შობაზე (ჩვენს ოჯახში ყოველთვის 24 დეკემბერს ვზეიმობდით, ახლაც ასეა) და კალანდაზე ბავშვებს ძალიან გვიხაროდა როცა მამიდაჩემი ნინა მუცლის სალოცავს აცხობდა. მუცლის სალოცავი ყველით გატენილი პატარა კვერებია და შიგნით მთელი ან ნახევარი კვერცხი დევს (გურულ ხაჭაპურს რომ უძახიან, მთვარის ფორმის რომაა). წესით კვერცხი გამხმარი (ცეცხლზე გამომშრალი) უნდა ყოფილიყო, მაგრამ მამიდა ახლად მოხარშულ კვერცხს დებდა შიგნით, რაც ბევრად უფრო უკეთესია.
“შობის წინ, 4-5 დღით დაასწრეს და ქალებმა კვერცხები მაგრად მოხარშეს… მის ,,გარჩევაში“ ჩვენც ვიღებდით მონაწილეობას. მოხარშული ჩეჩოზე დააწყვეს და ოჯინჯილაზე გამოკიდეს, ცეცხლის სიმხურვალით კვერცხები ხმება, იმჭარტვლება, ქვასავით მაგრდება. დედაკაცები დილიდანვე შეუდგნენ სახვალიო სამზადისს: პურის ფქვილი მოზილეს და რომ “წაღუებულიყო“ საღამომდე თბილად შეინახას. სასუქიდან ორი ქათამი ამოიყვანეს, დაკლეს, გაპუტეს, აჩარიქეს და ქოთნით ცეცხლზე შემოდგეს, ნიგვზით შეკაზმეს, ხმელი სუნელით შეაზავეს, ზაფრანით ფერი ნისცეს და ამრიგად, მისი სუნი მომაკვდავსაც ჭანას მოანდომებდა.
ასევე, “ჩააზუბზუბეს“ ერთი კარგა მოზრდილი ქოთნით დამარირებული ჩიტები, საღამო ჟამს, კეცები გაახურეს, მუცლის სალოცავი კვერები დააცხვეს. მუცლის სალოცავი პატარ-პატარა კოკრებია ყველით გატენილი და შუაზე ერთი გამხმარია კვერცხია დატანებული, ყველა ერთი ზომისა და ღირსებისაა, ღირსება ყველისა და კვრცხისა მეტნაკლებობაშია და თითოეილ სულზე თითო ცხვება. ღვეზელი სამკუთხედია, ამასაც სათითადო აცხობენ, მაგრამ ის არაა ერთი ზომისა და ღირსების; აცხობენ საუფროსოს და საუმცროსოს, ზოგს თითოს 4-5 კვერცხს “მიურთავდნენ“ და ისიც მთელს, ზოგში 2-3 გაჭრილ კვერცხს დააყოლებდნენ. საპატიო პირებისათვის თურმე ძველად 60-კვერცხიან ღვეძელს გამოაცხობდნენ და გარდა კვრცხისა, 10-15 მსუქან შაშვს, წინასწარ “მონწალეს“ (მდუღარე ცოტა ხნით ნამყოფს) ჩაურთავდნენ, ჩხავერის ღვინოსთან ერთად, ასეთ ძღვენს სანთლის არაყიც ახლდა.“ მთქმელი ლიკა ღლონტი.
“სწრაფად ვდგებით, ხელპირდაბანილი, თმადავარცხნილი მაშინვე დედასთან მივდივართ. დედა სათითაოდ იღებს ხელში მუცლის სალოცავს, თითოეულს სამჯერ გვავლებს მუცელზე და ილოცება: ”ამისი მუცლის ტკივილი აღმა ქარს, დაღმა წყალს”. მაშინვე შევჭამეთ. ერთიმეორის თავაზობა, თუ გინდ ერთი “ფინჩხის” მიცემაც არ შეიძლებოდა, რადგან ნატეხს მუცლის ტკივილი გადაყვებოდა და სხვისი ავადმყოფობა ვის რად უნდოდა. “_აპოლონ წულაძე, ეთნოგრაფიული გურია. მუცლის სალოცავზე უფრო გემრიელი რამ არაფერი მეგულებოდა, მიუხედავად იმისა რომ საახალწლო დღეებში სუფრა გატენილია ნაირ_ნაირი ხორაგით…“ აპოლონ წულაძე.
კალანდას წინ ღორს და ქათამს ცალკე გამოკეტავდენ ხოლმე, რომ არ ემოძრავათ და კარგად მოსუქებულიყვენ, თანაც წინათ მათ საჭმელს ოჯახის ყველაზე ჩასუქებული წევრი უყრიდა – გურულების აზრით, ეს პირუტყვს უფრო გაასუქებდა, თანაც არ უნდა დავიწყნოდა თქმა – სუქ! სუქ! სუქ!
