თურქეთის სახელმწიფო საბჭომ, 10 ივლისს, მთავრობის 1934 წლის გადაწყვეტილება გააუქმა, რომლის მიხედვითაც, სტამბოლში მდებარე აია-სოფიას ტაძარი მუზეუმად გადაკეთდა. შესაბამისად ქრისტიანული სამყაროს მნიშვნელოვანი სიმბოლო, აია-სოფიას ტაძარი, კვლავ მეჩეთად იქცა, სადაც მუსლიმთა ლოცვები 24 ივლისიდან დაიწყება. ლოცვის დროს ქრისტიანული ხატები და მოზაიკები ფარდებით ან ლაზერით დაიფარება, ხოლო ვიზიტორებისთვის, ტაძარში შესვლა უფასო იქნება.
წმინდა აია – სოფიას ტაძრის შესახებ ბიზანტიელი ავტორი პროკოფი კესარიელი წერდა: ”ის (ტაძარი) ბრწყინვალე ჩუქურთმებითა და ზომების ჰარმონიით განთქმულია. მასში ზედმეტი არაფერია, მაგრამ არც არაფერი აკლია. მისი ყველა ნაწილი ჩვეულებრივზე უფრო დიდებულია და იმაზე უფრო ჰარმონიული, ვიდრე ეს ასეთი საზოგადოებისგან არის მოსალოდნელი”.
აია-სოფია, იგივე ჰაგია-სოფია, სახელი წმინდა სოფია- ბერძნულიდან ითარგმნება, როგორც წმინდა სიბრძნე და ეძღვნება წმინდა სამების მეორე იპოსტასს, განკაცებულ ღვთის სიტყვას, უფალ იესო ქრისტეს, როგორც ღვთის წმინდა სიბრძნეს.
,,აია სოფია“ სამჯერ აშენდა. პირველად იყო ,,მეგალა ეკლესია“, რომლიც ბიზანტიის იმპერატორის, კონსტატინე დიდის დროს აიგო 360 წელს. ეს ეკლესია იყო ხისგან ნაგები შენობა ბაზილიკის სტილში, ხის სახურავით გადახურული. ტაძრის ნაწილი 404 წელს, ხანძარმა სახალხო აჯანყების დროს იმსხვერპლა.
ტაძარი, მეორედ 415 წელს აშენდა, თეოდოს მეორის იმპერატორიობის ხანაში. ეს იყო ახალი ბაზილიკის სტილში აგებული ეკლესია, ხის სახურავითა და მონუმენტალური შესასვლელით. 532 წელს სახალხო აჯანყების დროს, ტაძარი კვლავ დაიწვა.
აია-სოფიას ტაძარი, დღევანდელი სახით იუსტინიანეს მართველობის პერიოდში აშენდა, იმ პერიოდისთვის საუკეთესო არქიტექტორების, ისიდორ მილეთელისა და ანფიმ ტრალელის მიერ. ტაძარი საზეიმოდ 532 წლის 27 დეკემბერს გაიხსნა.
1453 წლის, 29 მაისს ბიზანტიის იმპერიის დაცემის შემდგ, ბიზანტიური მართლმადიდებლური ეკლესიის სიმბოლო ,,აია-სოფია“ ოსმალებმა მეჩეთად გადააკეთეს.
ტაძარი, მსოფლიოს ერთ-ერთ ყველაზე დიდებულ შენობად მიიჩნევენ და ხშირად, მას მსოფლიოს მერვე საოცრებად მოიხსენიებენ. კონსტატინეპოლის დაცემადე აია-სოფია იყო ერთ-ერთი უმთავრესი მართლმადიდებლური ტაძარი. კონსტატინეპოლის დაცემისას, მისი ოსმალთა ხელში გადასვლა ბერძნული ორთოდოქსული ქრისტიანული სარწმუნოების მიერ უდიდეს ტრაგედიად არის მიჩნეული.
ოსმალეთის იმპერიის დაშლის შემდეგ, 1935 წელს მუსტაფა ქემალ ათათურქის ბრძანების საფუძველზე მას სტატუსი შეუცვალეს და ის მუზეუმი გახდა. მას, იუნესკომ 1985 წელს სხვა ამ რაიონში განლაგებულ ისტორიული ღირებულების მქონე კომპლექსებთან ერთად ,,მსოფლიო მემკვიდრეობის“ ნუსხაშია შეტანილი.
აია-სოფია, ათასი წლის მანძილზე, რომში წმინდა პეტრეს ტაძარი აშენებამდე, მსოფლიოში ქრისტიანთა ყველაზე დიდ ტაძარს წარმოადგენდა.
აია- სოფია 1000 წელი ქრისტიანული ტაძარი იყო, 500 წელი – მეჩეთი, 1934 წლის შემდეგ 86 წლის მანძილზე კი მუზეუმი. ვინ, როდის და რატომ გადააკეთა აია- სოფია მუზეუმად?
