“არსებული ფორმით, სოფლის მხარდაჭერის პროგრამა, ოთხი პრინციპიდან ვერც ერთს ვერ პასუხობს”

საქართველოს რეგიონებში სოფლის მხარდაჭერის პროგრამა 2009 წლიდან 2016 წლამდე ფუნქციონირებდა. სამი წლის პაუზის შემდეგ რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტრომ ეს პროგრამა აღადგინა. წინა ხელისუფლების დროსაც და ახლაც, პროგრამა საარჩევნო ხმების მობილიზების ინსტრუმენტად მოიაზრება – ხმის სანაცვლოდ, სოფლის მოსახლეობას წყლის გაყვანას, გზის მოწესრიგებას, საყანე ფართობების ან სასაფლაოების შეღობვას ჰპირდებიან. საქართველოს მასშტაბით, პროექტის ღირებულება 40 მლნ ლარია, თუმცა, კანონმდებლობით, თვითმმართველობებს უფლება აქვთ პროგრამის ხარჯი საკუთარი შემოსავლებით ან მოზიდული სახსრებით გაზარდონ. აქამდე, ეს “მოზიდული სახსრები” უმეტეს შემთხვევაში, პარტნიორი ქვეყნების საგრანტო შემოსავლები იყო. სამწუხაროდ, ხელისუფლების პოლიტიკის გამო, შესაძლოა, საერთაშორისო ორგანიზაციებმა უარი თქვან რეგიონებში დაგეგმილ პროექტებში მონაწილეობაზე. სოფლის მხარდაჭერის პროგრამა რეგიონებში გასახორციელებელი პროექტების ფონდის შემადგენელი ნაწილია.
გარდა ადგილობრივი, პირველი რიგის პრობლემების მოგვარებისა, პროგრამა, იდეაში, იმით არის გამორჩეული, რომ მოქალაქეთა თანამონაწილეობის მექანიზმებს მოიაზრებს; ეს, ამ შემთხვევაში საერთო კრებებია, რომლებზეც თავად მოსახლეობამ უნდა გადაწყვიტოს, რაში დახარჯოს გამოყოფილი თანხა, რაა მათი სოფლისთვის ყველაზე საჭირო და გადაუდებელი. თუმცა, აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ სოფლის მხარდაჭერის პროგრამის ფარგლებში დასაფინანსებელი პროექტების კატეგორიები, გარკვეულწილად, შეზღუდულია და მოიცავს: სასმელი წყლისა და სარწყავი სისტემების, სანიაღვრე არხების მოწყობა-რეაბილიტაციას, ნაპირსამაგრ სამუშაოებს, გზებს, გარე განათებას, სკოლების მიმდებარე ტერიტორიის კეთილმოწყობას, ამბულატორიის შენობების, სპორტული ინფრასტრუქტურის,  სკვერების და თავშეყრის ადგილების მოწყობა-რეაბილიტაციას, მინიჰესების და სხვა ინფრასტრუქტურის აღდგენას.

დღევანდელ ინტერვიუში “გურიის სამოქალაქო ცენტრის” დირექტორი გრიგოლ მახარაძე დეტალურად მოგვიყვება, თუ როგორ ჩატარდა წლეულს სოფლის კრებები ჩოხატაურის და ოზურგეთის თვრამეტ დასახლებაში.

_ სანამ სოფლის კრებების შესახებ ვისაუბრებთ, მკითხველს შევახსენოთ, დღევანდელი კანონმდებლობით, მოსახლეობის თანამონაწილეობის რა ფორმებია განსაზღვრული.

_ საქართველოს კანონმდებლობა მოქალაქეთა მონაწილეობის არა ერთ ფორმას იცნობს. საქართველოს კონსტიტუციითაა გარანტირებული უფლება საჯარო ინფორმაციის ხელმისაწვდომობაზე. საქართველოს კანონი “ადგილობრივი თვითმმართველობის შესახებ” ადგილობრივი თვითმმართველობის გახორციელებაში მოქალაქეთა მონაწილეობის შემდეგ ფორმებს: ა) დასახლების საერთო კრება; ბ) პეტიცია; გ) სამოქალაქო მრჩეველთა საბჭო; დ) მუნიციპალიტეტის საკრებულოს და მუნიციპალიტეტის საკრებულოს კომისიის სხდომებში მონაწილეობა; ე) მუნიციპალიტეტის მერის და მუნიციპალიტეტის საკრებულოს წევრის მიერ გაწეული მუშაობის შესახებ ანგარიშების მოსმენა.

კანონის მიხედვით, მუნიციპალიტეტი უფლებამოსილია გამოიყენოს მოქალაქეთა მონაწილეობის სხვა ფორმებიც, რომლებიც არ ეწინააღმდეგება კანონმდებლობას. სხვადასხვა მიმართულებით დარგობრივი კანონმდებლობა მოქალაქეთა მონაწილეობის სხვა ფორმებსაც ითვალისწინებს. მოქალაქეთა მონაწილეობის ერთ-ერთი ფორმაა სოფლის მხარდაჭერის პროგრამის პრიორიტეტების შერჩევის პროცედურა სოფლის კრებების მეშვეობით.