,,კაკალი აუცილებლათ უნდა გვეჭმია ღორიზა, რომე სუქანიც ყოფილიყო და სუფთაიც“. მთქმელი ეკატერინე ნიკოლაიშვილი.
თუ რატომ იყო კალანდაზე ყოველი გურულის ოჯახში მოხარშული ღორის თავი აუცილებელი ატრიბუტი, ამას ლეგენდა გვიყვება, რომელიც დაკავშირებულია წმინდა ბასილთან, აი, ჩიჩილაკს მის წვერს რომ ვადარებთ. თურმე ერთხელ ბასილი და მუსლიმთა წინასწარმეტყველი მუჰამედი დანიძლავდნენ, ვინ უფრო მაგარ სასწაულს მოახდენდა. ბასილმა თქვა – მე კვერთხს სადაც დავარტყამ, იქედან წყალი წამოვაო. მუჰამედმა კი – სადაც დავკრავ მიწიდან ღვინო ამოვაო. ბასილმა კვერთხი დაჰკრა და ანკარა წყარო გაჩნდა. მიჰამედმა კი უთხრა _ მე გიჩვენებ ადგილს, სადაც მოვახდენ სასწაულსო. მიიყვანა დანიშნულ ადგილას, სადაც თურმე ღვინით სავსე ტიკები ჰქონია ჩაფლული. მიდის გახარებული მუჰამედი, ნიძლავი მოვიგეო და რას ხედავს მისი თვალები – ღორს ამოუთხრია ტიკები და დაუგლეჯია. ტყუილი გამოაშკარავდა და განრისხებულმა მუჰამედმა იმ დროიდან მუსლიმებს ღვინის სმა და ღორის ხორცის ჭამა აუკრძალა. ბასილმა კი პირიქით, თანაც ღორს კუდზე ფეხი დააბიჯა – ის ჯერ გაბრტყელდა და შემდეგ დაეხვა.
,,კალანდა რუმ გათენდებოდა, გობი ქვონდა, ზედ ღორის თავი, დედო ხაჭაპური, ზეთ მაგარაი, საჯიქიო, ზვარაკი მამლუჩაი, რომელიც რომე იმ ღამეს უნდა გვეჭამა აუცილებლათ. ქოთნით ღომი დადგმული გობზე, კიდომ ზედ დადობილი იყო ვერცხლის ფული. ფული ძანიალი შიროდა ხალხს და რაც შიროდა, იმას ეხვეწებოდა ღმერც. კიდომ იდუა ზეთ სამი ნიგოზი, ასე იცოდენ, გადარჩეული, თელი უნდა გამოსულიყო; მასან ჩიჩილაკი ვიცოით. ჩამოქნიდენ, დიდი ჯინჯილო იყო, ჯვარათ იყო დასობილი; კიდომ ნატეხარაი ან ფინჯალი, ნაკორჩხალი იყო ზეთ. ზეთ კიდომ საკმიელს დავაკმოვდით. თაფლის სანთლები. აი ხელონური რომაა, ზეთ შემოწყობილი და ანთებული ზეთ გობზე…
კალანდა საღამოს აგუნაზე ჩამევიარდით. მეიყრიდა მეზობლები ჯარათ თავს, ხოდა, გადვიძახებდით აგუნას. ღორის თავი დადობილი გობზე, სხუა კიდომ ბრეული. აგუნაის ხაჭაპური განსაკუთრებულია. გევიდოდით საწნახელზე, ქვონდა ერთი ურო და რამდენიმე კაცებს ეჭირა ხელში. ახლა დევიძახებდით, -აგუნა, აგუნა, ჩამეიარეო! -ჰო, ჰო, ჰო, -დევიძახებდით (ეს წამოძახილი ნაღდად გურულმა მოჯირითეებმა ჩაიტანეს ამერიკაში))) – ი.მ.), -ბახვი, ასკანა, ჩამეიარეო! ჩვენს ეზოში ყურძენიო, სხვის ეზოში ფურცელიო! გოლოშ, გოლოშ! – დევიძახებდით, – აგუნა, აგუნა! და -ვიო! – დეიძახებდა აი ყველა კაცი ერთათ. ამ კობულს ( აი ღვინის დასაწნეხია, ხის ურო) საწნახელზე დუუშენდით. ასე სამიზობა. მერე იმ გობს გადმეიტანდენ და დაამატებდენ, დალოცვიდენ ოჯახს. მერე ვინც იყო თავმოყრილი, ყველასან უნდა მისულიყვენ. ამის მერე დავჟდებოდით და ვიქეიფებდით. გურული კალანდა ასთე ვიცოით“. მთქმელი ეკატერინე ნიკოლაიშვილი.
გილოცავთ შობას და ახალ წელს!
ავტორი