ოსმალეთის იმპერიის დაშლისა და 1923 წელს თურქეთის რესპუბლიკის დაარსების შემდეგ, აია-სოფიასადმი ინტერესი გაიზარდა. ამ ყველაფერში კი განსაკუთრებული წვლილი ამერიკელ მკვლევარსა და ბიზანტიური ინსტიტუტის დამფუძნებელს, თომას უიტმორს მიუძღვის. 1930 წელს უიტმორმა თურქეთის რესპუბლიკის დამფუძნებელ და პირველ პრეზიდენტ მუსტაფა ქემალთან ოფიციალურ შეთანხმებას მიაღწია. როგორც ისტორიული წყაროებიდან არის ცნობილი, ამერიკელმა მკვლევარმა თურქეთის მმართველზე ისეთი შთაბეჭდილება მოახდინა, რომ მეორე დღეს აია- სოფიას კარზე წარწერა ,,დაკეტილია სარემონტოდ“ ათათურქმა საკუთარი ხელით დაწერა.
ასევე, ისტორიული წყაროების მიხედვით, უიტმორმა და მისმა ათეულობით თანამშრომელმა აია-სოფიას მოზაიკები გაასუფთავეს. მათ აქამდე ნაცნობ გამოსახულებებთან ერთად იპოვეს ისეთებიც, რომლებიც მეჰმედ მეორის შემდეგ ( კერძოდ 1261 წლის გრანდიოზული ,,დეისუსი“) არავის უნახავს.
აია-სოფია, როგორც მუზეუმი, 1935 წელს მუსტაფა ქემალ ათათურქის პირადი ბრძანებით გაიხსნა. როგორც ისტორიკოსი ჩარლზ კინგი წერს, ახალი თურქეთის მთავრობამ მიზნად ორი რამ დაისახა:
- რელიგიისა და ძალაუფლების გამიჯვნა, რაც ადრე სულთანის ინსტიტუტში მჭიდროდ იყო ერთმანეთან დაკავშირებული
- ეთნიკური თურქების გამდიდრება ეთნიკური და რელიგიური უმცირესობების, განსაკუთრებით ბერძნებისა და სომხების შევიწროვების გზით.
აია-სოფიას მუზეუმად გადაქცევამ ორივე პრობელმა გადაჭრა: იმპერიის მთავარმა მეჩეთმა საკულტო სტატუსი დაკარგა, ბერძნებს კი თავიანთი კულტურული მემკვიდრეობის დაბრუნების იმედიც აღარ დარჩათ.
ათათურქის პირადი ჩარევისა და გრანდიოზული იდეოლოგიური ჩანაფიქრის მიუხედავად, თურქეთის საზაოგადოების რელიგიურად და ნაციონალისტურად განწყობილთა ნაწილი მეჩეთის საერო ტურისტულ ობიექტად გადაქცევას ეწინააღმდეგებოდა. ეს ადამიანები უიტმორს ისლამური მემკვიდრეობის დასავლეთში გაყიდვასა და სხვა რამეებში ადანაშაულებდნენ, ბოლო 86 წლის განმავლობაში ეს წინააღმდეგობა არ გამქრალა და ეტაპობრივად იჩენდა ხოლმე თავს.
რატომ იცვლიდა ერდოღანი აია- სოფიასთან მიმართებით თავის შეხედულებებს?
2014 წელს, ნაციონალისტური მოძრაობის მემარჯვენე პარტის წარმომადგენელმა, თურქმა მწერალმა კაია გენჩემ, გამოცემა Theparisreview.org-თან ინტერვიუში განაცხადა, რომ ათათურქის ბრძანება გაყალბებული იყო. ამ მოსაზრებას სხვა კონსერვატორებმა მხარი არ დაუჭირეს და ინციდენტი, ამით დასრულდა.
რეჯეფ თაიფ ერდოღანი კი, გაცილებით გამოცდილი პოლიტიკოსია. ის მკაცრი პრინციპებით არ გამოირჩევა. ის, ახალგაზრდობაში აია-სოფიას მუსლიმ მორწმუნეთათვის დაბრუნების საკითხის ღიად ემხრობოდა. ერდოღანი, კარიერული წინსვლის პროცესში, მრავალი წლის განმავლობაში, ამ საკითხთან დაკავშირებით, საუბარისგან თავს იკავებდა.
როდესაც, ერდოღანი თურქეთის პრემიერ-მინისტრი იყო, 2010-იანი წლების დასაწყისში, რელიგიურ და საერო დაჯგუფებებს შორის ძალიან ელეგანტურად ლავირებდა, მაგალითად: 2013 წლის გაზაფხულზე, რელიგიური დაჯგუფებების გავლენით, ერდოღანმა პირობა დადო, რომ ალკოჰოლური სასმელის მიღების შესახებ კანონს გაამკაცრებდა, თუმცა საერო ჯგუფების ზეწოლით, მან აია-სოფიას მეჩეთად გადაკეთებაზე უარი განაცხადა.
