ძალიან თავისებური ხასიათით ცნობილი, გარეგნული იერითა და შინაგანი სამყაროთი ტიპიური გურული, ტრადიციების არა მარტო საუკეთესოდ მცოდნე, არამედ მთლიანად მატარებელი და ყოველგვარ ფსევდოდამოკიდებულებას მოკლებული, უსაზღვროდ მშრომელი და იუმორზე კი არა, იუმორით „აცრილ“ _ აი, ასე იცნობენ ოზურგეთში მაკვანეთელ ილია თოიძეს.
და მაინც რომ გავიგოთ ის მახასიათებელი, რაც ილია თოიძეს ყველასა თუ ყველაფრისგან გამოარჩევს, სჯობს, თავად მოვუსმინოთ:
_მე ვცხოვრობ გურიასა და ევროპაში, ბატონო! აგერ, ა, შეხედე ამ ფაცხას, ამ 150 წლის წაბლის სახლს. აქით, ნახევრად ღია ნალიის ქვეშ მაქვს ნაძვის ხე მორთული და იქით, გამოპანელებულ, (ბაღნებმა რომ ირჩიეს), იმ ოთახშიც! აქით, ისლის ქოხიც მაქვს და წისქვილიც, მოქმედი ჩამურიც და უამრავი ძველისძველი ნივთი…იი, უნაგირი, კედელზე რომ ჰკიდია, ვასაძის ქალმა (მეუღლეზე, ლალი ვასაძეზე ამბობს. ავტ.) მზითვად მოიყოლა ,მარა ვერაფრით ვერ დამადგა, დავრჩი ჩემს ჭკუაზე, _ ამ სიტყვებზე გულიანად ხითხითებს. იცინის ქალბატონი ლალიც, ილიას მეუღლე. მერე კი ისევ აგრძელებს _ მიუხედავად იმისა, რომ ძალზე დიდი ხნის წინ, სკოლიდანაც გამაგდეს , სად არ ვიარე, სად არ ვეხეტე, არც თავი დამიკარგავს, უთვალავი პროფესია ავითვისე, რვა ორგანიზაციაშიც ვიმუშავე, პოლიციის და უშიშროების გარდა (კვლავ ხითხითებს) და მოვაღწიე აქამდე. ახლა, რაკი იანვარია, გურულისთვის ყველაზე საყვარელი კალანდის თვე, ყველაფერს გიამბობთ, კლასიდან გაგდებით დაწყებული, კალანდის აღნიშვნით და ჩემი „მყეფარა“ ჯიშის ძაღლების ამბებით დამთავრებული. ოღონდ სულის მოთქმა მაცალეთ, პაწა. გარედან კი გეგონები კარგად, მარა მთლად მასე კი არაა, ხელოვნურ გულზე ვარ.
ილია თოიძის კარმიდამო ერთ უზარმაზარ ეთნოგარემოს უფრო წარმოადგენს, სადაც, რომც ეცადო, ძნელია, აღმოაჩინო რაიმე განყენებული. აქ არის ისეთი ერთობლიობა ნაგებობების, სანადირო, შრომის თუ ლხინისთვის განკუთვნილი საყოფაცხოვრებო ნივთებისა, რაც გურული ყოფისთვის საუკუნეების მანძილზე იყო დამახასიათებელი. აქვე აღსანიშნავია, რომ თანამედროვე საყოფაცხოვრებო ტექნიკური სიახლეებით და მსგავსი კომფორტით სარგებლობა ნაკლებად იზიდავს. უყვარს ტრადიციული კერძების მომზადებაც და არა მარტო სადღესასწაულო დღეებში. მას ფსევდოდამოკიდებულება არცერთი ტრადიციული ადათისა თუ ნივთის მიმართ არ აქვს და დღემდე, გურული სამოსით, მოხდენილად მორგებული ყაბალახით დადის. ყველაზე უფრო კი, ოზურგეთის ქუჩებში ასეთი ჩაცმულობით სიარული, სადღესასწაულო დღეებში უყვარს.
ვრცელ კარმიდამოში, სადაც პატარა, ჩქარ მთის მდინარე აგიდაყვას ნაწილი აქვს გადმოშვებული. ანკარა წყლის თეთრი ქაფი მარგალიტებივით იშლება საყვარელი წისქვილის სათავესთან.
