ყოველთვის მაკვირვებდა, თუ საიდან ისწავლეს უბრალო ღარიბმა გურულმა გლეხებმა ასეთი ოსტატური ცხენზე ჯირითი და ტრიუკების გაკეთება, მაშინ, როცა, როგორც ვიცი, საცხენოსნო სკოლა არ არსებობდა.
1862 წლის შემოდგომაზე, გურიაში იმოგზაურა პრუსიის სამეფოს პრინცმა ალბრეხტ ჰოჰენცოლერნმა და მოგვიანებით გამოსულ წიგნში ,,კავკასიაში 1862” მან რამდენიმე გვერდი მიუძღვნა გურიის ყოფა_ცხოვრებას, სადაც მითითებულია, რომ 30 სექტემბერს გურიის მილიციამ სტუმრებს საჩვენებელი ბრძოლა, სროლა და ჯირითი მოუწყო, რაც მეტყველებს იმაზე, რომ საცხენოსნო ტრადიციას, მიუხედავად სკოლის უქონლობისა, საქართველოში და მათ შორის გურიაში ძლიერი ფესვები ჰქონდა.
ამასვე მიუთითებს ვარლამ ჩერქეზიშვილი, რომელიც ლონდონელის ფსევდონიმით აქვეყნებდა წერილებს გაზეთში ,,ცნობის ფურცელი”. ლონდონში გურული ცხენოსნების ერთ-ერთი გამოსვლით მოხიბლულმა ინგლისელმა მაყურებელმა ჩერქეზიშვილს-ლონდონელს განუცხადა: `საკვირველი მხედრები არიან! ავსტრალიის და ამერიკის მინდვრებში ვყოფილვარ, ასობით და ათასობით ვიცნობდი ცხენოსნებს, მაგრამ მაგათი მსგავსი კი არაფერი არ მინახავს. ეს კაცები, ასე გგონია, ცხენზე ამოსულები არიანო. ვერ გაგირჩევია: სად თავდება კაცი და სად იწყება ცხენი, ალბათ, იმათ ქვეყანაში კარგი ცხენოსნობის სკოლაა გამართული…
– რასა ბრძანებთ! ვუპასუხე, _ რის ცხენოსნობის სკოლა! ჩვენებური სოფლის ახალგაზრდობაა; ჩვენებურ სახალხო დღეობებში ყოჩაღი და მარჯვე ახალგაზრდა კაცები ყოველთვის ასე აჯირითებენ ცხენებს თავიანთ სატრფო ქალებსა და ტოლებს წინ.
– საკვირველია! აი, მექსიკელებმაც, ეხლა რომ ვნახეთ, ცხენზე კარგი ჯდომა იციან, მაგრამ ამ მთიელების შნო, სიმკვირცხლე და ყოჩაღობა კი არა აქვთ. მართალს ამბობთ: ცხენოსნობის სკოლაში კაცი ვერ შეისწავლის ასეთ კარგ მხედრობას. აქ ხანგრძლივი ეროვნულის ცხოვრების ტრადიცია სჩანს. საკვირველი კია და.
აი, კიდევ ერთი მაგალითი, რომელიც მოყვანილი აქვს ზოია ტუღუმს წიგნში ,,ეთნოგრაფიული მასალები ნინოშვილის მუზეუმის ფონდიდან”.
გურიელებთან სამსახურში იდგა პატარა ტანის კაცი ჯურუყვეთიდან სამანდალ გიგინეიშვილი. ის ძალიან ხუმარა იყო და ეშმაკი. ერთ დღეს გურიელებს სამეგრელოდან თავად-აზნაურობა ესტუმრა. გაიშალა დიდი სუფრა, თამადად აირჩიეს ვახტანგ გურიელი. ქეიფი კარგა ხანს გაგრძელდა და შეზარხოშებული სტუმრები სასახლის მდებარე სამი ჭადრის ქვეშ გაკეთებულ ,,სკამეიკებზე” სულის მოსათქმელად მოთავსდნენ.
ამ დროს გამოჩნდა სამანდალ გიგინეიშვილი. ვახტანგმა სტუმრებს უთხრა, როცა მოგვესალმება არ შეიმჩნიოთ რომ ხედავთო. სამანდალი მიესალმა საზოგადოებას, არანაირი, პასუხი. ასე განმეორდა სამჯერ. მიხვდა სამანდალი, რომ რაღაც ეშმაკობას ჰქონდა ადგილი, ჰოდა, არც აცია და არც აცხელა, ზურგი შეაქცია სტუმრებს, ჭადარს ამოეფარა, ჩაიძრო შარვალი და ჩაიცუცქა. გაკვირვებულმა გურიელმა დაუძახა: რას შობი სამანდალ? წამოხტა შარვალჩამძვრალი სამანდალი: ბიჯო, ნამეტარი სასირცხო გამიკეთებიაო. მე ტყეში მეგონა თავის, თქვენ კი ჯირკებად მომეჩვენეთო. გამოურბინა სტუმრებს და გაქანდა ქუხნასკენ.
-ყოჩაღ, სამანდალ ყოჩაღ! შეაქეს სტუმრებმა. რომ გვეკადრებოდა იგი გაგვიკეთა ამ კაცმაო. სტუმრებმა დაიძახეს – ცხენი ეკუთვნის ამ კაცს საჩუქრადო!
მეორე დღეს ჯაბა გურიელმა თეთრი ცხენი აჩუქა სამანდალს. ახლა მოვუსმინოთ ამ ამბის გადმომცემს თომა ინგოროყვას: ,, უყურებენ თელი ურცხო ხალხი… სტუმრები… უბზერენ სამანდალას, რას გააკეთებს… მოუტანეს უნაგერი და აღვირი. შეკაზმა კარგათ და შეჯდა ზედ, გააჭენა მაგრათ, ხან თავით დაეყუდა ცხენზე, ხან პლატოკი გადააგდო გაჭენებულზე. აქეთ გაურბინ- გამოურბინა ჭენებით. პლატოკი ხელით აიღო. ბეური თვალთმაქცობა გააკეთა ცხენის ჭენების დროს ჯირითში. სიცილით და ხელის ტაშის დაკვრით შეეგებენ სამანდალს…”
ყოფილა შემთხვევები როდესაც გურულები საზღვარგარეთ სწავლობდნენ საჯირითო ილეთებს. ბევრი გურული თუმცა კარგი ცხენოსანი იყო, მაგრამ ტრიუკების კეთება არ ეხერხებოდა.
ერთი ასეთი ფაქტია მოყვანილი ნიკოლოზ ჭყონიას წერილში, რომელიც სავარაუდოდ 1912-13 წწ თარიღდება: ,,…ამას გარდა, მე რომდი ცხენოსანი რომ არ ვიყავი, ყველამ იცის, მაგრამ ჯერჯერობით გაჭენებულ ცხენზე გადმოხტომა და შეჯდომას ვაკეთებ და აწი ხვთის იმედი მაქ, რომ სხვაიც გავაკეთო”. ასევე ასწავლიდნენ ტრიუკების კეთებას სრულიად ახალგაზრდა ბარბალე ზაქარეიშვილ-იმნაძეს.