_ რეალურად, რამდენად ეფექტურია პირველადი საჭიროებების, პრიორიტეტების შერჩევა სოფლის კრებების მეშვეობით?

_ სოფლის მხარდაჭერის პროგრამის ფარგლებში ხდება მცირე ინფრასტრუქტურული პროექტების შერჩევა და დაფინანსება. ეს პროგრამა არ იძლევა სოფლებში პრიორიტეტული საჭიროებების გამოკვეთის საშუალებას, რადგან, დაფინანსების სიმცირიდან გამომდინარე, შეეხება მხოლოდ ისეთ ინფრასტრუქტურულ პროექტებს, რომელთა გახორციელება შესაძლებელია ამ დაფინანსების ფარგლებში. სოფლის მხარდაჭერის პროგრამის ფარგლებში ერთი სოფლისთვის გამოყოფილი თანხა 10 000 ლარიდან 20 000 ლარამდე მერყეობს. პროგრამა იძლევა მუნიციპალიტეტის ბიუჯეტიდან პროექტების თანადაფინანსების შესაძლებლობას არა უმეტეს დასახლებისთვის გათვალისწინებული თანხის 200%-სა.

_ წელს, ჩოხატაურის და ოზურგეთის მუნიციპალიტეტის რამდენიმე სოფელში, USAID-ის დაფინანსებული პროექტით აკვირდებოდით სოფლის კრებებს. რა პრობლემები და მიგნებები გამოიკვეთა ამ კვლევით?

_ წელს USAID-ის ადგილობრივი თვითმმართველობის პროგრამის პროექტის – “სოფლის მხარდაჭერის პროგრამის მონაწილეობითი მონიტორინგი” ფარგლებში, გურიის სამოქალაქო ცენტრმა განახორციელა მონიტორინგი ოზურგეთის და ჩოხატაურის მუნიციპალიტეტებში. ჯამში, დაიფარა 12 ადმინისტრაციული ერთეულის 18 დასახლება (2 დაბა და 16 სოფელი); აქედან, ოზურგეთში 2 დაბა და შვიდი სოფელი, ხოლო ჩოხატაურში _ 9 სოფელი. წელს გურიის სამოქალაქო ცენტრი ერთადერთი ორგანიზაცია იყო, რომელიც ამ პროგრამის მონიტორინგს ახორციელებდა.

_ მოდით, პირველ პრინციპზე ვისაუბროთ _ რამდენად აისახა ხალხის მიერ პრიორიტეტად მიჩნეული პრობლემები საბოლოო გადაწყვეტილებებში? მაგალითად, ოზურგეთის მუნიციპალიტეტის ყველა სოფელში მხოლოდ ბეტონის გზის დაგება ან ბეტონის გზის საფარისთვის მასალების შეძენა გადაწყდა…

_ ერთ-ერთი მთავარი პრობლემა, რაც პროცესზე დაკვირვების შედეგად გამოიკვეთა, არის ის, რომ კრებებზე არ ხდება გადაწყვეტილების მიღება დადგენილი წესით. ორივე მუნიციპალიტეტის სამიზნე დასახლებებში გადაწყვეტილებები კრებებზე არ მიიღება მოქალაქეების მიერ, არამედ მიიღება მერიების მიერ.

კრებებზე არ ჩატარებულა კენჭისყრები. შესაბამისად, გადაწყვეტილებების მიღება ხდება კრებებზე კენჭისყრის ჩატარების გარეშე. არ გამართულა არც ღია და არც ფარული კენჭისყრა, თუმცა შეხვედრების ოქმებში დაფიქსირებულია კენჭისყრის შედეგები და კონკრეტულ პროექტებზე მიცემული ხმების რაოდენობაც.

ჩოხატაურის მუნიციპალიტეტის ზოგიერთ სოფელში გადაწყვეტილების მიღება ხდებოდა კრებაზე მონაწილეების მიერ კონსენსუსით კენჭისყრის გარეშე (მაგალითად: სოფელი ზემო ფარცხმა, დიდივანის ადმინისტრაციული ერთეულის სოფლები). სხვა სოფლებში გადაწყვეტილების მიღება ხდებოდა მუნიციპალიტეტის მერიის მიერ (სოფელი ხიდისთავი, სოფელი ქვენობანი).

ოზურგეთის მუნიციპალიტეტის ყველა დასახლებაში, როგორც მონიტორინგის ფარგლებში შემოწმებულ დასახლებებში, ასევე ყველა სხვა დასახლებაში, მიღებულია მხოლოდ ერთი გადაწყვეტილება: “შიდა გზების კრიტიკულ მონაკვეთებში ბეტონის საფარის მოსაწყობად საჭირო მასალების შესყიდვა (ბეტონი და არმატურის ბადე)”. ასეთი ერთგვაროვანი გადაწყვეტილება აშკარას ხდის, რომ ის წინასწარ იყო მიღებული მერიის მიერ და საერთო კრებები ფორმალურ ხასიათს ატარებდა.