_ რა მინდი? მინდის დატოვებას ვინ მაკადრებს (გურიაში დაფქვისას დატოვებულ წილს ნიშნავს, როგორც გადასახადისა. ავტ.), ყველას ვუფქვავ და კვლავ ასე გავაგრძელებ, სანამ შევძლებ. მე მამაპაპურ ცხოვრებას ვაგრძელბ. შრომა ჩემი არსებობის წყაროა, ნადირობა ამოსავალი წერტილი. გურული „მყეფარას“ ჯიში, რომელსაც მეკვერნე ძაღლს ვეძახით, მე გადავარჩინე. იცით, ეს რა საუცხოო და საყვარელი ჯიშია? უტყუარი მეძებარი, ალღოიანი, გამჭრიახი, აი, გურულები რომ ვიტყვით, „ჭკუით გატენილიაო“, ისეთი. კობა ნარჩემაშვილს ვაჩუქე მხოლოდ. მესტუმრა ერთხელ და როცა ვესაუბრე, მივხვდი, სერიოზულად არის ნადირობაზე შეყვარებული. ამავე დროს საუკეთესო პატრონიცაა. ამიტომ ვაჩუქე. შემპირდა, რომ არავის არ აჩუქებდა. ხშირად მეხმიანება. მე ყველა ნაღდ ადამიანს ვცემ პატივს, ვისაც „ხლუსტობა“ არ უყვარს არანაირ საქმეში, _ საუბარში დაღლა არ ეტყობა ენაწყლიან მასპინძელს.
რაკი ბევრს და უამრავ საინტერესო ამბებს გვიყვება, მაინც თავდაპირველად შეპირებულზე ვეკითხებით _ რატომ გამოაგდეს სკოლიდან, რა გზა გაიარა მას შემდეგ და როგორ ხვდებოდა და ხვდება მისთვის, ისევე, როგორც ყველა გურულისთვის, ასე საყვარელ კალანდას.
თურმე, მერვე კლასში რომ იყო , სკოლაში წაუღია ასეთი წიგნი: „დეზერტირები შემოაცილა ფილიპე მახარაძემ.“ …. შეუცხადებია მასწავლებელს, ეს ხალხისთვის საზიანო ლიტერატურას კითხულობსო. მოკლედ, არ გაჭრა, თურმე, არაფერმა და მერვე კლასის დასრულებისას, ოზურგეთის პირველ საჯარო სკოლაში გადაიტანა საბუთები…
“იქაც მომდიეს, არ გამაჩერეს სკოლაში და როცა ჯარში წავედი, იქ ვიყოჩაღე. ბეწვმცოდნეობის სპეციალობას დავეუფლე. მერე, როცა სავალდებულო სამსახური დავასრულე, ეს სპეციალობა _ ბეწვმცოდნეობა ნადირობის საქმეში გამოვიყენე. კვების ტექნოლოგიის ტექნიკუმიც დავამთავრე და კაცობა და ადამიანობა არ დამიკარგავს. იმათ იკითხონ, მაშინ რაღაც წიგნისთვის სკოლა რომ დამატოვებინეს, სული და გული არ ჰქონდათ, ალბათ… და მე კიდევ ადამიანად დავრჩიო, _ გვიყვება ის.
ბატონი ილია განსაკუთრებული მოწიწებით კალანდაზე საუბრობს. ამბობს, რომ ჯანსაღი ტრადიციების უსაზღვროდ მოყვარეა, მეგობრებისთვის თავდადებული, რამდენი თოფი და სხვა საკრალური ნივთი გაუჩუქებია, არც ახსოვს. თუმცა, მფლანგველობას კარგად ასხვავებს ხელგაშლილობისგან და ამბობს, რომ შუაში აუცილებელი ზღვარია საჭირო.
მერე ისევ ხითხითებს: _ სამი ქალიშვილი მყავს, ორი მათგანი ტყვიას ტყვიაში სვამს. მესამე კი ორ შაურად გაყიდის აქაურობას. ამიტომ ჩემი შვილიშვილი, ვახო თედელური მოვიყვანე ჩემთან. ახლა მოსწავლეა. ყველაფერს ვასწავლი, ნადირობიდან დაწყებული. ვიცი, გამიმართლებს, _ ჩვეული იუმორიდან სერიოზულ, იმედიან საუბარს აგრძელებს. მერე კი კალანდის სამზადისის და აღნიშვნის ცერემონიალზე გვიყვება, რომლის მონაწილე, შორეული ბავშვობიდან არის და დღემდე აგრძელებს საკუთარ ოჯახში, ასევე თანამოაზრეებში:
_ ახლა ზოგი აქეთ გვასწავლის, კალანდა ისევ უნდა დავამკვიდროთო. მხოლოდ ტრადიცია არ უნდა იყოსო… რას არ გაიგონებს კაცის ყური. რა უნდა დავამკვიდროთ, დასამკვიდრებელი რა სჭირს კალანდას?! გურულებმა უხსოვარი დროიდან გამოატარეს და შეინარჩუნეს. მოიტანეს დღემდე. შენარჩუნება კი, როგორც ყოველთვის, მომავლის საქმეა და არა დამკვიდრება. საქმის გაკეთება თუ ვინმეს სურს, მაგის მეტი რაა? თუ პოპულარული თემაა? ჰო, ახლა გიამბობთ ძირითად წესზე. 13 იანვარს, დილიდან ცხემლის ჭრის სამზადისი იყო. მე პატარა ბიჭი, მივყვებოდი მამას და ბაბუას ცხემლის შეშის მოსაჭრელად. ახლა ჩემი შვილიშვილი მიმყავს ხოლმე… მერე დავანთებდით შუა ცეცხლს და ღორის თავი და პოჭოკების მოხარშვა იწყებოდა. ზუსტად ასე ვაკეთებ ახლაც. ქათმები იკვლებოდა, რამდენიც გინდა… ოღონდ, თუ სტუმარი ღამის 12 საათამდე მაინც მოვიდოდა, მას ამ ქათმების თავ-ფეხით და შიგნეულით მომზადებულ, შესუნელებულ კერძს მიართმევდნენ. უბრალოდ, 12 საათამდე , ყურსაც კი ვერ წააჭრიდი ღორის თავს. სხვა რამეზე ხომ ლაპარაკი ზედმეტია. ახლა რომ მოვიდეს, ვერ დავტოვებ სტუმარს ქათმის ფეხების ამარა… გევილანძღები, მაინც სხვა დროა… ჰოდა, მერე, გვიან ღამით, 12 საათზე გავარდებოდა თუ არა თოფი, იწყებოდა ერთმანეთთან გადასვლა. დილაადრიან კი „აგუნას“ გადაძახილით კარდაკარ სიარული და „ამ ეზოში ფურცელი, იმ ეზოში ყურძენი…“ _ ისმოდა. იცით, ასე ვის მიუმღერებდნენ? მას ვინც, ნაკლებად გაისარჯა გასულ წელს, ან რაღაც უკადრისი საქციელი ჩაიდინა, ფურცელს უსურვებდნენ, ყოჩაღს კი ყურძენს. ეს მეგობრულად მორალის შეხსენებაც იყო, ადამიანი უკეთ მოქცეულიყო, უკეთ გარჯილიყო მომავალი წლისთვის. და ასეც ხდებოდა. ჭრიდა კიდეც ასეთ მიდგომა… კალანდას მხოლოდ ხაჭაპურს ვაცხობდით და ვაცხობთ. ღვეზელი მხოლოდ შობისაა. ჭურის მოხდაც შობის წინა დღეს ხდებოდა, კოპე და მისი ჯანი. ახლაც ასე ვაკეთებ. გადმოვიღებ ჭარიკაში და მერე კი იცით, როგორც მივხედავდით და მივხედავთ… ტკბილეული? გოზინაყი, ქადა კეცზე, რას მიირთმევ უკეთესს, ჯანჯუხა… კიდევ გავიმეორებ, მარტო გაკვეთილს კი არ უხდება გამეორება. კალანდა ჩვენი სულის და სისხლის ნაწილია. იგი არსებობს და იარსებებს. ზედმეტობა არაფერში ვარგა. არც მივიწყება შეიძლება, რაც ნამდვილად არ ჩაუდენია გურულ კაცს…
ხეხილოვანების რა სახეობას არ ნახავთ ილია თოიძის კარმიდამოში. ხაზგასმით ამბობს, რომ სამეფო ვაშლის, ნაცარას (იგივე შავი ვაშლი) და ერქომაიშვილის მსხლის ჯიშები გადასარჩენია.
ფუტკარი განსაკუთრებით უყვარს ბატონ ილიას და ბრაზობს, „ფაროსანას მიმდევრებმა“ დამიღუპეს ღვთიური ფრინველიო.
კითხვაზე, თუ ვის ან რას გულისხმობს „ფაროსანას მიმდევრად“, გვპასუხობს: ვინც შესაწამლად დასდევდა, ყველასო. თან საჩვენებელ თითს ზეაწეულად იშველიებს და ამბობს, „კაცი თავგადაკლული რომ შრომობს, ერთი კვირით ადრე მაინც უნდა აცნობო, რომ გადაიყვანოს ფუტკარი სხვა მხარეს, სადაც უფრო დაცული იქნება.
_ ერთი დღით ადრე ან იმ დღეს რომ მეტყვი, ზურგზე მოვიკიდო ასი სკა? _ კითხვა, რომელიც ცოტა გაბრაზებულმა დაგვისვა, პასუხი ვერ გავეცით, უფრო სწორად არ გვქონდა… როგორც დაგვაბარა კი, სეს-ის რეგიონულ სამსახურს მივაწვდით!
ბედნიერ იანვარს, როგორც თავად უწოდებს, კალანდის თვეს, ასევე სრულ წელიწადს და კიდევ დიდხანს სიცოცხლეს ვუსურვებთ ჩვენს ენაწყლიან, მართლაც კოლორიტ მასპინძელს, მაკვანეთელ პატრიოტ კაცს, ილია თოიძეს!
ავტორი