2019 წლის, სტამბოლის ადგილობრივი თვითმართველობის არჩევნების წინ, აია-სოფიას ტაძარი-მეჩეთი-მუზეუმის ბედი ერდოღანის პოლიტიკაში, ძალიან ხელსაყრელი ფაქტორი აღმოჩნდა, როდესაც მმართველი პარტია დამარცხების საშიშორიბის წინაშე დადგა, მაშინ პრეზიდენტმა განაცხადა, რომ აია-სოფიას მეჩეთად გადააკეთებდა, მიუხედავად ამისა, ერდოღანის მომხრეებმა არჩევნები წააგეს და მუზეუმსაც თავი დაანებეს, თუმცა დიდიხნით – არა.
თურქეთის ხელისფლების მიერ, აია სოფიას მეჩეთად გადაკეთების გადაწვეტილებას საერთაშორისო საზოგადოების მხრიდან, დიდი გამოხმაურება მოყვა. ერდოღანს გადაწვეტილების გაუქმებისკენ მოუწოდეს და თურქეთის გახსნილობის სიმბოლოს გარიყულობისა და დაყოფის სიმბოლოდ გადაქცევაში დაადანაშაულეს, თურქეთის პრეზიდენტმა კი, ისინი ქვეყნის შიდა საქმეში ჩარევაში დაადანაშაულა.
საინტერესოა, ერდოღანს აინტერესებს თუ არა საერთაშორისო საზოგადოების აზრი -აია -სოფიასთან დაკავშირებით, რათქმაუნდა არ აინტერესებს. ის ისედაც ყველასთან ჩხუბობს. 2020 წლის გაზაფხულზე და ზაფხულის დასაწყისში პანდემია, დასუსტებული ეკონომიკა და პოპულარობის კლება ერდოღანისგან აია-სოფიას სიმბოლიზმის გამოყენებას პირდაპირ მოითხოვდა. ერთ-ერთ სატელევიზიო ინტერვიუში მას, საბერძნეთის მთავრობის განცხადებაზე კომენტარის გაკეთება სთხოვეს, ამ უკანასკნლემა კი მუსლიმებისთვის მუზეუმის დაბრუბნების პრესპექტივაზე შეშფოთება გამოთქვა. ერდოღანმა განაცხადა:
,,როგორ ბედავენ ისინი, რომ ჩვენ მითითებები მოგვცენ? ვინ მართავს თურქეთს- ისინი თუ ჩვენ?“
ფაქტი ის არის, რომ აია-სოფიას მუზეუმის მეჩეთად გადაკეთებას, სასამართლოს გადაწყვეტილება არ ჭირდება, რადგან მუზეუმი პრეზიდენტის ბრძანების საფუძველზე დაარსდა და არა რესპუბლიკის პარლამენტის მიერ მიღებული კანონით. აქედან გამომდინარე აია-სოფიასთვის მეჩეთის სტატუსის დაბრუნება, მხოლოდ ამჟამინდელ პრეზიდენტზეა დამოკიდებული.
აღნიშნულთან დაკავშირებით Aljazeera-ს აშშ-ის დემოკრატიის დაცვის ფონდის თურქული პროგრამების დირექტორმა, აიკან ერდემირმა, რომელიც თურქეთის პარლამენტის ყოფილი წევრია განუცხადა, რომ ადმინისტრაციულ სასამართლოში მოსმენა ამ პროცედურას მხოლოდ ლეგიტიმაციის აურას ჰმატებს.
იგივე მოსაზრებას იზიარებს მოქმედი დეპუტატი ოზთურქ ილმაზიც, რომელიც აცხადებს, რომ მუზეუმის მეჩეთად გადაკეთებისთვის, მხოლოდ პრეზიდენტის ბრძანებაა საჭირო.
რეჯეფ თაიფ ერდოღანმა, რომელიც ოპოზიციის რეპრესიებისა და სირიაში განხორცელებული სამხედრო იერიშების ავტორია, დანარჩენ მსოფლიოსთან ურთიერთობა საგრძნობლად გაიფუჭა. აქედან გამომდინარე, დიდი ალბათობით, საერთაშორისო საზოგადოების მოსაზრება მას არც ამ შემთხვევაში არ აღელვებს.
თურქეთში, ბოლო გამოკითხვების მიხედვით, თურქების 70%-ზე მეტი მუზეუმის მეჩეთად გადაკეთებას უჭერს მხარს.
აქვე აღსანიშნავია, ის ფაქტიც, რომ თურქეთის ღირსშესანიშაობებიდან ტურისტებში ყველაზე პოპულარულია აია- სოფიას ტაძარი. 2019 წელს, მას სამ მილიონზე მეტი ვიზიტორი ეწვია.
