პოლკოვნიკი იოსებ წილოსანი, მაჰმადიანურ სამყაროში ალი-ამედ ეფენდიდ წოდებული, 1804 წელს, ლანჩხუთელი გლეხის, ლაზარე წილოსანის ოჯახში დაიბადა. იგი რვა წლის იყო, როცა ავაზაკებმა გაიტაცეს და ფოთში გაყიდეს. სწორედ აქედან იწყება ერთი უბრალო გურული გლეხი ბიჭის უცნაური ისტორია.
ლანჩხუთში დღესაც ცხოვრობენ პოლკოვნიკ იოსებ წილოსანის სისხლით ნათესავები, რომლებიც სიამაყითა და სითბოთი იხსენებენ სახელოვან წინაპარს. თუმცა, ჟამთა სვლასთან ერთად, ნელ-ნელა მოგონებებიც წინაპრის შესახებ მწირია.
იოსების შესახებ წინაპართა გადმოცემიდან წილოსნების ოჯახის რძალი, ქალბატონი ნუნუ “გურია ნიუსთან” საინტერესო დეტალებს იხსენებს.
“სამწუხაროდ, მისი არც ფოტო და არც სხვა რამე საბუთი არ არის შემონახული, ყველაფერი განადგურდა. არადა, თურმე ძალიან ბევრი რამე ინახებოდა ჩვენს ოჯახში. მისი ძალიან ბევრი ნაწერი და ნახატი ყოფილა, მაგრამ ახლა აღარაფერი დაგვრჩა, გარდა იმ მოგონებებისა, რაც ოჯახების წევრებისგან მონაყოლით გამიგია”, _ ამბობს ნუნუ წილოსანი.
გადმოცემით, იოსებთან ერთად კიდევ ერთი ყმაწვილი გაუყიდიათ, რომელიც სამეგრელოდან იყო. მას ტყვეობაში სელიმი შეარქვეს. ბიჭები სხვა ტყვეებთან ერთად ოსმალეთიდან ჩამოსულ დიდ ვაჭარს, ვინმე ჰასან-აღას უყიდია, რომელსაც ტყვეების ნაწილი სტამბულში გაუყიდია, ხოლო იოსები და სელიმი ეგვიპტეში წაუყვანია.
ვაჭარს ბიჭები კაიროში მიუყიდია ძალიან მდიდარი კაცისთვის, მუჰამედ-აღასთვის. აღას ჰყავდა ერთადერთი ქალიშვილი, რადგან მუსულმანური წესით ქალი მემკვიდრედ არ ითვლებოდა, ბიჭებს საკუთარი შვილებივით ზრდიდა, მაჰმადიანურ რჯულზე მოაქცია და ორივეს ჩინებული განათლებაც მიაღებინა.
მამობილმა ბიჭები სპეციალური სიგელით მონობიდან გაათავისუფლა. იოსები კი თავისი ქონების ხაზინადრად დანიშნა და დაწერა ანდერძი, რომ ქალიშვილის სეით ზეინაბის სიკვდილის შემთხვევაში, მთელი თავისი უძრავ-მოძრავი ქონების სრული მემკვიდრეებად იოსებსა და სელიმს აცხადებდა. იოსები კი თავის პატარა ქალიშვილზე სეით ზეინაბზე დანიშნა და მათ შეუღლება აღუთქვა, როგორც კი სრულწლოვანნი გახდებოდნენ.
იოსებსა და სელიმს ყურადღება მიაქცია ეგვიაპტის ფაშამ _ მეჰმედ ალიმ, რომლის ბრძანებითაც 1821 წელს ბიჭები სელიმ კასრანეს პრივილეგიურ სამხედრო სასწავლებელში ჩარიცხეს.
მეჰმედ ალი ფაშას გადაწყვეტილებით, ბიჭებს ევროპული განათლება უნდა მიეღოთ, ამიტომ 1826 წელს სელიმი და იოსები სასწავლებლად სახელმწიფოს ხარჯზე პარიზში გაუშვეს. მეჰმედ აღას ბრძანებით, იოსებს სწავლა უნდა გაეგრძელებინა საინჟირო განხრით,სელმი კი, სადაც სურდა, იქ ჩააბარებდა. იოსებმა 1832 წელს დაამთავრა უმაღლესი საინჟინრო სასწავლებელი და აპირებდა კიდეც ეგვიპტეში დაბრუნებას, მაგრამ ამ პერიოდში გარდაიცვალა მისი მამობილი მუჰამედ აღა და მან გადაწყვიტა სამშობლოში დაბრუნებულიყო.
ნუნუ წილოსანის მონათხრობით, იოსები პარიზიდან ჯერ პეტერბურგში ჩავიდა და მერე გამოემგზავრა სამშობლოში. ლანჩხუთში ჩამოსულს კი მშობლები ცოცხალი აღარ დახვდა.
საბოლოოდ, იოსები თბილისში დასახლდა. 1832 წლიდან მთავარმერთებლის კანცელარიაში მთარგმნელად დაიწყო მუშაობა, სადაც, თითქმის, 40 წელი იმსახურა და პოლკოვნიკის ჩინამდე მიაღწია. მან სცადა ინჟინრად დაეწყო მუშაობა, მაგრამ უკან კანცელარიაში დააბრუნეს.
გარდა ამისა, იოსებ წილოსანი სამეცნიერო საქმიანობასაც ეწეოდა. მჭიდრო კავშირი ჰქონდა აკადემიკოს მარი ბროსესთან, პლატონ იოსელიანთან. მან მაშინდელი თბილისი აქცია აღმოსავლური ენების შესწავლის თავისებურ ცენტრად. შექმნა აღმოსავლური ენების უნიკალური სახელმძღვანელო და პირველად 1856 წელს გამოსცა თბილისში. ამავე წელს გამოსცა სალაპარაკო ენის ვრცელი ლექსიკონი რუსულად, ფრანგულად და თურქულად. 1862 წელს კი მეორე წიგნი, რომელიც წარმოადგენს მაჰმადიანური ენების თვითმასწავლებელს.
თუ რა ბედი ეწია იოსების ცოლ-შვილს, ამაზე დაზუსტებით ვერაფერს ამბობს ქალბატონი ნუნუ.
“ზუსტად ვერ გეტყვით, რა და როგორ იყო, მაგრამ, როგორც ვიცი, იოსების ოჯახს საკმაოდ ტრაგიკული ბედი ეწია. რამდენადაც ჩემთვის ცნობილია, იოსების მეუღლე რუსი ეროვნების ქალბატონი იყო, რომელიც ავაზაკებს მოუკლავთ თავდასხმისას. იოსების ვაჟიშვილი კი დაიხრჩოო, ამბობდნენ, თუმცა, ზუსტად რა ვითარებაში გარდაიცვალა მისი ცოლ-შვილი არ ვიცი. ერთი კი ცხადია, იოსებს შთამომავლობა არ დარჩენია”, _ ამბობს ჩვენი მასპინძელი.
სამწუხაროდ, არც ისაა ცნობილი თუ სად განისვენებს იოსებ წილოსანი, რომელიც 1873 წელს თბილისში გარდაიცვალა. დღეს მისი საფლავი დაკარგულად ითვლება. მიჩნეულია, რომ იოსებ წილოსანი, იგივე ალი-ამედ ეფენდი ლურჯი მონასტრის მიდამოებშია დაკრძალული.
