა, თუმცა ვერ მოახერხა ომიანობისგან გამოწვეული ფინანსური სიდუხჭირის გამო. ვლადიმერი მისი მეუღლის გვერდით არის დაკრძალული სოფელ ძიმითში, ჯახუტაშვილების საგვარეულო სასაფლაოზე.
ნამდვილად არ არის გასაკვირი, რომ გურიაში კაცსა თუ ქალს ასე კარგად გამოსდიოდა ცხენით ჯირითი. მხედრული უნარ-ჩვევების გამომუშავება, მეტწილად განაპირობა ორმა ფაქტორმა. პირველი ეს იყო დასავლეთ საქართველოში გავრცელებული სპორტულ-საცხენოსნო თამაშობები, აქ უნდა ვახსენოთ ცხენბურთი და ჭაკუნობა. ეს უკანასკნელი ბოლო დრომდე იყო გავრცელებული გურიაში. მეორე ფაქტორად შეიძლება დავასახელოთ ისტორიული რეალობა. ზოგადად, საქართველოში ცხენოსნობას უძველესი დროიდან მისდევდნენ. მუდამ ომებში მყოფი ქართველი მებრძოლისთვის ცხენი ყოველთვის ერთგული მეგობარი იყო, საქართველოს ქარტეხილებით სავსე ცხოვრებამ გამოწვრთნა იგი ცხენოსნობაში. ამ მხრივ არც გურია იყო გამონაკლისი.
გიორგი გეგენავა, ისტორიის მაგისტრი