_ რამდენად აქტიურად არიან ჩართულები სოფლის კრებებში ქალები, შშმ პირები, ახალგაზრდები, მოწყვლადი ჯგუფები?

_ განსაკუთრებით დაბალი იყო კრებებზე ქალების მონაწილეობა, ქალები შეადგენდნენ ოზურგეთის მუნიციპალიტეტში დასახლებების საერთო კრებებზე მონაწილეთა 23,2%-ს, ხოლო ჩოხატაურის მუნიციპალიტეტში _ 30,5%-ს.

რეგიონის მოსახლეობის დემოგრაფიული სტატისტიკის მიხედვით, მოსახლეობის დაახლოებით ნახევარი არის ქალი. აღსანიშნავია, რომ სოფლებში ქალებს გააჩნიათ მოტივაცია და ინტერესი, რაც შესაძლოა აისახოს მათ მაღალ დასწრებაში თუ მუნიციპალიტეტები გასწევენ გარკვეულ ძალისხმევას ქალებისთვის ინფორმაციის მიწოდებისა და კრებებში ჩართვის წახალისების თვალსაზრისით.

შედარებით უფრო მაღალია ახალგაზრდების ჩართულობა, ოზურგეთის მუნიციპალიტეტში დასახლებების საერთო კრებებზე მონაწილეთა 18%-ს, ხოლო ჩოხატაურის მუნიციპალიტეტში 9,1%-ს შეადგენდნენ ახალგაზრდები, რაც შესაბამისობაშია მუნიციპალიტეტის მოსახლეობაში ახალგაზრდების პროცენტულ რაოდენობასთან.

_ რა სახის რეკომენდაციები შემუშავდა პროექტის ფარგლებში?

_ რეკომენდაციები, ძირითადად, გულისხმობს იმას, რომ მუნიციპალიტეტებმა არ დაარღვიონ “სოფლის მხარდაჭერის პროგრამის” ფარგლებში კრებებისთვის დადგენილი წესები და ეს კრებები წესების მიხედვით წარმართონ. უფრო კონკრეტულად:

_ დასახლების საერთო კრების დანიშვნამდე, დაცული იყოს 15-დღიანი ვადა;

_ დასახლების საერთო კრება ჩატარდეს ყველა დასახლებაში ცალკე;

მუნიციპალიტეტის მერიამ უზრუნველყოს კრებებზე გადაწყვეტილების კენჭისყრით მიღება;

_ მუნიციპალიტეტის მერიამ უზრუნველყოს კრებებზე გადაწყვეტილების გამოცხადება;

_ მუნიციპალიტეტის მერიამ უზრუნველყოს კრებებზე ოქმის შედგენა ადგილზე, რაც გამორიცხავს შემდგომში ოქმში მერიის მიერ მიღებული გადაწყვეტილების შეცვლას;

_ მუნიციპალიტეტის მერიამ უზრუნველყოს კრებები ოქმის გამოქვეყნება დადგენილ ვადაში.

_ წლების განმავლობაში იყავით ოზურგეთის დემოკრატიული ჩართულობის ცენტრის მენეჯერი და აკვირდებოდით მოსახლეობის თანამონაწილეობის პროცესებს. რამდენად გამართულად მუშაობს, ზოგადად, საქართველოში, მოსახლეობის თანამონაწილეობის და მონიტორინგის მექანიზმები?

_ მოქალაქეთა მონაწილეობის ფორმები, სამწუხაროდ, არ მუშაობს. ამას კვლევებიც ადასტურებს. თანაც ეს ახალი პრობლემა არაა _ ამას წლების განმავლობაში ვამბობდი. მოქალაქეთა მონაწილეობის მექანიზმების უმეტესობა, ზოგ შემთხვევაში, ფორმალურად არის შექმნილი, ზოგჯერ კი საერთოდ არ ფუნქციონირებს.

_ ე.წ. “აგენტების კანონის” დღევანდელი სახით ამოქმედების შემდეგ, როცა ვეღარ იარსებებს კრიტიკული მედია და საზოგადოებრივი ორგანიზაციები, რამდენად შესაძლებელი იქნება ხელისუფლების სრულფასოვანი გაკონტროლება?

_ ე.წ. “აგენტების კანონი” უკვე ამოქმედდა. ამ კანონის მოქმედების პირობებში, ხელისუფლების კონტროლი და მონიტორინგი მოქალაქეების და მედიის მიერ შეუძლებელი იქნება; უფრო მეტიც, არსებობის საფრთხე ექმნება არა მხოლოდ მედიას ან არასამთავრობოებს, არამედ ნებისმიერ მოქალაქეს, მოქალაქეთა ჯგუფს და ორგანიზაციას, რომელიც ხელისუფლებისგან დამოუკიდებელია, რადგან ამ კანონის მიზანია შექმნას სისტემა, რომელიც არ დაუშავებს განსხვავებულ და დამოუკიდებელ აზრს!

გიორგი გირკელიძე,
ლისა კოროშინაძე